ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਧਰਮ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ। ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ:

-ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਹਚਲ ਮਨਿ ਮਨੁ ਮਨµ ਸਹਜ ਬੀਚਾਰੰ॥ (ਪੰਨਾ 505)
-ਅਗਮ ਅਗੋਚਰੁ ਅਨਾਥੁ ਅਜੋਨੀ ਗੁਰਮਤਿ ਏਕੋ ਜਾਨਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 1233)

ਡਾ. ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਗੁਰਮਤਿ ਸ਼ਬਦ ਲਈ, ਗੁਰਮੁਖ ਮਾਰਗ,1 ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਮਲ’ ਪੰਥ 2 ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਧਰਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਦੈਵੀ ਆਵੇਸ਼ (ਇਲਹਾਮ) ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ, ਸਰਬ ਪ੍ਰਿਆ ਤੇ ਸਰਬ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਿੱਤ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ, ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ, ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਆਖਿਆ ਹੈ।3

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਨਵ- ਸਿਰਜਿਤ ਜੀਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ, ਨਵ-ਨਿਰਮਾਣਤ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਨਰੋਆ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।4

ਮਿ. ਡੰਕਨ ਗਰੀਨਲੀਜ਼ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

Sikhism is no disguised Hindu sect, but an independentrevelation of the Truth of God.5

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲੱਗਭਗ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਰ ਸਤਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਐਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਚਸ਼ਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜਗਿਆਸੂ ਧਾਰਮਿਕ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੱਤ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ, ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਤੱਤ ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਉਤਨੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਰਮ, ਸਮੇਂ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਗ਼ਰੀਬ-ਅਮੀਰ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਤੇ ਕਾਇਨਾਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੈਵੀ ਅਨੁਭਵ ਅੰਤਰੀਵੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਸਮਾਦਮਈ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਟੁੰਬ ਕੇ ਜਗਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਜਿਤਨੀ ਲੋੜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਲੋੜ ਅੱਜ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ:

- ਜਾਗ੍ਰਿਤ :- ਜਾਗਤੁ ਜਾਗਿ ਰਹੈ ਲਿਵ ਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 840)
- ਆਤਮ ਸੰਜਮ (ਖਾਣਾ, ਸੌਣਾ ਤੇ ਪਹਿਨਣਾ)
(ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ॥) (ਪੰਨਾ 16)
- ਆਤਮ ਨਿਰੀਖਣ:- ਬੰਦੇ ਖੋਜੁ ਦਿਲ ਹਰ ਰੋਜ ਨਾ ਫਿਰੁ ਪਰੇਸਾਨੀ ਮਾਹਿ॥
- ਆਤਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ:- ਜਿਨੀ ਆਤਮੁ ਚੀਨਿਆ ਪਰਮਾਤਮੁ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 421)

ਡਾ. ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:-

ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਤਮਕ ਅਸਲੀਅਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਰਮ, ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।6

ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ-ਮੋਕਸ਼-ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੇ- ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ-ਸੱਚੇ ਤੇ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਹਿਲੇ ਤਿਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਰੂਪ ਤੇ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

-ਚਾਰਿ ਪਦਾਰਥ ਲੈ ਜਗਿ ਜਨਮਿਆ . . . (ਪੰਨਾ 1013)
-ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਵਸਿ ਚਾਰਿ ਪਦਾਰਥ॥
ਤੀਨਿ ਸਮਾਏ ਏਕ ਕ਼੍ਰਿਤਾਰਥ॥ (ਪੰਨਾ 1345)
-ਸਤਿਗੁਰਿ ਦੀਏ ਮੁਕਤਿ ਧਿਆਨਾਂ॥
ਹਰਿ ਪਦੁ ਚੀਨਿ੍ ਭਏ ਪਰਧਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1345)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰ ਜਿਹੜੇ- ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸਾਰਥਿਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਭ-ਆਚਰਨ, ਸੁੱਚਾ ਕਰਮ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਬਾਰੇ, ਭਰਾਤਰੀ-ਭਾਵ, ਪਰ ਉਪਕਾਰ, ਸਦ-ਭਾਵਨਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਈ ਤਕ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਅੱਜ ਦੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੈ:

ਸਚੁ ਵਰਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਤੀਰਥੁ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਇਸਨਾਨੁ॥
ਦਇਆ ਦੇਵਤਾ ਖਿਮਾ ਜਪਮਾਲੀ ਤੇ ਮਾਣਸ ਪਰਧਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਐਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮਈ ਚਸ਼ਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਵਾਲਾ ਜਗਿਆਸੂ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੱਤ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ, ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਪੱਖ ਬੜੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਜੀਵਨ ਮਾਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਵਰਗ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆ ਹੋਈਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਮਰ ਉੱਚਤਮ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਕੀਦਿਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਪਾਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।7

ਸੁਣਿ ਪੰਡਿਤ ਕਰਮਾ ਕਾਰੀ॥
ਜਿਤੁ ਕਰਮਿ ਸੁਖੁ ਊਪਜੈ ਭਾਈ ਸੁ ਆਤਮ ਤਤੁ ਬੀਚਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 635)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ‘ਸਚ’ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੈ। ਸੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਅੰਦਰ ਇਕਸਾਰਤਾ ਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਸਚਿ ਸਿਮਰਿਐ ਹੋਵੈ ਪਰਗਾਸੁ॥
ਤਾ ਤੇ ਬਿਿਖਆ ਮਹਿ ਰਹੈ ਉਦਾਸੁ॥ (ਪੰਨਾ 661)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਤੀ ਭਾਵ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਲਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਹਿਜ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਤਕ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਹੋਏ ਚਿੰਤਕ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਰਚਾ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਕੇ ਸਮਾਜ ਤਥਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਤਾਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਏ ਜੈਸਾ ਕਿ ਸੱਚ (ਠਰੁਟਹ) ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲੋਂ ਸਚਿਆਰਤਾ (ਠਰੁਟਹਡੁਲਨੲਸਸ) ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਰਸਮੀ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ, ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਕਥਿਤ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਮਈ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮਦਦ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਕਰਮਯੋਗੀ ਵਾਂਗੂ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਹਸਦਿਆਂ-ਖੇਲਦਿਆਂ, ਖਾਂਦਿਆਂ- ਪਹਿਨਦਿਆਂ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਦੱਸਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਧਰਮ ਇੱਕ ਸਫਲ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਰਮਾਂ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੇ ਵਾਧੂ ਅਡੰਬਰਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ:

ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰਿ ਭੇਟਿਐ ਪੂਰੀ ਹੋਵੈ ਜੁਗਤਿ॥
ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲµਦਿਆ ਪੈਨµਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 522)

ਮਾਨਵ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਨਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਪੇ ਅੰਦਰ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਖ਼ਸਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਹਉਮੈਂ ਕੀ ਕੰਧ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

-ਹਉਮੈ ਜਾਇ ਪਰਮ ਪਦੁ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 226)
-ਜਿਨੀ ਆਤਮੁ ਚੀਨਿਆ ਪਰਮਾਤਮੁ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 421)
-ਜਿਨਿ ਜਾਤਾ ਸੋ ਤਿਸ ਹੀ ਜੇਹਾ॥ (ਪੰਨਾ 931)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਕੀਮਤੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਆਪਣੀ ਇਸ ਚੇਤਨ ਸੱਤਾ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਜੀਵ ਹੈ:

-ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲµਭੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 751)
-ਰੈਣਿ ਗਵਾਈ ਸੋਇ ਕੈ ਦਿਵਸੁ ਗਵਾਇਆ ਖਾਇ॥
ਹੀਰੇ ਜੈਸਾ ਜਨਮੁ ਹੈ ਕਉਡੀ ਬਦਲੇ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 156)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਰ ਬਿਰਤੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗ਼ਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੱਚੀ ਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

-ਸਚੀ ਕਾਰੈ ਸਚੁ ਮਿਲੈ ਗੁਰਮਤਿ ਪਲੈ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 19)
-ਕਰਿ ਆਚਾਰੁ ਸਚੁ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 931)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੈਵੀ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਮੁਰਦਾ ਹੋਈ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰੁਸ਼ਨਾਇਆ, ਸਹਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ। ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ ਦਰਸਾਈ।

ਜੋਹਨ ਮੈਲਕਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸੰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਜਿੱਠਣ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮਣਾਂ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਭੁਲਾ ਕੇ ਮਾਨਵ ਧਰਮ ਦਾ ਸਹਜ ਸਦੀਵੀ ਸਰੂਪ ਥਾਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।8

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ-ਕਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸਮਰਸਤਾ ਲਈ ਸਮਨਵੇਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਏਕਤਾ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੁਗ ਦੇ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੇ ਅੱਗੇ ਸਨ:

ਰਾਹ ਦੋਵੈ ਇਕੁ ਜਾਣੈ ਸੋਈ ਸਿਝਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਸਹ-ਭਜਨ, ਸਹ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਹ-ਅਸਤਿਤਵ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ- ਜਾਚ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਤੇ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਚਲਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਈ ਪੰਥੀ ਸਗਲ ਜਮਾਤੀ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ, ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਕਰਮ, ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮ, ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਜ ਅਤਿਅੰਤ ਲੋੜ ਹੈ:

-ਛੋਡਿਹ ਨਿੰਦਾ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1026)
-ਖੋਜੀ ਉਪਜੈ ਬਾਦੀ ਬਿਨਸੈ॥ (ਪੰਨਾ 1255)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਚੁੰਬਕੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਘ’ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਸ਼ਬਦ ਸੂਰਜ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਰਜਣ ’ਤੇ ਹਿਰਨ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰ ਸਕਦੇ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਤਾਰੇ ਛਿਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ, ‘ਅਕਾਲ ਰੂਪ’ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਡਾ. ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ‘ਮਰਦ-ਏ-ਕਾਮਲ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੈ, ਜਾਹਰ-ਪੀਰ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ, ਸਾਧ9 ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਰਸਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੀ ਮੁਰਦਾ ਕੌਮ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖਵਾਜ਼ਾ ਹਸਨ ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖੁਦ੍ਹਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵਲੀ, ਤੌਹੀਦ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਰੱਬੀ ਬੰਦਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਗਰੀਬ ਬੰਦਾ ਜਨ ਤੇਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਨਾਨਕੁ ਗਰੀਬੁ ਬੰਦਾ ਜਨੁ ਤੇਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 676)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਰਮ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ ਸਹਿਜ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣੇ ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਨਵੇਂ ਰੂਪ, ਨਵੇਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੇ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਮੁੜ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜੀਵਨ ਕਲਿਆਣ ਵਾਲੀ ਹੈ:

ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਜਿਨ ਸੁਣਿਆ ਪੇਖਿਆ ਸੇ ਫਿਰਿ ਗਰਭਾਸਿ ਨ ਪਰਿਆ ਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 612)

ਡਾ. ਖੁਦਾਦਾਦ (ਦੇਹਰਦੂਨ) ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ, ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਰਬ-ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ- ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਸਮੇਂ) ਤੋਂ ਹੀ ਸਰਬ-ਕਲਾ ਸਮਰੱਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਆਏ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇੱਕ ਚਰਾਗ ਵਾਂਗ ਸੇਵਕ ਦੇ ਹਲਤ ਤੇ ਪਲਤ ਦੋਵੇਂ ਸੁਆਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ:

-ਬਲਿਓ ਚਰਾਗੁ ਅੰਧਾਰ ਮਹਿ ਸਭ ਕਲਿ ਉਧਰੀ ਇਕ ਨਾਮ ਧਰਮ॥ (ਪੰਨਾ 1387)