ਆਧੁਨਿਕ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਹੋਂਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਵਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਸਮਾਂ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਬੂਟਾ ਲਾਇਆ, ਉਸ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਕਈ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਫਲ ਲੱਗੇ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰਵੇਖਣ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਭਾਸੀ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਜਬਰ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਣੀ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਲਹੀਣ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਕਦੇ ਸਾਹਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੌਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਪਿੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੋਈ ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਜਾਦੂ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਆਵੱਸ਼ਕ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਕਦਮ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਹ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਹਾਕਮ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਮਾਜ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੁਆਤੀ ਦਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਂਬੜ ਬਣਨਾ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜੋ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਜਹਾਨ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਗਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਗੱਦੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਨਾ ਬਣ ਜਾਣ। ਅਜਿਹੇ ਸ਼ੱਕੀ ਤੇ ਕਠੋਰਚਿਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਉਠਾ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਜਬਰ ਨੂੰ ਸਬਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹਿਆ ਗਿਆ। ਅਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ‘ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਕਲੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਜੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਅਸਲੀ ਤੇ ਨਕਲੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਸੱਚ ਦਾ ਸੂਰਜ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤਨੀ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਅੰਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣੇ ਨੇ ਲੱਭ ਹੀ ਲਿਆ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਦੋਖੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾਈ। ਆਪ ਜੀ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਨੇ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਛਾੜਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਬਕਾਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਮੁਨਾਸਿਬ ਸਮਝਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਆਪ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਸੰਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਾਜ ਉਘੜ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਹਿਮ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਖੋਵਾਲ ਦਾ ਥੇਹ ਖਰੀਦ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜੋ ਕੀਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਪਾਸ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਵਾਸ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਸਾਮ ਵੱਲ ਪੂਰਬ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਾਂਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਟਨੇ (ਬਿਹਾਰ) ਵਿਚ ਗਏ। ਆਪ ਨੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿਹੁੰ ਨਾਲ ਅਸਾਮ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਵਾਈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਫਿਰ ਘੁੰਮਦੇ-ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਪਟਨੇ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆ ਬਿਰਾਜੇ।

ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਫੋਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ?” ਜਦੋਂ 1675 ਈ: ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਿਆ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਪਾਸੇ ਸਹਿਮ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਭੈ-ਭੀਤ ਸਨ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਸ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਧੜ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਇਹ ਇਕ ਕਰਾਮਾਤ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਸੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। ਕਾਇਰ ਤੇ ਸਤਹੀਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਥਾਨ ਚੁਣਿਆ। ਇਹ ਇਕ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਅਣਖ ਜਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਿਹਾੜੇ ਇਕ ਭਰੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਕੌਤਕ ਵਰਤਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਰੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚੋਂ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਤੇਗ਼ ਨਾਲ ‘ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ’ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਵਿਧੀਵਤ ਪਾਹੁਲ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ‘ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ’ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ‘ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ’ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ‘ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ’ ਇਕ ਪੱਕਾ ਠਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਸਿਰਨਾਵਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਵਾਸੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜੋ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰੂਪ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਅੱਡਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਕੰਘ, ਕੱਛ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੇਸ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਰਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਵੀ ਕਿਹਾ:

ਰਹਿਣੀ ਰਹਹਿ ਸੋਈ ਸਿਖ ਮੇਰਾ
ਵੁਹ ਠਾਕੁਰ ਮੈਂ ਉਸ ਕਾ ਚੇਰਾ

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਵਾਸੀ’ ਬਣ ਜਾਣ ’ਤੇ ਸਭ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਹੁੰਮ-ਹੁੰਮਾ ਕੇ ਪੁੱਜਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਲਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਕਦੀ ਭੇਟਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਸਤਰ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰਨ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ’ ਵੱਜਣ ਲੱਗਾ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਗੂੰਜਾਂ ਸਭ ਪਾਸੇ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੈਅ ਖਾਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੀ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੇ। ਆਖਰ 1704 ਈ: ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਝੂਠੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ’ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਖਤਰਾ ਹਟ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉੱਥੋਂ ਜਾਣ ਦੀ ਢਿੱਲ ਸੀ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੌਣਕ ਭਰਿਆ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਖੰਡਾ, ਸੈਫ, ਨਾਗਣੀ ਬਰਛਾ, ਕਰਪਾ ਬਰਛਾ, ਬੰਦੂਕ, ਕਟਾਰ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ ਛੇ ਸ਼ਸਤਰ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ-ਏ-ਤੇਗ, ਵੱਡਾ ਬਰਛਾ, ਦਾਹੋ-ਆਹਨੀ, ਢਾਲ, ਛੋਟਾ ਬਰਛਾ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ:

ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1689 ਈ: ਵਿਚ ਬਣਵਾਉਣਾ ਅਰੰਭਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਬਾਉਲੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ:

ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ਸਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਦਮਸਤ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਨਾਗਣੀ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਚੰਘਿਆੜਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਲਗੜ੍ਹ:

ਇਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਲਾ-ਮਹੱਲਾ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਗੜ ਸਾਹਿਬ:

ਇੱਥੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਹੋਟਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ:

ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਾਫੀ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਹਿਬਾਨ:

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੀ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਖੂਹ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਸੰਦਾਂ ਦਾ ਖੂਹ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਗ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਆਦਿ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਕਾਦਮੀ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਅਕਾਦਮੀ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਸਟਲ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ।

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਵਸਰ ’ਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਗ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਸੁੰਦਰ ਅਜੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਨਿਰਮਾਣ-ਕਾਰਜ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। 22 ਨਵੰਬਰ, 1999 ਨੂੰ ਇਸੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੰਪਲੈਕਸ’ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ ‘ੴ’ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਏ-ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਵੀ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਵਿਰਾਸਤ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ ਮੋਸੇ ਸਫਦੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪੰਜ ਮੀਨਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੌੜਾ ਕਰ ਕੇ ਸਾਜਿਆ-ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਟੂਰਿਸਟ ਗਾਈਡ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਭ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬੱਸ-ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਹੀ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਿਰਮੌਰ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।