ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ ਜੋ ਉਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ (Autobiography) ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਭਾਵ:- ਧਰਮ ਦੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼। ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ॥ ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ॥ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਨਵ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਤਸੱਵਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਾਪੁ: ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਬੈਖਰੀ ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਜਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜਾਪੁ’ ਹੈ। ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਜਪੁ’ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਮਹਲਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ’ ਸ਼ਬਦ ਕਥਨ ਹੈ। ਜੈਸਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10, ਮੁਖ ਵਾਕ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਤੇ ‘ਤਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ ਬੀਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਉਂਤ ਰਾਹੀਂ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਬਣਤਰ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ: ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ 199 ਕਾਵਿ ਬੰਦਾਂ ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 10 ਛੰਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ:- ਛਪੈ, ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ, ਚਾਚਰੀ, ਚਰਪਟ, ਰੂਆਲ, ਮਧੁਭਾਰ, ਭਗਵਤੀ, ਰਸਾਵਲ, ਹਰਿਬੋਲਮਨਾ, ਏਕ ਅਛਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 22 ਵੇਰ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਨਗਰ ਪਾਉਂਟਾ (ਸਾਹਿਬ) ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1684-87 ਤਕ ਠਹਿਰਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) 1699 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਬਾਣੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਆਈ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨੰਬਰ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਜੈਸਾ ਕਿ ਸੁਨਹੁ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਬਚਨ ਹਮਾਰਾ। ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਹਮ ਨੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ। (ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾ. ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ) ਇਸ ਰਚਨਾ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਿਜ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸਧੂਕੜੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ।

ਇਸ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣ ਕਰਮ ਨਾਮਾਂ (Qualitativenames) ਦਾ ਵਰਣਨ ਬੜੀ ਉਦਾਰਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਮ ਕਰਮ ਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰਬਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਤਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਉਦਾਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਆਸਥਾ, ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਯਾਦ ਤੇ ਅੰਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਫਿਰ ਵੀ ਅਮਜਬੇ, ਅਕਾਮੰ, ਅਨਾਮੰ, ਅਕਰਮੰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤ ਕਿਹ॥ . . .
ਤਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਨਤ ਸੁਮਤ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਸ਼ੇਤਾ ਇਹ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਡੂੰਘੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧਾਤਮਕ, ਨਕਾਰਤਮਕ, ਨਮਸਕਾਰਾਤਮਕ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਣ ਦੱਸ ਕੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਵਸਤੂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਲਖਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣ-ਕਰਮਾਂ (Quali-tative names) ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਰਬ ਨਾਮ ਦੱਸ ਕੇ ਅਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਰਚਨਾ ਇੱਕ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹੈ, ਸਤੋਤ੍ਰ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਤਤਿ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਅਰਾਧਨ ਯੋਗ ਹਸਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਣ ਗਾਇਨ (ਵਰਣਨ) ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਤੋਤ੍ਰ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ (Idol Worship) ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਤੋਤ੍ਰ ਇਸ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਐਸੀ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ((Qualified)) ਦਾ ਬਹੁ- ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ-ਰੰਗ, ਰੇਖ-ਭੇਖ, ਦੇਸ, ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ ਭਾਵ ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਿਰਲੰਭ, ਅਗੰਮ ਅਕੱਥ ਤੇ ਅਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਸਰਬ ਥਾਂਈਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਜਾਪ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ (InspiringSource) ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ (Emancipating)) ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ, ਸਰਗੁਣੀ ਪੂਜਾ, ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮ ਹੈਂ॥ ਸਰਬਾਤਮ ਹੈਂ॥ ਭਾਵ ਸਰਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੈ। ਖੁਦ ਮੁਖਤਾਰ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਸ਼ੇ, ਰੂਪ, ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ। ਜਾਪੁ, ਪਾਠਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ, ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ, ਜਗਿਆਸਾ (curios-ity) ਵਿਸ਼ਵਾਸ (faith), ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ (submission), ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ (Grace) ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਗਤ ਜੋਤਿ (ever enlighten) ਦਾ ਜਾਪੁ ਹੈ ਜੋ ਦੀਪਾਂ, ਲੋਆਂ, ਮੰਡਲਾਂ, ਖੰਡਾਂ, ਵਰਭੰਡਾਂ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਾਰ ਤੇ ਇਕ ਰਸ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਭਿਆਸੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਐਸਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਤ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਥਨ ਹੈ:

ਧੰਨਿ ਜੀਓ ਤਿਹ ਕੋ ਜਗ ਮੈ ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿੱਤ ਮੈਂ ਜੁੱਧੁ ਬਿਚਾਰੈ॥ . . .
ਗਿਆਨਹਿ ਕੀ ਬਢਨੀ ਮਨਹੂ ਹਾਥ ਲੈ ਕਾਰਤਰਤਾ ਕੁਤਵਾਰ ਬੁਹਾਰੈ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪਰਮ ਪੁਰਖੁ, ਪੂਰਨ ਪੁਰਖੁ, ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖੁ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨਾਤਮਕ (assertive) ਤੇ ਸੁਨਿਸਚਿਤ (precise) ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਰਣਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦੈਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਇੰਦਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੁਹ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਜਾਪੁ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਲੱਖਤਾ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ((Deep in-sights) ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਗੋਚਰ, ਅਗੰਮ, ਨੇਰ ਹੂੰ ਤੇ ਨੇਰੇ, ਅੰਗ-ਸੰਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਰੂਪ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੂਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ:

ਚੱਤ੍ਰ ਚੱਕ੍ਰ ਵਰਤੀ ਚੱਤ੍ਰ ਚੱਕ੍ਰ ਭੁਗਤੇ॥ . . .
ਸਦਾ ਅੰਗ ਸੰਗੇ ਅਭੰਗੰ ਬਿਭੂਤੇ॥199॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਏਕਤਾ-ਅਨੇਕਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਏਕਤਾ, ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਛੰਦ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ 1. ਨਵਾਂ ਨਾਂਵ, 2. ਨਵਾਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, 3. ਨਵਾਂ ਅਨੁਭਵ, ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ (1) ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ, (2) ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ (idol worship),
(3) ਅਵਤਾਰਵਾਦ (Incornation) ਤੋਂ ਮੁਕਤ-ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ- ਜਿਹੜਾ:-
1. ਸਰਬ-ਕਾਲੀ - ਨਮਸਤੰ ਅਮਰਨੇ॥, ਅਦੇਸੰ ਅਦੇਸੇ॥
2. ਸਰਬ-ਦੇਸੀ - ਨਮੋ ਸਰਬ ਥਾਪੇ॥, ਨਮਸਤੰ ਨ੍ਰਿਦੇਸੇ॥
3. ਸਰਬ ਪ੍ਰਿਆ - ਨਮਸਤਸਤੁ ਰਾਗੇ॥
4. ਸਰਬ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ - ਨਮਸਤੰ ਰਹੀਮੇ॥ ਨਮੋ ਸਰਬ ਦਿਆਲੇ॥ ਹੈ

ਭਾਵ ਉਹ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹੈ, ਜਾਤਾਂ, ਨਸਲਾਂ, ਕੁਲ਼, ਬਰਾਦਰੀ ਤੇ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਜਾਪੁ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ -

1. ਆਤਮਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਸੰਤ, ਭਗਤ ਤੇ ਦਰਵੇਸ਼, ਖਾਲਸਾ
2. ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਮਾਨਵ ਹੇਤੂ, ਨਿਡਰ, ਦਲੇਰ, ਸਵੈਮਾਣ ਤੇ ਸਵੈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲਾ ਹੈ
3. ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਧਰ, ਯੋਧਾ, ਸੂਰਬੀਰ, ਸਿਪਾਹੀ, ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਕਿਿਰਆਹੀਣ (non creative) ਰੂਪ ਨੇ ਨਕਾਰਆਤਮਕ (negative) ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ-ਵਾਸੀਆਂ ਅੰਦਰ ਡਰਪੋਕਪੁਣਾ (cowardness) ਤੇ ਸੁੰਨਵਾਦੀ ਨੀਰਸ ਪਰਬਿਰਤੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ ਦੁਆਰਾ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹਾਦਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਜੋਸ਼, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਲਤਾੜੇ ਤੇ ਪਛਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਜਾਪ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਰੂੜੀਵਾਦੀ (Orthodox) ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਈ ਸੰਕੀਰਤਾ (Narrowness) ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਬੜਾ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

ਜੈਸਾ ਸੇਵੈ ਤੈਸੋ ਹੋਇ॥ ਅਤੇ ਨਿਰਭਉ ਜਪੈ ਸਗਲ ਭਉ ਮਿਟੈ॥

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਇਕ ਅਨੋਖਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਸਰਗੁਣੀ ਪੂਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਐਸੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚਿਤਰਿਆ ਜਿੋਹੜਾ ਫੌਲਾਦੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜਲਾਲ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੇਜ, ਪ੍ਰਤਾਪ, ਸ਼ਕਤੀ, ਬੀਰਤਾ ਜਲਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਹਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਸ਼ਤ੍ਰਾਂ- ਸਸ਼ਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਝੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਸੂਰਜ ਭਾਵ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ ਅਜਿੱਤ, ਅਭੈ . . . ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਮਸਮਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਕ ਬਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

-ਨਮੋ ਸਸਤ੍ਰ ਪਾਣੇ॥ ਨਮੋ ਅਸਤ੍ਰ ਮਾਣੇ॥
-ਖਲ ਖੰਡਸ ਹੈਂ॥
-ਖਲ ਘਾਇਕ ਹੈਂ॥
-ਕਿ ਛਤ੍ਰੰ ਛਤ੍ਰੀ ਹੈਂ॥
-ਕਿ ਅਨਭਉ ਅਨੂਪੈ॥
-ਕਲਿ ਕਾਰਣ ਹੈਂ॥
-ਰਿਪੁ ਤਾਪਨ ਹੈਂ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)
ਅਜੈ, ਅਜੀਤੇ, ਰੋਖ ਰੋਖੈ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਸਕਦਾ (ਗੁੱਸੇਵਾਲਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਸਨ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨ ਕੇ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਸਤ੍ਰਨਾਮ ਮਾਲਾ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ:

ਅਸਿ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰੁ ਤੀਰ॥
ਸੈਫ ਸਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰ॥

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ (ਕਿਰਿਆਹੀਣ) ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਿਰਦੇ ਰੂਪੀ ਘਟ ਘਟ ਵਿਚ ਸਰਬ ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਸੁਨਯ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਡਰਾ ਹੈ ਭਾਵ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸ਼ਸ਼ਤ੍ਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ (ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਜੋਧਾ, ਮਹਾਬਲੀ, ਸੂਰਮਾ ਤੇ ਭਗਤ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਜਿਹੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਫਲ ਸੀ, ਗਿੱਦੜਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਭੇਡਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਰੰਕ ਤੋਂ ਰਾਜੇ, ਡਰਪੋਕਪੁਣੇ ਤੋਂ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣਾ ਇੱਕ ਐਸੇ ਯੁੱਗ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਸੀ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ:

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਰਛਾ ਹਮਨੈ॥
ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੀ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ॥
ਸਰਬ ਕਾਲ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਸਰਬ ਲੋਹ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਛਿਆ ਹਮਨੈ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਫੌਲਾਦੀ ਰੂਪ ਇਨਕਲਾਬ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਨੋਵਿਿਗਆਨਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਛੇਕੇ ਹੋ ਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੌਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੇਵਲ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਸਤਰ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਚੁੱਕਿਆ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਕਾਰਾਗਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ:

ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ॥
ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥ (ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ)

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਜਲਾਲ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਮਾਲ (ਪ੍ਰੇਮ- ਪਿਆਰ) ਰੂਪ ਵੀ ਅੰਕਤਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਕੋਈ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਜਾਤ, ਨਸਲ, ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਉਸ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਦੇਸ ਔਰ ਨ ਭੇਸ ਜਾਕਰ ਰੂਪ ਰੇਖ ਨ ਰਾਗ॥
ਜੱਤ੍ਰ ਤੱਤ੍ਰ ਦਿਸਾ ਵਿਸਾ ਹੁਇ ਫੈਲਿਓ ਅਨੁਰਾਗ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਹੁਸਨ ਦਾ ਦੀਪਕ ਹੈ:-

-ਕਿ ਹੁਸਨਲ ਜਮਾਲ ਹੈ॥
-ਕਿ ਹੁਸਨਲ ਚਰਾਗ ਹੈ॥
-ਕਿ ਹੁਸਨਲ ਵਜੂ ਹੈਂ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਆਦਿ ਪਰਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਰਨ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਾਵਾਤਮਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਮਹੀਪ ਸੁਰ ਨਰ ਅਸੁਰ ਨੇਤ ਨੇਤ ਬਨ ਤਿਣ੍ਰ ਕਹਤ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ: ਕਮਾਲ ਰੂਪ: ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿਤਨੇ ਬਾਕੀ ਰੂਪ। ਕਮਾਲ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹੈ- ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਅਨਕੇਤਾ, ਚਾਨਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਅੰਧਕਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਕਰੂਪਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ ਤੇ ਕਰੂਰਤਾ, ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:

ਨਮੋ ਅੰਧਕਾਰੇ ਨਮੋ ਤੇਜ ਤੇਜੇ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਸੇਵਕਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਤੇ ਦਿਆਲੂ ਹੈ, ਕਲਹ ਕਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ, ਰਜ਼ੋ-ਤਮੋ-ਸਤੋ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਸਤਿ ਚਿਤਿ ਆਨੰਦ ਹੈ।

ਸਤਿ ਤੇ ਚਿਤ ਦੋਵੇਂ ਤੱਤ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹਨ ਜਦਕਿ ਅਨੰਦ ਅਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਅਨੰਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਦੇਸ਼-ਉਪਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਸੰਨਿਆਸ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ

-ਰਾਜਕ ਰਹਿੰਦ ਹੈ॥
-ਕਿ ਰਾਜ਼ਕ ਰਹੀਮ ਹੈ॥
-ਕਿ ਰੋਜ਼ੀ ਰਜ਼ਾਕੈ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)