19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵੀ ਮੂੰਹ ਮੋੜਿਆ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਝੁਲਦੇ ਗਏ ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ ਹਜਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਤਕ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਿਊਂਦਾ ਰਿਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਤਕ ਤਾਂ ਗੋਰੇ (ਅੰਗਰੇਜ਼) ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਸਿਰਫ ਲਲਚਾਈਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਬਸ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ-ਅਸਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਕਿ ਮੰਡੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਮਾਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਆਉਣਗੇ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ, ਪੰਜਾਬ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਟਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਦਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਰ 29 ਮਾਰਚ, 1849 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ-ਏਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਰਾਜ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ, ਅੰਗੇਰਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਉਦਾਰਦਿਲੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਜਬਰੀ, ਕੂਟਨੀਤੀ ਜਾਂ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ, ਗ਼ੈਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚੀ। ਲੇਕਿਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਦੋ ਧਰਮ (ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਈਸਾਈਅਤ) ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਵਸੀਲੇ (ਜਾਇਜ਼ ਜਾਂ ਨਜਾਇਜ਼) ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਧਰਮ ਈਸਾਈਅਤ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਦਰੀ ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਈਸਾਈਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਚਾਹ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪਾਦਰੀ ਜਾਹਨ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਇਹ ਤੱਥ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ:-

“ਬਹੁਤ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭਾਗ ਸਿਵਾਇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇਤਨਾ ਲੁਭਾਇਮਾਨ ਨਹੀਂ।ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਫੈਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਸਰਿਆ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਯੁੱਧ ਇੱਥੇ (ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ) ਹੀ ਲੜਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਇਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕੀਤੇ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਅਜਿੱਤ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆ ਕੇ ਠੱਲ੍ਹ ਪਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਆਚਰਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਅਸੂਲ ਅਪਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬੁੱਤ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦ ਭਾਵ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਆਦਿ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਡਾ. ਲੌਰੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਆਗਰਾ, ਦਿੱਲੀ, ਬਨਾਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬੁੱਤ-ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹ-ਦਿਲੀ ਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਪਰੋਕਤ ਪਹਿਰਾ ਗੌਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ ਕਿਉਂ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ) ਨੇ ਬੁੱਤਪ੍ਰਸਤੀ ਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰ ਕੇ, ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਈਸਾਈਅਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਖੰਡਨ ਦੀ ਸਾਂਝ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਂਝ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਹੀ ਉਹ ਈਸਾਈਅਤ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਤਵੱਜੋ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਤ-ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਈਸਾਈਅਤ ਵਿਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

1809 ਈ. ਵਿਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਘਣੀ ਸਿੱਖ ਵੱਸੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਈਸਾਈਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਖੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।੫ ਜਿੱਥੇ ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਰੀ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰੁੱਝਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1812 ਈ. ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ 1813 ਈ. ਵਿਚ ਵੀਲਬਰਫੋਰਸ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਕੇ ਚਾਰਟਰ ਐਕਟ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।? ਇਸ ਮਤੇ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਮਿਲ ਗਈ। 1819 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਰੀ ਨੇ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਉਲਥਾ ਸੀ। ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅੰਤਿਮ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਉਲਥਾ ਪੂਰੇ 150 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1959 ਈ. ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਫਾਰਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1833 ਈ. ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੌਹਨ, ਸੀ. ਲੌਰੀ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਰੀਡ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਡਾ. ਜੌਹਨ ਸੀ. ਲੌਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਇਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾ. ਲੌਰੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਮਿਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਲਈ। ਕਪਤਾਨ ਸੀ. ਐਮ. ਵੇਡ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਕੂਲ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਡਾ. ਲੌਰੀ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ 50 ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੱਚੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਡਾ. ਲੌਰੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1834 ਈ. ਵਿਚ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਛਾਪਖਾਨੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਟ੍ਰੈਕਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਨ 1836 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ1844 ਈ. ਤਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ 20 ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਤਕਰੀਬਨ 173500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਟ੍ਰੈਕਟ ਆਦਿ ਛਾਪੇ ਗਏ।੪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਈਸਾਈ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। 1835 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਸਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਾ. ਲੌਰੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੁਲਾਇਆ। ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਡਾ. ਲੌਰੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹ ਠਹਿਰਿਆ, ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਬਾਰੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਾਈਬਲ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨੇਮ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਗੋਲਕਨਾਥ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਫਿਲੌਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।ਫਿਲੌਰ ਆ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪੈਰ ਨਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਤ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਡਾ. ਲੌਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਈਸਾਈਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। 1839 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਸੀ। ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ।ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਗਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਵਾਪਰਿਆ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੀ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ “ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਥੋਂ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਤ ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਹਰਾਇਆ ਹੀ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।” ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1849 ਈ. ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਰਾਜ ਘਰਾਣਾ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਸੀ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਬਾਲਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਂਭਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੀ । ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਹੱਲ ਲੱਭਿਆ ਕਿ ਨਬਾਲਗ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ, ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਝੂਠੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ ਭੇਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ (ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਰਕਮ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਘਰ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਤੇ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਰ ਜੌਹਨ ਸਪੈਂਸਰ ਲੌਗਿਨ ਅਤੇ ਲੇਡੀ ਲੇਨਾ ਲੌਗਿਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨੌਕਰ ਮੀਆਂ ਖੀਮਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਫਰੂਖਾਬਾਦ ਦੇ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਜਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਨੌਕਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਭਜਨ ਲਾਲ ਅਮਰੀਕਨ ਪਰੈਸਬੀਟੇਰੀਅਨ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਈਸਾਈ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਈਸਾਈ ਬਣੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਕਬੂਲਣਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਿਆ ਵੇਖ ਈਸਾਈਅਤ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣਗੇ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਸਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਂਰਸ, ਜੋਹਨ ਲਾਂਰਸ, ਰੋਬਰਟ ਮਾਂਟਗੁਮਰੀ, ਡੋਨਲੈਂਡ ਮੈਕਲੋਡ, ਹਰਬਟ ਐਡਵਰਡ, ਮਿਸ ਆਰਥਰ ਰੋਬਟਸ, ਮਿਸ ਐਡਵਰਡ ਥਰੋਨਟੋਨ, ਜਨ ਐਡਵਰਡ ਲੇਕ, ਜਨਰਲ ਰੇਨਲ ਟੇਲਰ ਆਦਿ ਇਸਾਈ ਵਚਨਬੱਧ ਸਨ। ਕਿਰਪਾਲ ਚੰਦਰ ਯਾਦਵ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਭਾ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਕਲਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਈਸਾਈ ਨਾਇਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਨ। ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਂਰਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਬੋਰਡ ਦਾ ਸਰਵ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੁਆਗਤ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਸਲਾਨਾ 500 ਰੁਪਇਆ ਚੰਦਾ ਭੇਟ ਕਰਨਾ, ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਲਗਾਉ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 1950 ਈ. ਵਿਚ Lex Loci Act ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕਦਾਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਐਕਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸੂਚਕ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਫਾਇਦੇ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ।

ਹੁਣ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਦੂਦ ਤਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਬੁੰਗੇ ਵੀ ਕਿਰਾਏ ਉੱਪਰ ਲੈ ਲਏ। 29 ਮਾਰਚ, 1849 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਜੋ ਐਲਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਵੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਹਰ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਉਪਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ।1849-51 ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਰੀਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ “ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਤਰਫ਼ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਧਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਇੰਨੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਗੇ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੰਗਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੰਗਤ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਜੁਲਾਈ 1852 ਈ. ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦਾਊਦ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਲੜਕਾ ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਸਮ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਖੁਲ੍ਹੇਆਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਉਦ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਸੀ।

1853 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਮਲਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਲਾਰਡ ਡਲਹੋਜ਼ੀ ਨੂੰ 1 ਨਵੰਬਰ, 1858 ਈ. ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ, ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਆਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੇ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸਾਈਅਤ ਨੂੰ ਸਭਿਅਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਸੱਭਿਅਕ ਅਤੇ ਲੜਾਕੂ ਗਵਾਰ ਸਨ। ਮਲਕਾ ਵਿਟੋਰੀਆ ਵੀ ਇਸ ਮਤ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਦੇਵੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਭਿਅਤਾ ਵੱਲ ਮੋੜੇਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦਾ ਫੈਲਾਓ ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਘੱਟ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ, ਵਧੇਰੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਕਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਆਮ ਪਾਦਰੀ ਵੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਚਾਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਚਾਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ 1859 ਈ. ਦੇ ਕਲਕੱਤਾ ਰੀਵਿਊ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਲਈ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

1860 ਈ. ਵਿਚ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲੇ ਸੈਂਟਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕਰਕੇ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਘਰ ਅਤੇ ਚਰਚ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਵੂਡਸਾਈਡ ਨਾਮ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 1865 ਈ. ਦੇ ਲਗਪਗ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਈਸਾਈ ਬਣ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਉਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਐਂਡਰੀਊ ਜੋਰਡਨ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜ ਕੇ ਜਫ਼ਰਵਾਲ, ਧਾਰੀਵਾਲ ਅਤੇ ਬਟਾਲੇ ਵਿਖੇ ਈਸਾਈ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਚਰਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਝੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮਾਝੇ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਲੋਕ ਈਸਾਈ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੋਧੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨਜ਼ਰੀਂ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਈਸਾਈ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਲਈ ਜਾਇਆ ਕਰਨਗੇ।

1872 ਈ. ਵਿਚ ਡੋਨਲਡ ਮਕਲੋਡ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਾਰੇ ਐਂਗਲੀਕਨ ਮੈਡੀਕਲ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਘਣੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਵਿਅਸਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਬਹੁਤ ਰੌਚਿਕ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰ 742 ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਜ਼ਰੀਏ ਡੋਨਲਡ ਮੁਕਲੋਡ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕ ਚੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਖੁਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਈਸਾਈਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈਅਤ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਸਪਤਾਲ, ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਕੇਂਦਰ, ਸਕੂਲ, ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ, ਕੋਹੜੀ ਘਰ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਆਦਿ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫਾਰਮਨ ਈਸਾਈ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ, ਕੀਨੇਰਡ ਕਾਲਜ ਲੜਕੀਆਂ, ਲਾਹੌਰ, ਜੋਰਡਨ ਕਾਲਜ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਮਰੈ ਕਾਲਜ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਈਡਵਰਡ ਕਾਲਜ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਬੇਰਿੰਗ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਲਜ, ਬਟਾਲਾ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚਨ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਮੁੱਖ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਲਾਹੌਰ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ, ਜਲਾਲਪੁਰ ਜਤਨ ਅਤੇ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਅਤੇ ਧਾਰੀਵਾਲ ਵਿਖੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ।ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲੇ ਵਿਖੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਹੜੀ ਘਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਲਈ ਚਰਚਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1845 ਈ. ਵਿਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, 1846 ਈ. ਜਲੰਧਰ, 1847 ਈ. ਵਿਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਾਹੌਰ, ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ 1850 ਈ. ਸਿਆਲਕੋਟ 1853, ਲਾਹੌਰ ਕੈਂਟ 1855, ਅੰਬਾਲਾ 1855, ਮੁਲਤਾਨ 1859, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1860 ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ।

ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤ ਆਣ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਈਸਾਈ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਇਕ ਵਧੀਆ ਅਵਸਰ ਸਮਝਦੇ।੫ ਸਹਾਰਾ ਭਾਲ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ।1860-61 ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ (ਪਲੇਗ) ਦੌਰਾਨ ਇਸਾਈ ਬਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲਈ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਗ਼ੈਰ-ਇਸਾਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ। ਇਹ ਤੱਥ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਸੇ ਸੁਆਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਹਰ ਵਸੀਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਈਸਾਈ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਭਾ ਨੂੰ 1868 ਈ. ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚੁਨੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਖੇ 1935 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਭਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਾਬਰਟ ਕਲਾਰਕ ਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਿੰਚਾਈ ਯੋਗ ਭੂਮੀ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਈਸਾਈਅਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਮਸੀਹ ਮੁਸਾਫਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਜਯੋਤਿਰੁਦਯ ਆਦਿ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਉਮਰ ਦੀ ਹੱਦ-ਬੰਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁੱਢਾ, ਬਾਲਗ ਹੋਏ ਜਾਂ ਨਾਬਾਲਗ, ਬਸ ਇਸਾਈਅਤ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਵੀ ਖਾਣੀ ਪੈਂਦੀ। ਜਨਵਰੀ, 1867 ਈ. ਦੀ ਰਹਿਲਖੰਡ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। 14 ਸਾਲਾ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਖੱਤਰੀ ਈਸਾਈ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਾਬਾਲਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬਰਾਦਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ। 29 ਜਨਵਰੀ, 1867 ਈ. ਦੀ ਕੋਹੇਨੂਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ਇਕ ਮੁਸਲਿਮ ਲੜਕਾ ਈਸਾਈ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ (ਲਾਹੌਰ) ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਾਦਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। 1873 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦੇ ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ-ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਆਇਆ ਸਿੰਘ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਈਸਾਈ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਗਈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸੈਂਟਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣਾ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਠਕ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਣ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪਰੈਸਬੀਟੇਰੀਅਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ 1834 ਈ. ਵਿਚ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1846 ਈ. ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ, 1848 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ, 1848 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ, 1850 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਬਾਲਾ ਕੈਂਟ, 1856 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, 1860 ਈ. ਵਿਚ ਕਪੂਰਥਲੇ, 1867 ਈ. ਵਿਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, 1869 ਈ. ਵਿਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, 1890 ਈ. ਵਿਚ ਰੋਪੜ, 1894 ਈ. ਵਿਚ ਖੰਨੇ, 1897 ਈ. ਵਿਚ ਫਿਲੌਰ, 1900 ਈ. ਵਿਚ ਕਸੂਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਏ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਚਰਚ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਭਾ ਨੇ 1850 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 1853 ਈ. ਵਿਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ, 1878 ਈ. ਵਿਚ ਬਟਾਲੇ ਅਤੇ 1884 ਈ. ਵਿਚ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਏ। ਅਮੈਰੀਕਨ ਯੁਨਾਈਟਡ ਪਰੈਸਬੀਟੇਰੀਅਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ 1855 ਈ. ਵਿਚ ਸਿਆਲਕੋਟ, 1856 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, 1868 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ, 1872 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, 1876 ਈ. ਵਿਚ ਜੇਹਲਮ, 1880 ਈ. ਵਿਚ ਪਠਾਨਕੋਟ, 1884 ਈ. ਵਿਚ ਜਫਰਵਾਲ ਅਤੇ 1895 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਚਰਚ ਨੇ 1857 ਈ. ਵਿਚ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਤੋਰਿਆ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਪਰੈਸਬੀਟੇਰੀਅਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ 1891 ਈ. ਵਿਚ ਖਰੜ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਉਥਰਨ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਮੈਥੋਡੀਸਟ ਚਰਚ ਨੇ 1881 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ, 1888 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ 1891 ਈ. ਵਿਚ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਖੇ ਈਸਾਈਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਖੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਸੈਲਵੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਾਹੌਰ, ਧਾਰੀਵਾਲ ਅਤੇ ਬਟਾਲੇ ਵਿਖੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ, ਮੁਕਤਸਰ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਈਸਾਈਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਗਲੈਂਡ ਦੀ ਜੀਨੇਨਾ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ 1878 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਅਲਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸਕੂਲ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਈਸਾਈ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। 1884 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ 20 ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਇਸਤਰੀਆਂ, 3 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਹਾਇਕ ਮਿਸ਼ਨਰੀ, 36 ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ ਬਾਈਬਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਿਕਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਈਸਾਈਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀਆਂ, ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ, ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਘਰ, ਬੇਘਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਘਰ ਵੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।“ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਖੁਲ੍ਹ ਸੀ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਰੱਕੀਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵੀ ਦਿੰਦੇ। 1866 ਈ. ਤਕ 186 ਲੋਕ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, 1881 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 3823 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋ ਗਈ। 1891 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 19547 ਅਤੇ 901 ਈ. ਦੇ ਵਿਚ 38513 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਚੁਕੇ ਸਨ।

ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਜਾਮ ਪੀ ਕੇ ਅਸਫਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਲਾਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਮਿਆਂ ਲਈ ਫਿਰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਲਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਭਲਾਈ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। 1873 ਈ. ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿਧਾਂਤ, ਮਰਯਾਦਾ, ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਈ।