ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹਰਿਆਣਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜਵੰਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦਸ ਜੋਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਰਹਿ ਗਏ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਰਜ਼ੋਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਰਿਆਣਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਾਂਗ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ, ਜੀਂਦ, ਯਮੁਨਾਨਗਰ, ਰੋਹਤਕ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਰਣਿਤ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਬਾਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਗੁ: ਪੰਜੋਖਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: “ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਸੀਲ, ਥਾਣਾ ਅੰਬਾਲਾ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ, ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਛੀ ਮੀਲ ਪੂਰਵ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਪੁਰ ਹੈ ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਫਰਲਾਂਗ ਉੱਤਰ ਪੂਰਵ ਅੱਠਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜਦ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਥਾਂ ਵਿਰਾਜੇ।” ਇਹ ਸਥਾਨ ਅੰਬਾਲਾ-ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਰੋਡ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਠਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਆਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1713 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ। ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਲਾਇਕ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੰਮਤ 1718 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ। ਆਪ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮਰਾਇ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕੇ ਬਿਆਨਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਰਾਮਰਾਇ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੱਟੜ੍ਹ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਆਪ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਆਪ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣਾ ਮੰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪੰਜੋਖਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮਾਘ ਸੁਦੀ 7,8,9 ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1720 ਨੂੰ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਠਹਿਰੇ। ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਸਮੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਾਲ ਹੰਕਾਰੀ ਪੰਡਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੈ? ਸਿਖਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਅਠਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਆਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ। ਹੰਕਾਰੀ ਪੰਡਤ ਨੇ ਮਖੌਲ ਭਾਵ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ‘ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਇਹ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਜਾ ਕੇ ਗੀਤਾ ਵੀ ਲੈ ਆਇਆ। ਬਾਲਕ ਗੁਰੂ ਨੇ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਡਤ ਤਤਕਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਗੁੰਗੇ ਤੇ ਬੋਲੇ ਭਾਈ ਛੱਜੂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਛੱਜੂ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਸਲੋਕ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਭਾਈ ਛੱਜੂ ਨੇ ਪੰਡਤ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੇ ਸਲੋਕ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ’ਤੇ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਨਮੋਸ਼ੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸਲੋਕ ਉਚਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਭਾਈ ਛੱਜੂ ਨੇ ਸਲੋਕ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੀ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਕੇ ਪੰਡਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਾ। ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭੁੱਲ ਦੀ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪੰਜੋਖਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਿਤਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਸਰਾਂ’ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਇਸ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਆਏ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਲੰਗਰ-ਹਾਲ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਨ 2004 ਤੋਂ ਕਲਾਸਾਂ ਲੱਗਣੀਆਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਇਹ ਕਾਲਜ ਜੁਲਾਈ 1993 ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕਾਮਰਸ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀ ਕਲਾਸਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਕਾਲਜ 14 ਏਕੜ ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 6 ਏਕੜ ਵਿਚ ਸਫੈਦੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵੱਲ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਤਵਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੁੰਮ-ਹੁੰਮਾ ਕੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ ਮਹੱਤਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਭਾ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭਾ 7,8,9 ਮਾਘ ਨੂੰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭਾ ਸਭ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਚ ਕਾ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਲੈਣ ਲਈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣੇ।