ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਅਮਿੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਿਵੇਕਲੀ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਉੱਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਹੁਲਾਸ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉੱਠਣਾ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਰਚਨਾ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ) ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ‘ਫਤਹਿਨਾਮਾ’ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦਾ ਹੈ।

‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ’ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ‘ਜਿੱਤ’ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਮਨੋਰਥ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਨਸੂਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਜਿੱਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜਿੱਤ ਜਿਹੜੀ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦੇਵੇ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰੀ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਅਜਿਹੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।

ਇਹ ਜਿੱਤਨਾਮਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਚੌਖਟੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕਿ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਪੱਤਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਿਖਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੈਨਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ-ਬਾਰ (ਅਨੰਦ ਦੀ ਪੁਰੀ) ਪਰਵਾਰ, ਲਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ (ਰਹੀਮ, ਕਰੀਮ, ਰਾਜ਼ਕ)1 ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਉੱਪਰ ਆਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਧਰਵਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਉਸ ਜੰਗ ਦਾ ‘ਜਿੱਤ ਪੱਤਰ’ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮੀ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ ਸੀ ਜਾਂ ਲੜੇਗਾ। ਇਹ ਹਰ ਉਸ ਹੁਕਮਰਾਨ ਲਈ ਇਕ ਨਸੀਹਤਨਾਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਜਾਇਜ਼ ਵਸੀਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜੰਗਾਂ ਜਿੱਤਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ।

ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਸੱਤਾ ਹਥਿਆਉਣ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕਿਸੇ ਖੁਦਗਰਜ਼ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਹਰ ਵਸੀਲਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਨੈਤਕਿਤਾ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।2

ਜਿੱਤ ਦਾ ਇਹ ਐਲਾਨ-ਨਾਮਾ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਪੁਰਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।3 ਉਸ ਦਾ ਮਰਿਆ ਜ਼ਮੀਰ, ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਰੂਹ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਚੇਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਵਸੀਲੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕੌਮ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।4

ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਬੁਲੰਦ ਹੌਂਸਲੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਹਿਮ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਨਿੱਤਰ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਸੂਰਮਾ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਤ ਖੜੀ ਵੇਖ ਉਸ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇਕ ਵਾਕਿਆ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲ ਖੌਫ਼ ਕਾਰਨ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰਾ ਇਕ ਬਹਾਦਰ ਪਠਾਨ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਦਿਵਾਨਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜੂਝਿਆ , ਅੰਤ ਮੇਰੇ ਦੋ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਹੋ ਗਿਆ।7 ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੁਕਮਰਾਨ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਥ ਦਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਜਾਪਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਰਗ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਬਹੁਤ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵੀ ਇਸ ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿਚ ਕਈ ਉਸ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ, ਫੁਰਤੀਲਾ, ਚੰਗਾ ਘੋੜ ਸਵਾਰ, ਸ਼੍ਰੇਸਠ ਜ਼ਮੀਰ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।8 ਉਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਕੱਟੜ ਮੌਲਾਣੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਮੁਸਲਿਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।9 ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਿੱਤਨਾਮੇ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਤੋੜਿਆ।10 ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਮੁਸਲਿਮ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਫ਼ਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਸੀ, ਨਾ ਕੁਰਾਨ ’ਤੇ।11

ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦਾ ਅਹਿਮ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਖਪਾਤੀ ਰਵੱਈਏ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਨਾਲ ਪਰਖਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰਤਾ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਅਭਿਮਾਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪਰਜਾ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਪਿੱਛੇ ਅਹਿਮ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੀ ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਸਿਰਮੌਰਤਾ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਿਰਮੌਰਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਵੀ ਤਾਂ, ਦਿਆਲੂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਰੂਪਾਂ ’ਚ ਪਰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਪਰਮਤਾਮਾ ਦੇ ਦਿਆਲੂ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ ਗਦੀਮੁਲ ਗੁਦਾਜ਼12 (ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰਨ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਗਾਫ਼ਲ ਸ਼ਿਕੰਨ13 (ਅਧਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਇਸ (ਦੁਸ਼ਟ ਸੰਘਾਰਨ ਵਾਲੇ) ਬਿਰਧ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਫ਼ਲ14 ਨਾ ਬਣਨ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਵੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਖਾਤਮੇ15 ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਾ ਕਰ ਪਾਏ।16 ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਲੜਣ ਦੀ ਲਾਟ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿੱਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੁੱਝੀ ਹੋਈ ਚੰਗਿਆੜੀ (ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਤੂੰ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਉੱਪਰ ਕਹਿਰ ਢਾ ਕੇ ਕਿਹੜੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਣ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।17

ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਸਲ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਨ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਸੀਹਤਨਾਮਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਜ਼ਾਲਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦਰਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਦਇਆਲਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।18 ਸਲਤਨਤ ਉੱਪਰ ਜ਼ਬਰ ਨਾਲੋਂ ਸਬਰ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਰਜਾ ਦੇ ਦੁਖ ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣੇ।19 ਇਹ ਜਿੱਤਨਾਮਾ ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਮੁਦੱਈ ਹੈ।20

ਇਕ ਸਿਦਕਵਾਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ।

ਚਿਹ ਦੁਸ਼ਮਨ ਕਿਜ਼ਾ ਹੀਲਹਸਾਜ਼ੀ ਕੁਨਦ॥ ਅਗਰ ਰਹਨੁਮਾ ਬਰ ਵੈ ਰਾਜ਼ੀ ਸ਼ਵਦ॥103॥
ਅਗਰ ਬਰ ਯਕ ਆਯਦ ਦਹੋ ਦਹ ਹਜ਼ਾਰ॥ ਨਿਗਾਹਬਾਨ ਊ ਰਾ ਸ਼ਵਦ ਕਿਰਦਗਾਰ॥104॥21

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਹੋਵੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ। ਮਾਰਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਪੋਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦੁਨੀ ਅਤੇ ਦੀਨ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਟੇਕ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਮਾਲ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੀਨ ਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ, ਓਟ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਉੱਪਰ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।22 ਇਕ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹੁਕਮ (ਰੱਬੀ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਕਮਾਲਿ ਕਰਾਮਾਤ ਕਾਯਮ ਕਰੀਮ॥ ਰਜ਼ਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਰਾਜ਼ਿਕ ਰਹਾਕੋ ਰਹੀਮ॥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਚ ਪੂਰਨ, ਅਚਲ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ, ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਬਖ਼ਸਣ ਵਾਲਾ, ਖਿਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਅਤੇ ਮਿਹਰਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
2. ਹਰਾਂ ਕਸ ਕਿ ਈਮਾਂ ਪਰਸਤੀ ਕੁੱਨਦ॥ ਨ ਪੈਮਾਂ ਖ਼ੁਦਸ ਪੇਸ਼ੋ ਪਸਤੀ ਕੁਨੱਦ॥47॥
ਭਾਵ ਈਮਾਨ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਇਕਰਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਪਰ ਜਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਵਸੀਲਾ ਵਰਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਕਹਾਵਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਜਿਤ ਤਕਣ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸੀ।
3. ਮਰਾ ਏਤੱਬਾਰੇ ਬਰੀਂ ਕਸਮ ਨੇਸਤ॥ ਕਿ ਏਜ਼ਦ ਗਵਾਹ ਅਸਤੁ ਯਜ਼ਦਾਂ ਯਕੇਸਤ॥13॥
ਨ ਕਤਰਹ ਮਰਾ ਏਤਬਾਰੇ ਬਰੋਸਤ॥ ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ੀਉ ਦੀਂਵਾਂ ਹਮਹ ਕਿਜ਼ਬਗੋਸਤ॥14॥

ਕਿ ਹੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਕਸਮ ਉਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਤੇਰੇ ਜਰਨੈਲ, ਅਹਿਲਕਾਰ, ਕਰਿੰਦੇ ਸਭ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
4. ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਿਮ ਉੱਪਰ ਯਕੀਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਡਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿ ਕਸਮੇ ਕੁਰਾਂ ਮਨ ਕੁਰਮ ਏਤਬਾਰ॥ ਭਾਵ ਹੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਕਸਮ ਦਾ ਕੀ ਵਿਸਵਾਸ ਕਰਾਂ।
5. ਹਮ ਆਖਿਰ ਗੁਰੇਜ਼ਦ ਬ ਜਾਏ ਮਸਾਫ਼॥ ਬਸੇ ਖ਼ਾਨਹ ਖ਼ੁਰਦੰਦ ਬੇਰੰੂ ਗੁਜ਼ਾਫ਼॥30॥ ਭਾਵ ਰਣ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਪਠਾਣ ਵੀ ਭੱਜ ਗਏ ਜਿਹੜੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੇਖ਼ੀਆਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਆਂ ਖ਼੍ਵਾਜਹ ਮਰਦੂਦ ਜ਼ਿ ਸਾਯਹ ਦੀਵਾਰ॥ ਬ ਮੈਂਦਾ ਨਿਆਮਦ ਬ ਮਰਦਾਨਹ ਵਾਰ॥34॥ ਭਾਵ ਉਹ ਖਵਾਜ਼ਾ (ਜ਼ਫਰਬੇਗ) ਕਾਇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਪਿਛੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿਤਰਨ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਤਕ ਨਾ ਕਰ ਪਇਆ।
6. ਕਿ ਅਫ਼ਗਨ ਦੀਗਰ ਬਿਆਮਦ ਬ ਜੰਗ॥ ਚੁ ਸੈਲਿ ਰਵਾਂ ਹਮਚੁ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ॥31॥ ਬਸੇ ਹਮਲਹ ਕਰਦੰਦ ਬ ਮਰਦਾਨਗੀ॥ ਹਮ ਅਜ਼ ਹੋਸ਼ਗੀ ਹਮ ਜਿ ਦੇਵਾਨਗੀ॥32॥
7. ਬਸੇ ਹਮਲਹ ਕਰਦਹ ਬਸੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਖ਼ੁਰਦ॥ ਦੋ ਕਸ ਰਾ ਬਜਾਂ ਕੁਸ਼ਤ ਜਾਂ ਹਮ ਸਪੁਰਦ॥33॥
8. ਚਿ ਹੁਸਨੁਲ ਜਮਾਲ ਅਸਤ ਰੌਸ਼ਨ ਜ਼ਮੀਰ॥ ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਮੁਲਕ ਅਸਤੁ ਸਾਹਿਿਬ ਅਮੀਰ॥90॥
ਕਿ ਤਰਤੀਬ ਦਾਨਿਸ ਬਤਦਬੀਰਿ ਤੇਗ॥91॥ . . . ਕਿ ਰੌਸ਼ਨ ਜ਼ਮੀਰ ਅਸਤ ਹੁਸਨੁਲ ਜਮਾਲ . . . ॥92॥
9. ਖ਼ੁਸ਼ਸ ਸ਼ਾਹਿ ਸ਼ਾਹਾਨ ‘ਅਉਰੰਗਜ਼ੇਬ’॥ ਕਿ ਚਾਲਾਕ ਦਸਤ ਅਸਤੁ ਚਾਬੁਕ ਰਕੇਬ॥89॥
10. ਤੁਰਾ ਮਨ ਨ ਦਾਨਮ ਯਜ਼ਦਾਂ ਸ਼ਨਾਸ॥ ਬਰਾਮਦ ਜ਼ਿ ਤੋ ਕਾਰਹਾ ਪੁਰਖ਼ਰਾਸ਼॥85॥ ਹੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦਿਲ ਦੁਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਹੋਏ ਹਨ।
11. ਨ ਈਮਾਂ ਪਰਸਤੀ ਨ ਅਉਜ਼ੱਾਇ ਦੀਂ॥ ਨ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਨਾਸੀ ਨ ਮੁਹੱਮਦ ਯਕੀਂ॥46॥
12. ਗ਼ਰੀਬੁਲ ਪ੍ਰੱਸਤੋ ਗ਼ਨੀਮੁਲ ਗੁਦਾਜ਼॥8॥
13. ਕਿ ਅੱਾਜਿਜ਼-ਨਵਾਜ਼ ਅਸਤੋ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ-ਸ਼ਿਕਨ॥73॥
14. ਤੂ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ ਮਸ਼ਉ ਮਰਦਿ ਯਜ਼ਦਾਂ-ਹਿਰਾਸ. . .॥70॥ ਅਤੇ ਤੂ ਗਾਫ਼ਿਲ ਮਸ਼ਉ ਜੀ ਸਿਪਜੰ ੀ ਸਰਾਇ ॥107॥
15. ਚਿਹਾ ਸ਼ੁਦ ਕਿ ਚੂੰ ਬੱਚਗਾਂ ਕੁਸ਼ਤਹ ਚਾਰ॥ …॥78॥ ਕੀ ਹੋਇਆ ਤੰੂ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਪੱੁਤਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
16. ਕਿ ਬਾਕੀ ਬਿਮਾਂਦਾ ਸਤ ਪੇਚੀਦਹ ਮਾਰ॥78॥ ਪਰ ਅਜੇ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਨਾਗ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
17. ਚਿਹ ਮਰਦੀ ਕਿ ਅਖ਼ਗਰ ਖ਼ਮੋਸ਼ਾ ਕੁਨੀ॥ ਕਿ ਆਤਸ਼ ਦਮਾਂ ਰਾ ਬ ਦੌਰਾਂ ਕੁਨੀ॥79॥
18. ਮਜ਼ਨ ਤੇਗ਼ ਬਰ ਖ਼ੂਨਿ ਕਸ ਬੇ ਦਿਰੇਗ਼॥ …॥69॥ ਤੂ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾ ਚਲਾ।
19. ਤੂ ਗਰ ਜ਼ਬਰ ਅੱਾਜਿਜ਼ ਖ਼ਰਾਸ਼ੀ ਮਕੁਨ॥…॥109॥
20. ਬ ਬਾਯਦ ਕਿ ਯਜ਼ਦਾਂ ਪ੍ਰਸਤੀ ਕੁਨੀ॥ ਨ ਗੁਫਤਹ ਕਸਾਂ ਕਸ ਖਰਾਸ਼ੀ ਕੁਨੀ॥65॥ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਹੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਹੇ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕੱਟੜ ਮੌਲਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨਾ।
21. ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਬਹਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰਹਿਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਇਕ ਉੱਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦਾ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
22. ਤੁਰਾ ਗਰ ਨਜ਼ਰ ਹਸਤ ਬਰ ਫ਼ਉਜੋ ਜ਼ਰ॥ ਕਿ ਮਾ ਰਾ ਨਿਗਾਹ ਅਸਤ ਯਜ਼ਦਾਂ ਸ਼ੁਕਰ॥105॥ ਕਿ ਊ ਰਾ ਗ਼ਰੂਰ ਅਸਤ ਬਰ ਮੁਲਕੁ ਮਾਲ॥ ਵ ਮਾ ਰਾ ਪਨਾਹ ਅਸਤੁ ਯਜ਼ਦਾਂ ਅਕਾਲ॥106॥