ਭਾਰਤ ਪੁਰਾਣੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਲੇਠੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੈਦਿਕ, ਉੱਤਰ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਤਕ ਦਾ ਮਾਨਵੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸਫਰ ਇਕ ਲੰਬਾ ਸਫਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀਜਨਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਹੀਣਤਾ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸਬਰ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਦਰਜਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਤੰਗਦਿਲੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਮਮਤਾ-ਮਈ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਜੀਲਾ ਅਤੇ ਰਹਿਣਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਖੁਦ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਬਣੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਹੀ ਭੁਗਤੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ- ਪਰਦਾ-ਪ੍ਰਥਾ, ਬਾਲ-ਵਿਆਹ, ਬਹੁ-ਵਿਆਹ, ਸਤੀ-ਪ੍ਰਥਾ, ਦਹੇਜ-ਪ੍ਰਥਾ, ਕੰਨਿਆ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਆਦਿ। ਅੱਜ ਇਕੱਵੀਂ ਸਦੀਂ ਦੀਆਂ ਵਿਿਗਆਨਕ ਲੱਭਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਖਤਰੇ ਵਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਹੀ ਖੜੇ੍ਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਣ- ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਲਈ ਬਰਾਬਰਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰ- ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ :
ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ॥
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ॥
ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਭਾਲੀਐ ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ॥
ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 473) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਹਾਲਾਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰੇ ਉਹੀ ਗੁਣੀ-ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਲਣ ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ, ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੱੁਕਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲਣ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ, ਪਰ ਬੜੇ ਵਿਵੇਕਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਬੜੀਆਂ ਤਰਕ-ਪੂਰਨ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਤਰਕ ਭਰਪੂਰ ਦਲੀਲਾਂ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਲੋਕ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾ ਨਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਜਗਤ-ਜਨਣੀ ਹੈ, ਅੱਤ-ਉੱਤਮ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨੂੰ ਭੰਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬੁਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕੀ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ? ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਕਿਸੇ ਗੁਣੀ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਵੀ ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਬੜੇ ਉੱਚੇ ਤਰਕ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਸਮੁੱਚੀ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਲਈ ਇਹ ਬੜੇ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਇੰਨੀ ਮਹਾਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਵਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਆਵਹੁ ਸਜਣਾ ਹਉ ਦੇਖਾ ਦਰਸਨੁ ਤੇਰਾ ਰਾਮ॥
ਘਰਿ ਆਪਨੜੈ ਖੜੀ ਤਕਾ ਮੈ ਮਨਿ ਚਾਉ ਘਨੇਰਾ ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 764) ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਲਈ ਅਪਣਾਈਆਂ ਸੰਬੋਧਨੀ ਜੁਗਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸੁਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਨਾਰੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਵੰਤੀ, ਸਤਵੰਤੀ, ਸੁਹਜ-ਸਲੀਕੇ ਦੀ ਧਾਰਨੀ, ਸਦਗੁਣੀ, ਸੁਹਿਰਦ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਸਮਰਪਣ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਭਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਇਕ ਚੰਗੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਭਾਵੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੱਕ ਰਾਖਵੇਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦੌਰ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਦੀ ਇਕ ਵਸਤੂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਰਹੀ ਇਸਤਰੀ ਅੱਜ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਰ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲੋਂ ਅਪਮਾਨ ਵਧੇਰੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਜਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿੱਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। | 
