ਪਾਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਆਮਤ ਹੈ। ਇਹ ਰੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਰਸ਼ਣ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਧੜਕਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲ ਲਈ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਨਿਵੇਕਲੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੂਸਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧੜਕਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰੋਪੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਕਦਮ ਪੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਦੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਯੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲੜੇਗਾ।

ਪਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਆਮਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਲਈ ਜਲ, ਆਬ ਅਤੇ ਨੀਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਅਭ, ਅਪੁ ਬਿੰਬ, ਅੰਭ, ਉਦਕ, ਰਸ ਅਤੇ ਬਨੁ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:

-ਅਗਨਿ ਬਿੰਬ ਪਵਣੈ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੀਨਿ ਨਾਮ ਕੇ ਦਾਸਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1328)
-ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਨੀਰੁ ਗਿਆਨਿ ਮਨ ਮਜਨੁ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਸੰਗਿ ਗਹੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1328)
-ਗੰਗਾ ਕਾ ਉਦਕੁ ਕਰੰਤੇ ਕੀ ਆਗਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1168)
-ਬਿਨੁ ਅਭ ਸਬਦ ਨ ਮਾਂਜੀਐ ਸਾਚੇ ਤੇ ਸਚੁ ਹੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 56)
ਅਪੁ ਤੇਜੁ ਵਾਇ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਆਕਾਸਾ ॥ਤਿਨ ਮਹਿ ਪੰਚ ਤਤੁ ਘਰਿ ਵਾਸਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 402)

ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ ਮਿੱਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਈ ਸ਼ੰਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਲ਼ੱਭਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਢਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ ਸਗੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਝ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਅੰਧਕਾਰ ਸੀ, ਨਾ ਪਾਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੂਰਜ, ਚੰਨ, ਤਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ- ਰਾਤ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਰੰਭ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ:

ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ ॥ ਧਰਣਿ ਨ ਗਗਨਾ ਹੁਕਮੁ ਅਪਾਰਾ ॥
ਨਾ ਦਿਨੁ ਰੈਨਿ ਨ ਚੰਦੁ ਨ ਸੂਰਜੁ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ ਲਗਾਇਦਾ ॥1॥
ਖਾਣੀ ਨ ਬਾਣੀ ਪਉਣ ਨ ਪਾਣੀ ॥ਓਪਤਿ ਖਪਤਿ ਨ ਆਵਣ ਜਾਣੀ ॥
ਖੰਡ ਪਤਾਲ ਸਪਤ ਨਹੀ ਸਾਗਰ ਨਦੀ ਨ ਨੀਰੁ ਵਹਾਇਦਾ ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1035)

ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਅਰਬਾਂ- ਖਰਬਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਜੀਵ ਵਿਿਗਆਨ ਵਿਚ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ‘ਸਹਿਜ-ਵਿਕਾਸ’ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਜਲ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੇ ਅਮੀਬਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ:

ਸਾਚੇ ਤੇ ਪਵਨਾ ਭਇਆ ਪਵਨੈ ਤੇ ਜਲੁ ਹੋਇ ॥
ਜਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਸਾਜਿਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਸਮੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 19)

ਪਾਣੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਚੈਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਜਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।1 ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਜਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੱਸੇ ਹਨ: ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਢਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਮੱਧ ਭਾਗ ਅਰਥਾਤ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਕ ਥਾਂ।2 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਲ-ਥਲ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪੁੜੁ ਧਰਤੀ ਪੁੜੁ ਪਾਣੀ ਆਸਣੁ ਚਾਰਿ ਕੁੰਟ ਚਉਬਾਰਾ ॥
ਸਗਲ ਭਵਣ ਕੀ ਮੂਰਤਿ ਏਕਾ ਮੁਖਿ ਤੇਰੈ ਟਕਸਾਲਾ ॥1॥
ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਾ ਤੇਰੇ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 596)

ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ (ਜਲ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਅਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਜਲ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਚਾਰਾਂ ਦ੍ਰਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਜ-ਦ੍ਰਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਦ੍ਰਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਤਵ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਸਨਾ-ਇੰਦਰੀ, ਸਰੀਰ, ਨਦੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਗੜੇ, ਬਰਫ਼ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਗੰਧ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਬਾਕੀ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਵੀ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਨਿੱਤ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਿੱਤ ਰੂਪ ਵਿਵਹਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।3 ਹਾਲਡੇਨ ਨੇ 1929 ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਜਿੰਨੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨੀਂ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਖਰਬ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਨਿਰਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਰਜੀਵ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹੀ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਜੀਵ ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਦੇ ਵਿਚ ਦੀ ਵਿਭਾਜਕ ਰੇੇਖਾ, ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।4 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਿਗਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਿਰਆ ਵਾਲਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ:

-ਬਿੰਦੁ ਰਕਤੁ ਮਿਲਿ ਪਿੰਡੁ ਸਰੀਆ ॥
ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਅਗਨੀ ਮਿਲਿ ਜੀਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1026)
-ਜਗਤੁ ਉਪਾਇ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਆ ॥
ਪਵਣੈ ਪਾਣੀ ਅਗਨੀ ਜੀਉ ਪਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1031)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

-ਅੰਨੁ ਦੇਵਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇਵਤਾ ਬੈਸੰਤਰੁ ਦੇਵਤਾ ਲੂਣੁ ਪੰਜਵਾ ਪਾਇਆ ਘਿਰਤੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)
-ਪਵਣੁ ਪਾਣੀ ਅਗਨਿ ਤਿਨਿ ਕੀਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸ ਅਕਾਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 504)

ਪਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਚੰਭਿਤ ਅਤੇ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਵਸਤੂ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ:

ਗੋਬਿੰਦ ਵਾਲੁ ਗੋਬਿੰਦ ਪੁਰੀ ਸਮ ਜਲ´ਨ ਤੀਰਿ ਬਿਪਾਸ ਬਨਾਯਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1400)

ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੀਤਲਤਾ, ਤਾਜ਼ਗੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦਾਰਵਾਦੀ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵੀ ਘੁਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਈ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਵਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਹਾਤਮ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੰਗਤ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਹਰੀ ਅਡੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰੁਝ ਗਈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਉਪਕਾਰੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਵੈਤ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਅਪਣਾਅ ਲਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਜਿਹੇ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਪਰ ਜਾਣ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ:

-ਭਾਈ ਰੇ ਮੈਲੁ ਨਾਹੀ ਨਿਰਮਲ ਜਲਿ ਨਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 57)
-ਪਾਣੀ ਚਿਤੁ ਨ ਧੋਪਈ ਮੁਖਿ ਪੀਤੈ ਤਿਖ ਜਾਇ ॥
ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਜਗਤ ਕਾ ਫਿਰਿ ਪਾਣੀ ਸਭੁ ਖਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1240)

ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਭਾਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗਹੀਣ, ਗੰਧਹੀਣ ਅਤੇ ਸੁਆਦਹੀਣ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਕਈ ਗੁਣ ਸਮਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਅਜਿਹਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ

ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਠੋਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਰਫ਼, ਤਰਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਫ਼। ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋ ਕੇ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਭਾਫ਼ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬੱਦਲ ਮੀਂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਵਰਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। “ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਜਲਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਵਾਵਾਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੱਦਲ ਘੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ’ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ”6:

ਜਲ ਥਲ ਨੀਰਿ ਭਰੇ ਬਰਸ ਰੁਤੇ ਰੰਗੁ ਮਾਣੀ ॥
ਬਰਸੈ ਨਿਸਿ ਕਾਲੀ ਕਿਉ ਸੁਖੁ ਬਾਲੀ ਦਾਦਰ ਮੋਰ ਲਵੰਤੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1108)

ਇਹ ਵਰਖਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅਨੰਦਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਖਾ ਵੀ ਬਨਸਪਤੀ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਹੈ :

ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)

ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਬਿਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ:

ਜਲ ਮਹਿ ਜੀਅ ਉਪਾਇ ਕੈ ਬਿਨੁ ਜਲ ਮਰਣੁ ਤਿਨੇਹਿ ॥
ਬਿਨੁ ਜਲ ਘੜੀ ਨ ਜੀਵਈ ਪ੍ਰਭੁ ਜਾਣੈ ਅਭ ਪੀਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 59-60)

ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਾਣੀ ਸਧਾਰਨ ਯੋਗਿਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕਈ ਰਹੱਸਮਈ ਗੁਣ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। “ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੀ ਗਰਮਾਹਟ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਸਮੁੰਦਰ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਕਾਰਨ ਨਾ ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਠੰਡੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਤਾਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਲਫ਼ਸਟ੍ਰੀਮ ਨਾਮਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਧਾਰਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਹਾਅ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰੁਵਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਯਨਮੰਡਲ ਠੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।7

ਬਰਫ਼ ਦੀ ਗਰਮ ਤਾਸੀਰ ਵੀ ਥੱਲੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਬਾਹਰੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਠੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਰਮ ਸੁਭਾਅ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਦਾਨ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ :

-ਅਗਨਿ ਪਾਣੀ ਸਾਗਰੁ ਅਤਿ ਗਹਰਾ ਗੁਰੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਾ ਹੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1029)
-ਪਉਣੁ ਉਪਾਇ ਧਰੀ ਸਭ ਧਰਤੀ ਜਲ ਅਗਨੀ ਕਾ ਬੰਧੁ ਕੀਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 350)
-ਤਿਤੁ ਸਰਵਰੜੈ ਭਈਲੇ ਨਿਵਾਸਾ ਪਾਣੀ ਪਾਵਕੁ ਤਿਨਹਿ ਕੀਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 12)

ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਗਰਮ ਵਸਤੂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਸਤੂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਰਹੱਸਮਈ ਸੁਮੇਲ ਵਿਚ ਜੀਵ- ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਧੜਕਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ:

-ਜਿਉ ਅਗਨਿ ਮਰੈ ਜਲਿ ਪਾਇਐ ਤਿਉ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦਾਸਨਿ ਦਾਸਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 22)
-ਅਗਨਿ ਪਾਣੀ ਸਾਗਰੁ ਅਤਿ ਗਹਰਾ ਗੁਰੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਾ ਹੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1029)

ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਪਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ :

ਪੀਅਹਿ ਤ ਪਾਣੀ ਆਣੀ ਮੀਰਾ ਖਾਹਿ ਤ ਪੀਸਣ ਜਾਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,991)

ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸ੍ਰੋਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਸੁਆਦਹੀਣ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੁਆਦ ਇਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ, ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲੇ, ਕੱਸੀਆਂ, ਖੂਹ, ਝਰਨੇ, ਤਾਲਾਬ ਆਦਿ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ:

ਜੈਸੀ ਪਿਆਸ ਹੋਇ ਮਨ ਅੰਤਰਿ ਤੈਸੋ ਜਲੁ ਦੇਵਹਿ ਪਰਕਾਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 504)

ਪਰੰਪਰਿਕ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਆਦਮ ਮਾਨਵ ਜੜ੍ਹ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਰੁੱਖ/ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ) ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਮਨੌਤਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਰਸਮਾਂ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਦੇ ਬਦਲਾਓ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਖਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦਾ ਪੁੰਗਰਨਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਤਕ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਜਣਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚਾ ਅਤੇ ਜੱਚਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤਾਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਅਡੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਸੂਤਕ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸੂਤਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਜੇ ਕਰਿ ਸੂਤਕੁ ਮੰਨੀਐ ਸਭ ਤੈ ਸੂਤਕੁ ਹੋਇ ॥
ਗੋਹੇ ਅਤੈ ਲਕੜੀ ਅੰਦਰਿ ਕੀੜਾ ਹੋਇ ॥
ਜੇਤੇ ਦਾਣੇ ਅੰਨ ਕੇ ਜੀਆ ਬਾਝੁ ਨ ਕੋਇ ॥
ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ ॥
ਸੂਤਕੁ ਕਿਉ ਕਰਿ ਰਖੀਐ ਸੂਤਕੁ ਪਵੈ ਰਸੋਇ ॥
ਨਾਨਕ ਸੂਤਕੁ ਏਵ ਨ ਉਤਰੈ ਗਿਆਨੁ ਉਤਾਰੇ ਧੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 472)

ਮੌਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ (ਮਨੁੱਖ, ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ- ਜੰਤੂ) ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਲਈ ਮੌਤ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਮੌਤ ਬੁਰਾਈ ਜਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਦਿਨ ਮੌਤ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਦਾਹ ਸਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਖਰਤਾ ਹੈ:

-ਤੀਨਿ ਸੰਙਿਆ ਕਰਿ ਦੇਹੀ ਕੀਨੀ ਜਲ ਕੂਕਰ ਭਸਮੇਹੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 609)
-ਇਕ ਦਝਹਿ ਇਕ ਦਬੀਅਹਿ ਇਕਨਾ ਕੁਤੇ ਖਾਹਿ ॥
ਇਕਿ ਪਾਣੀ ਵਿਚਿ ਉਸਟੀਅਹਿ ਇਕਿ ਭੀ ਫਿਰਿ ਹਸਣਿ ਪਾਹਿ ॥
ਨਾਨਕ ਏਵ ਨ ਜਾਪਈ ਕਿਥੈ ਜਾਇ ਸਮਾਹਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 648)

ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ- ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਗਮ-ਵਿਛੋੜਾ ਭੁਲਾਉਣ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿਣਾ ਅਸਹਿ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਜਲਿ ਮਲਿ ਜਾਨੀ ਨਾਵਾਲਿਆ ਕਪੜਿ ਪਟਿ ਅੰਬਾਰੇ ॥
ਵਾਜੇ ਵਜੇ ਸਚੀ ਬਾਣੀਆ ਪੰਚ ਮੁਏ ਮਨੁ ਮਾਰੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 580)

ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਨਾਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਔਖਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਆਮਤ ਵੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸਤੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਤਮੋ ਗੁਣ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ:

ਜਮ ਮਾਰਗ ਪੰਥੁ ਨ ਸੁਝਈ ਉਝੜੁ ਅੰਧ ਗੁਬਾਰੋਵਾ ॥
ਨਾ ਜਲੁ ਲੇਫ ਤੁਲਾਈਆ ਨਾ ਭੋਜਨ ਪਰਕਾਰੋਵਾ ॥
ਭੋਜਨ ਭਾਉ ਨ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਨਾ ਕਾਪੜੁ ਸੀਗਾਰੋ ॥
ਗਲਿ ਸੰਗਲੁ ਸਿਿਰ ਮਾਰੇ ਊਭੌ ਨਾ ਦੀਸੈ ਘਰ ਬਾਰੋ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 581)

ਦੂਸਰੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਰਮ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਜਿਥੈ ਸਾਇਰੁ ਲੰਘਣਾ ਅਗਨਿ ਪਾਣੀ ਅਸਗਾਹ ॥
ਕੰਧੀ ਦਿਸਿ ਨ ਆਵਈ ਧਾਹੀ ਪਵੈ ਕਹਾਹ ॥
ਨਾਨਕ ਓਥੈ ਜਾਣੀਅਹਿ ਸਾਹ ਕੇਈ ਪਾਤਿਸਾਹ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1287)

ਮੌਤ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਗiਆਨੀਆਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ, ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਮਨੌਤਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜ ਹਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਉਮਰ ਲੰਬੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਆਬੇ- ਹਯਾਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਫ਼ਲ, ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਮੌਤ ਉੱਪਰ ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਨੇ ਜਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੰਕਲਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ, ਨੀਰ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਅਰਥ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਆਮਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤੂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ :

-ਜਿਸੁ ਜਲ ਨਿਧਿ ਕਾਰਣਿ ਤੁਮ ਜਗਿ ਆਏ ਸੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਗੁਰ ਪਾਹੀ ਜੀਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 598)
-ਨਾਨਕ ਚਾਤ੍ਰਿਕੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਲੁ ਮਾਗੈ ਹਰਿ ਜਸੁ ਦੀਜੈ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 504)

ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ? ਇਹ ਇਕ ਅਲੱਗ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਪਾਣੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਵਾਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਲ ਅਤੇ ਮੀਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਕ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਆਮਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਵਾ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਘੜੀਆ ਸਭੇ ਗੋਪੀਆ ਪਹਰ ਕੰਨ੍ ਗੋਪਾਲ ॥
ਗਹਣੇ ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੁ ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਅਵਤਾਰ ॥
ਸਗਲੀ ਧਰਤੀ ਮਾਲੁ ਧਨੁ ਵਰਤਣਿ ਸਰਬ ਜੰਜਾਲ ॥
ਨਾਨਕ ਮੁਸੈ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੀ ਖਾਇ ਗਇਆ ਜਮਕਾਲੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 465)

ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵਾਰਥੀ, ਸੌੜੀ ਅਤੇ ਤੰਗਦਿਲ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰਾਜਸੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਆਮਤ ਦਾ ਵੀ ਵਪਾਰੀਕਰਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ-ਵਿਹੂਣੀ ਜਨਤਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ (ਮਨੁੱਖ) ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁਖਾਂ ਕਾਰਨ ਗੰਧਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਇਕ ਵਸੀਲਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੁੱਗ- ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਜੋ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸਨ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣੀਏ। ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਈਏ।