ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਈ ਭੇਖੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਭੋਲੇ ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪਾੜੇ ਵੀ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਹੀ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ॥ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 266)

ਮਹਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਫੁਰਮਾਅ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਆਰਿਓ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਤਾਂ ਉਹ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬੀ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਪਿਆਰਿਓ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਰੱਬੀ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ- ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹਰ ਵਕਤ ਨੇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਪਰ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਕਥਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ, “ਮੂੰਹ ਮਹਿ ਰਾਮ ਰਾਮ, ਬਗਲ ਮਹਿ ਛੁਰੀ” ਸੋ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਚੋਲ਼ਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ “ਰਾਮ ਰਾਮ”,“ਅੱਲ੍ਹਾ-ਅੱਲ੍ਹਾ”,“ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਵੀ ਕਰੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਲੋਭ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਠੱਗੀ ਵੀ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ, ਧੀ-ਭੈਣ ਵੱਲ ਮਾੜੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਆ ਚੁਗਲੀ, ਝੂਠ-ਈਰਖਾ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਅਉਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਬੀਜੀ ਜਾਵੇ। ਪਿਆਰਿਓ, ਐਸਾ ਭੇਖੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਲੰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਅਜਿਹੇ ਭੇਖੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਘਟੀਆ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰਸਾਲਿਆਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਘਟੀਆ ਮਾੜੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹੀਦਾ, ਸੁਣੀਦਾ ਜਾਂ ਵੇਖੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਿਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਵੇਖੋ ਕਿ ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਡੀ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਭੇਖੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੋ ਮਹਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਾਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰਿਓ-

ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1349)

ਪਿਆਰਿਓ, ਹਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੋ ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰੱਬ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ’ਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇਂ ਹਾਂ? ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਅਜੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੋ ਪਿਆਰਿਓ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ, ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਈਸਾਈ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਹੀ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਐਸੇ ਧਰਮੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਹਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ :

ਨਾ ਕੋ ਮੇਰਾ ਦੁਸਮਨੁ ਰਹਿਆ ਨਾ ਹਮ ਕਿਸ ਕੇ ਬੈਰਾਈ॥
ਬ੍ਰਹਮੁ ਪਸਾਰੁ ਪਸਾਰਿਓ ਭੀਤਰਿ ਸਤਿਗੁਰ ਤੇ ਸੋਝੀ ਪਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 671)

ਸੋ ਐਸੀ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਧਰਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਾਈਆਂ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸਾ ਧਰਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਜਿਸ ਵੀ ਘਰ, ਮੰਦਰ, ਮਸਜਿਦ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਚਰਚ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਚਰੇਗਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਸਦਕਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੰਡਦਾ ਹੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੋ ਦਾਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁਝ ਲੱਛਣ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਹਨ:

ਇਕ ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁਝ ਲੱਛਣ:

1. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਉਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ- ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮੁਰਦਾਰੁ ਖਾਇ॥ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ, ਇਕ ਮੁਰਦਾ ਖਾਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੰਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲ ਰੱਬ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ- ਅਹੰਕਾਰੀਆ ਨਿੰਦਕਾ ਪਿਠਿ ਦੇਇ ਨਾਮਦੇਉ ਮੁਖਿ ਲਾਇਆ॥ ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

3. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਡਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਹਰ ਵਕਤ ਅਰਦਾਸਾਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ- ਲੋਭ ਲਹਰਿ ਅਤਿ ਨੀਝਰ ਬਾਜੈ॥ ਕਾਇਆ ਡੂਬੈ ਕੇਸਵਾ॥ ਉਹ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬਾ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਭ ਰੂਪੀ ਅਗਨ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡੁਬ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਬਚਾ ਲਵੋ ਜੀ।

4. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਦਾ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ- ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥ ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ॥ ਸੋ ਇਕ ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਈ ਉਹ ਸੂਅਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਇਕ ਗਾਂ ਖਾਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਰੀ ਖਲਕਤ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਆਰਿਓ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਧੋਖਾ-ਫਰੇਬ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ, ਰੱਬੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।

5. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਝੂਠੀ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਹੁਕਮ ਮੁਤਾਬਕ- ਨਿੰਦਾ ਭਲੀ ਕਿਸੈ ਕੀ ਨਾਹੀ ਮਨਮੁਖ ਮੁਗਧ ਕਰੰਨਿ॥ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮਹਾਂਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਐਸਾ ਮਹਾਂਮੂਰਖ ਨਿੰਦਕੁ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਦਾ ਗੰਦ ਹੀ ਖਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

6. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਸਤ-ਸੰਤੋਖ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ- ਬਿਨਾ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀ ਕੋਊ ਰਾਜੈ॥ ਉਹ ਸੰਤੋਖੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੱਬ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪੁੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

7. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੌੜੇ ਅਤੇ ਫਿੱਕੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਉਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਇਕੁ ਫਿਕਾ ਨ ਗਾਲਾਇ ਸਭਨਾ ਮੈ ਸਚਾ ਧਣੀ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰਿਆ, ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਮ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਪ ਜਪ ਕੇ ਇਕ ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾੜੇ ਅਤੇ ਕੌੜੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਨਾ ਦੁਖਾਈਂ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਰਾਮ, ਅੱਲ੍ਹਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਹੀ ਵਸਦੇ ਹਨ।

8. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਧੀ-ਭੈਣ ਵੱਲ ਮਾੜੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ ਕਿਦੇਖਿ ਪਰਾਈਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਧੀਆਂ ਜਾਣੈ ਐਸਾ ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਆਪ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਨੂੰ ਧੀ, ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਨੂੰ ਭੈਣ ਅਤੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

9. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਮੇਂ ਭਲਾ ਬਹੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ- ਖਾਵਹਿ ਖਰਚਹਿ ਰਲਿ ਮਿਲਿ ਭਾਈ॥ ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੈ ਵਧਦੋ ਜਾਈ॥ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ, ਨੌਕਰੀ, ਦੁਕਾਨ, ਵਾਹੀ ਆਦਿ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਲੋੜਵੰਦਾਂ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰੱਬ ਐਸੇ ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਬਰਕਤ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

10. ਧਰਮੀ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਹੋਵੇ ਉਹ “ਰਾਮ ਰਾਮ”, “ਅੱਲ੍ਹਾ ਅੱਲ੍ਹਾ”,“ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਜੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਸੋਝੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ- ਹਰਿ ਸਿਮਰਨਿ ਕੀਓ ਸਗਲ ਅਕਾਰਾ॥ ਹਰਿ ਸਿਮਰਨ ਮਹਿ ਆਪਿ ਨਿਰੰਕਾਰਾ॥ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਸਣ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਇਕ ਮਨ ਇਕ ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ “ਰਾਮ ਰਾਮ”,“ਅੱਲ੍ਹਾ ਅੱਲ੍ਹਾ”, “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਰੱਬ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਦਾਤ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।