11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਹਿੰਦੂ ਕੌਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਜ਼ਹਬ ਬਦਲਣ ’ਤੇ ਰਾਜ਼ੀ ਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਲੋਕਾਈ ਡਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮ ਗਈ ਤੇ ਹਾਏ-ਹਾਏ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

ਕੋਈ ਵੀ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉੱਥੇ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਹੱਦ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਸੀ। ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਵੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਦਿਖਾਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਉੱਠੀ, ਅਕਾਸ਼ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਸਿਖਰ ਦੁਪਿਹਰੇ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ। ਖੁਦ੍ਹਾ-ਪ੍ਰਸਤ ਮੁਸਲਿਮ ਵੀ ਹੋਏ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਹਿਮ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਬਿਆਨ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਭਾਈ ਕੰਕਣ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ “ਸੰਖੇਪ ਦਸ ਗੁਰੂ ਕਥਾ” ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਿਕਾ ਸੈਯਦਾ ਫ਼ਰਾਹ ਅਦੀਲ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦ-ਪਾਕਿ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤੋਂ ਸੰਨ 2001 ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਫਾ 45-46 ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ:

ਪਟਨੇ ਗੋਬਿੰਦ ਖੇਲ ਰਚਾਈ।
ਸੰਗ ਲਿਉ ਸੰਗਤਾ ਜੈਤਹਿ ਕੋ ਭਾਈ।
ਉਚ ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦ ਨਾ ਜਾਨਾ।
ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸੰਗ ਜਿਉ ਮਰਦਾਨਾ।

ਦੋਹਰਾ

ਪਿਤਾ ਸਵਰਗਿ ਗਏ ਸੁਨਿ ਕੀਨਾ ਅਧਿਕ ਬਿਯੋਗ।
ਚੇਹਿ ਧਾਰੀ ਕਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜਗਿ ਸੋਗ।
ਹੋਵੈ ਐਸਾ ਸਿੱਖ ਮਮ ਸਤਿਗੁਰ ਕਹਯਾ ਸੁਨਾਇ।
ਸੀਸੁ ਹਮਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਤਹਿ ਤੇ ਲਿਆਵਹਿ ਜਾਇ।
ਔਰ ਸਭੇ ਚੁਪਿ ਰਹੇ ਮਜਬੀ ਉਠਯੋ ਰੋਇ।
ਮੈਂ ਹੂੰ ਉਦਮ ਕਰਉਗਾ ਹੋਣੀ ਹੋਇ ਸੁ ਹੋਇ।
ਮਜ਼ਬੀ ਵਹੁ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਰ, ਬੁਹਾਰਨ ਹਾਰ।
ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਤਹਿ ਪਰ ਕਰੀ ਚਲਿਆ ਜਨਮ ਸਵਾਰ।

ਛੰਦ:

ਬਾਲਮੀਕੀ ਅਵਤਾਰ ਲੀਯੋ ਵਡਭਾਗੀ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨ ਤਾਈ।
ਆਇਯ ਪਾਇ ਪਹੂਚਯੋ ਦਿਲੀ ਪਵਨ ਸੂਤ ਕੇ ਵੇਗ ਨਿਆਈ।
ਦਾਇ ਤਾਤ ਸਿਊ ਬਾਤ ਕਹੀ ਜੈਸੀ ਡਸੀ ਸਤਿਗੁਰ ਕਹਿ ਸੁਨਾਈ।
ਛਾਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਯੋ ਸੁਨਿ ਆਇਸ ਗੁਰ ਕੋ ਜਸ ਬਾਲੀ ਰਘੁਰਾਈ।
ਤਾਤ ਕਹੀ ਸੁਨ ਬਾਤ ਸੁਤੋ ਐਸੀ ਬਿਧਿ ਹਮਿ ਕਰੈ ਬਨਾਇ।
ਸੀਸ ਕੇ ਬਾਨ ਪੈ ਸੀਸ ਧਰੈ ਪਹਿਰੇਦਾਰਨਿ ਤੇ ਆਂਖ ਬਚਾਈ।
ਧੂੜੀ ਆਂਖਨ ਮੇ ਡਾਲ ਤਿਨਹਿ ਗੁਰੁ ਸੀਸ ਲੈ ਭਾਗੋ ਧਾਈ।
ਪੁਨ ਅਰਦਾਸ ਕਰੀ ਕਰਿ ਜੋਤਿਨੈ ਕਲਗੀਧਰੁ ਤੁਮ ਕਰੁਹ ਸਹਾਈ।

ਚੋਪਾਈ:

ਸੀਸ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਾਗੈ।
ਹਮ ਸੋ ਕੋਨ ਹੱਵਹਿ ਬਡਭਾਗੈ।
ਤਾਹਿ ਸੀਸ ਦੀਉ ਝਕਾਈ।
ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਹੁਕਮ ਬਜਾਈ।
ਲੇਕਰ ਗਇਯੋ ਤਿਹ ਥਾਈ।
ਜਿਹਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਦੇਹਿ ਰਹਾਈ।

ਦੋਹਰਾ:

ਲੈ ਆਯਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਹਿ ਰਾਖੀ ਕੂਸਾ ਬਿਛਾਯ।
ਧੋਯਾ ਸੀਸ ਗੁਲਾਬ ਸੋਂ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰੀ ਅਧਿਕਾਯ।
ਮਜ਼ਬੀ ਉਪਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਐਸੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਜ।
ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤਾਲ ਦੀ ਬਾਹੀ ਚਉਥੀ ਦੀਨ।
ਇਕੱਠਾ ਕਰਿ ਚੰਦਨਿ ਅਧਿਕ ਲੀਨੀ ਚਿਖਾ ਬੜਾਇ।
ਸਤਿਗੁਰ ਦੀਨਾ ਦਾਗ ਨਿਜ ਉਪਰਿ ਸੀਸ ਧਰਾਇ

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਵਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਤਾਕ ਵਿਚ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰੜੇ ਪਹਿਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਾਨ ’ਤੇ ਖੇਡ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਝੁੱਲਦੇ ਝੱਖੜ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਛਿਪਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਾਹੇ ਪੈ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਮ ਰਿਵਾਜ ਸੀ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਲਈ ਖਿਦੋ ਬਣਾ ਕੇ ਠੁੱਡੇ ਮਾਰਦੇ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਥੰਮੀ ਤਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪੈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਮੱਚ ਗਈ। ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਨੱਠੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਿਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਫੜੀਏ। ਪਰ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਰਾਹੋਂ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਨੂੰ ਟਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਇਸ ਇਮਤਿਹਾਨ ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ’ਤੇ ਖੇਡ ਕੇ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਨ-ਜਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਚਰਚਾ ਨੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ “ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਵਿਚ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :

ਧੰਨ ਜੈਤੇ ਤੂੰ ਰਾਖੀ ਸਿੱਖੀ।
ਖੰਡੇਓ ਤਿੱਖੀ ਵਾਲੋਂ ਨਿੱਕੀ।
ਤੁਮ ਰੰਘਰੇਟੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬੇਟੇ।
ਰਹੋ ਪੰਥ ਸੰਗ ਸਦਾ ਅਮੇਟੇ।

ਰੰਘਰੇਟੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬੇਟੇ : ਇਕ ਸਰਬ ਉੱਤਮ ਉਪਾਧੀ

ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾ ਆਏ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਬਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗੂੰ ਫੈਲ ਗਈ। ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ 9-10 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੱਫੀ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ “ਰੰਘਰੇਟੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬੇਟੇ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚੋਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀਸ ਲਿਆਉਣਾ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੀਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚੋਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀਸ ਲਿਆ ਕੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੱਕ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ‘ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ’ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਕੋਲ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦਾ ਬੁੰਗਾ ਘਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਵਾ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਉਦੋਂ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਘਦੀ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਇਹ ਇੱਕੋ ਇਕ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੌੜੀਆਂ ਨਿੱਕੀ ਇੱਟ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਡੁੱਲੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬੁੰਗੇ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਖਿੜਕੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਘੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੋਰਚੇ ਵੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ’ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਛਾੜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਪੁੱਛ-ਪੁੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਇਸ ਬੁੰਗੇ ਤਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਤਨ ਪੌੜੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕੋ ਇਕ ਰਸਤਾ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੌੜੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਸਥਾ (ਸ਼ਰਧਾ) ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਬੁੰਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਵਾ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਮੋਢੀ ਜਰਨੈਲ ਵੀ ਥਾਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਖਿਲੱਤ (ਸਿਰੋਪਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹਥਿਆਰ) ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਪਾਰ ਵਸਤੂਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਮਾਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਵਰਣਨ “ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10” ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਸੋਢੀ ਬੇਦੀ ਤਰੇਹਣ ਭੱਲੇ, ਸਾਰੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਕਰਤਾਰ ਪਿਆਰੇ।
ਔਰ ਸੰਗਤ ਥੀ ਬੜ੍ਹੀ ਮਹਾਨਾਂ, ਸੋਭਾ ਸਹਿਤ ਵੱਢ ਲੱਗੋ ਦਿਵਾਨਾ।
ਏਕ ਤੁਰੰਗ ਪੁਸ਼ਾਕ ਸੁ ਸੁੰਦਰ, ਕੰਗਨ ਕੁੰਢਲ ਮੋਲ ਅਪਾਰਾ।
ਤੀਰਨ ਸਾਥ ਨਿਖੰਗ ਭਰੇ, ਸਿਪਰ ਸੰਜੋਘੇ ਖੰਡਾ ਦੋ ਧਾਰਾ।
ਧਨੁੱਖ ਤੁਬੰਕ ਕਮਾਨ ਬੜ੍ਹੀ ਇਕ, ਤਬੰਐ ਧੀਰਘ ਦੀਨ ਕਟਾਰਾਂ।
ਜੀਵਨ ਵੀਰ ਤਾਹਾਂ ਸੁਦਵਾਏ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ ਯੁਤਿਮ ਸਤਿਕਾਰਾ।
ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿਓ, ਪੁੰਨ ਸ਼ਸਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ ਤੁੰਮ ਭਾਰਾ।
ਜੰਗ ਮਚੇ ਗੜ੍ਹੀ ਮੱਧ ਆਨ, ਦੱਸ ਲੱਖ ਆਣ ਪੜ੍ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ ਬਲਤਾਰਾ।
ਸ਼ਤਰੂ ਘਾਲ ਕੀਐ ਤੁਮਰਾ ਯਸ਼ਮ, ਨਾਲ ਰਹੇ ਗੁਰੂ ਜੱਗ ਮੁਜਾਰਾ।
ਤੋਹਿ ਸੰਤਾਨ ਵਧੇ ਜੱਗ ਮਹਿ, ਬਲਵੀਰ ਵੱਡੇ ਹੋਵੇ ਬਲਤਾਰਾ।

ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ, ਕਾਇਰਤਾ ਅਤੇ ਭੈਅ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਆਪਸ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਝੂਠਾ ਅਭਿਮਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਊਚ-ਨੀਚ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਜਾਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜਾਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਛੂਤ-ਛਾਤ ਇੰਨੀ ਸੀ ਕਿ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਛੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਏ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰ ਭਾਵੇਂ ਥੋੜੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਰੋਲ ਕੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਊਠਾਂ ਅਤੇ ਖੱਚਰਾਂ ’ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਕੀਟਾਣੂ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਬੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਾਚਿਆ, ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਗੌਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆ ਗੱਲਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ-ਭੈਅ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਸਿਰਲੱਥ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਚੁਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ। ਇਸ ਭੈਅ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਛੁਪਾ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਦ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਸਰੂਪ ਬਣਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੋਤ ਬਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸਿਰਲੱਥ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥੋਂ ਆਪ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ- ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦੈ, “ਵਾਹ ਵਾਹ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ।”

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਈਧਾਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਵੀ ਰਸਦ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਭੁੱਖਮਰੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਸਿੱਦਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤਕ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾਇਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ (ਪਠਾਣ ਮੁਸਲਮਾਨ) ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਬੇਈਮਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ’ਤੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਠੰਢ, ਪੋਹ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਵਿਚ ਹੜ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚੋਂ ਕੱਢਦਾ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ, ਅਮੁੱਲ ਵਸਤਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰੁੜ ਗਈਆਂ। ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਛੜ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮੇਂ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।