ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਦੈਵੀ ਆਵੇਸ਼ ਸੀ। ਦੈਵੀ ਆਵੇਸ਼ ਉਸ ਵਕਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਅੰਦਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰੂਹ ਇਸ ਵਾਧੂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ : ਹਉ ਭਾਲਿ ਵਿਕੁੰਨੀ ਹੋਈ॥
ਆਧੇਰੈ ਰਾਹੁ ਨ ਕੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 145) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮਤਿ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੌਲਿਕ ਅਮਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਮਲ, ਚਿਰਾਗ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ-ਧਰਮ, ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਮਾਰਗ- ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ’ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ (Universal) ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਬਲਿਓ ਚਰਾਗੁ ਅੰਧਾਰ ਮਹਿ ਸਭ ਕਲਿ ਉਧਰੀ ਇਕ ਨਾਮ ਧਰਮ॥
ਪ੍ਰਗਟੁ ਸਗਲ ਹਰਿ ਭਵਨ ਮਹਿ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ॥ (ਪੰਨਾ 1387) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼, ਜਿੱਥੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਨਵਾਂ ਸੀ, ਸਮਕਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ ਪੁਨਰ-ਵਿਵੇਚਨ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਤੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ‘ਸਤਿ’ ਸਿਧਾਂਤ, ਪਰਮ ਸਤਿ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ, ਤ੍ਰੈਕਾਲ ਸਤਿ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਇੱਕ ਰਸ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਦੀਵੀ, ਅਟੱਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਤ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪਰਮ-ਸਤਿ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਂਵ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ ਨਾਮ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ’ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸਤਿ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੁਗਾਂ- ਜੁਗਾਂਤਰਾਂ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ: -ਕਿਰਤਮ ਨਾਮ ਕਥੇ ਤੇਰੇ ਜਿਹਬਾ॥ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਪਰਾ ਪੂਰਬਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 1083)
-ਏਕੋ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜੈ ਸਚੁ ਕੋਈ॥ ਗੁਰਮਤਿ ਪੂਰਾ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1188)
-ਜੁਗਾਹ ਜੁਗੰਤਰਿ ਸਾਹਿਬੁ ਸਚੁ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 905) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਨਭੁਵ ਵਿਚ ਆਇਆ ‘ਸੱਚ’ ਏਕਤਾ ਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਆਤਮ- ਸਤਿਆ, ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਇਕ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਮਿਸ ਚਾਰਲਟ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਚਿੱਤਰ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਤੇ ਆਤਮਕ ਸਤਿਆ ਹੈ।” ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਸਤਕ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ- Journal of Dharma ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: In general spirituality is primarily the spirit. The life that is lived in the awareness of the indwelling and all-pervading spirit. It is the existence before God. The human spirit being grasped, sustained and transformed by the Supreme spirit.1 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅੰਦਰ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਅੰਦਰ ਇਕਸਾਰਤਾ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ : ਸਚਿ ਸਿਮਰਿਐ ਹੋਵੈ ਪਰਗਾਸੁ॥
ਤਾ ਤੇ ਬਿਖਿਆ ਮਹਿ ਰਹੈ ਉਦਾਸੁ॥ (ਪੰਨਾ 661)
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਐਸਾ ਚਸ਼ਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਵਾਲਾ ਜਗਿਆਸੂ ਆਪਣੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਵੀ ਕਸ਼ਟ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸੱਚਾ ਹਿੰਦੂ, ਸੱਚਾ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਜੋਗੀ, ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਚਾਈ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਗਰ ਅੰਦਰ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਆ ਕੇ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸਰਬ- ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਤੀ ਭਿੰਨਤਾ, ਮਜ਼ਹਬੀ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਧੜਕਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪਰਾਭੌਤਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਆਤਮਿਕਤਾ (Common spirituality ) ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ, ਸਹਿਹੋਂਦ ’ਤੇ ਉਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ, ਜਗਤ, ਦੁਨੀਆ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ, ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਮਰ ਉੱਚਤਮ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀ (inner-realiza-tion) ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੈਵੀ (Divine) ਹੈ, ਇਹ ਦੈਵੀ ਤੱਤ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਐਸਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸ੍ਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੇ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ: -ਸਿਮਰ ਗੋਵਿੰਦੁ ਮਨਿ ਤਨਿ ਧੁਰਿ ਲਿਖਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 199)
-ਜੋ ਬੋਲਤ ਹੈ ਮ੍ਰਿਗ ਮੀਨ ਪੰਖੇਰੂ ਸੁ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਜਾਪਤ ਹੈ ਨਹੀਂ ਹੋਰ॥ (ਪੰਨਾ 1265) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ‘ਗੁਰਮਤਿ’ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤਮ ਤਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਪਰਮ ਸਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖੋ- ਵੱਖਰੇ ਮਤ-ਮਤਾਂਤਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਅੰਤਮ ਸਚਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੇ ਕੱਟੜਵਾਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: Guru Nanak has realized the Absolute Reality. He was above all narrowness, relativeities and contingencies.2 ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਧਰਤ ਲੋਕਾਈ ਸੋਧਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।3 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਇੱਕ ਐਸੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਿਆਂ ਅਕੀਦਿਆਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਮਨਜੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਨਿਰਗੁਣ ਭਗਤੀ, ਮਾਨਵ ਉਥਾਨ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦਰਸਾਇਆ। ਪੰਜ ਨਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੱਚ, ਹੱਕ ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਿਰਤ, ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਨੀਅਤ ਰਾਸ ਰੱਖਣੀ ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਾਜ਼ੀ, ਜੋਗੀ, ਖੱਤਰੀ ਭਾਵ ਸਭ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਆਧਾਰਿਤ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਨਾਲੋਂ ਸੱਚ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਚੇਰਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62) ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਅੱਜ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ- ਇਹੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਇੱਕ ਐਸਾ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: A Spiritual Religion of humanity is the hope of the future. There is a secret spirit, a divine Reality, in which we are all one. A spiritual oneness would create psychological oneness... outward uniformity...4 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਲੜੀਵਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ:- ਆਤਮ ਸੰਜਮ - ਖਾਣਾ, ਪਹਿਨਣਾ, ਤੇ ਸੌਣਾ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਖੁਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ ਨਿਰੀਖਣ - ਬੰਦੇ ਖੋਜੁ ਦਿਲ ਹਰ ਰੋਜ... ਆਤਮ ਸਿਧੀ- ਆਤਮੁ ਚੀਨਿ ਪਰਾਤਮੁ ਚੀਨਹੁ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਆਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਸਭੈ ਘਟ ਰਾਮੁ ਬੋਲੈ ਰਾਮਾ ਬੋਲੈ ॥ ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਕੋ ਬੋਲੈ ਰੇ ॥ (ਪੰਨਾ 988) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮੀਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਦੋਂ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ-ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕੀਏ। ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੱਧ ਸਕਦੇ ਤਦ ਇਹ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀ, ਪੰਡਤ, ਕਾਦੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਧਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਜਾਤਾਂ, ਵਰਨਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਕੇ ਇੱਕ ਐਸੇ ਸਾਂਝੇ ਮਾਨਵ-ਧਰਮ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਐਸਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਈਚਾਰਾ ਇੱਕ ਐਸੇ ਸਾਂਝੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਅਡੰਬਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੈਵੀ ਤੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਅਮਰ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜਾਂ ਲਈ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਸਾਹਸ ਨਾਲ ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਤਾੜੇ ਤੇ ਪਛਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਜਤਲਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਰੱਬ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਦਰ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲੇਗਾ: ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥
ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥ (ਪੰਨਾ 15) ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਧਾਰਕ ਹੋਏ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਫਜ਼ੂਲ ਚਰਚਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਹੰਕਾਰ, ਇਕ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਥਿਤ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਫਜ਼ੂਲ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿਲੱਖਣ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਡਨ, ਖੰਡਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਉਸਾਰੂ ਪੱਖ ਵਾਲੀ ਸੀ: ਖੋਜੀ ਉਪਜੈ ਬਾਦੀ ਬਿਨਸੈ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ। ਹਉ ਬਲਿ ਬਲਿ ਗੁਰ ਕਰਤਾਰਾ॥
ਕਲਹਿ ਬੁਰੀ ਸੰਸਾਰਿ ਵਾਦੇ ਖਪੀਐ॥
ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਵੇਕਾਰਿ ਭਰਮੇ ਪਚੀਐ॥
ਰਾਹ ਦੋਵੈ ਇਕੁ ਜਾਣੈ ਸੋਈ ਸਿਝਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 142) ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਏਕਤਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਣਉੱਚਿਤ ਹੈ, ਨੈਤਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਭਿਅੰਕਰ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਐਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨਿਆ। ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਤਿਆਗ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ’ਤੇ ਹੀ ਆਂਤਰਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਹਿਰਦੈ ਸਚੁ ਏਹ ਕਰਣੀ ਸਾਰੁ॥
ਹੋਰੁ ਸਭੁ ਪਾਖੰਡੁ ਪੂਜ ਖੁਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1343) ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਪਸਾਰੇ ਅੰਦਰ ਮਾਨਵ ਦੀ ਕੀ ਥਾਂ ਹੈ? ਸਾਰਥਕਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਆਦਰਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਵ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭੌਤਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੈ: ਆਤਮ ਮਹਿ ਰਾਮੁ ਰਾਮ ਮਹਿ ਆਤਮੁ॥
ਚੀਨਸਿ ਗੁਰ ਬੀਚਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1153) ਮਾਨਵ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਨਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਪੇ ਅੰਦਰ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਖਸਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਕਰੇ, ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਕੰਧ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: -ਜਿਨੀ ਆਤਮੁ ਚੀਨਿਆ ਪਰਮਾਤਮੁ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 421)
-ਜਿਨਿ ਜਾਤਾ ਸੋ ਤਿਸ ਹੀ ਜੇਹਾ॥ (ਪੰਨਾ 931) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਆਪਣੀ ਇਸ ਚੇਤਨ ਸੱਤਾ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਜੀਵ ਹੈ: -ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 751)
-ਰੈਣਿ ਗਵਾਈ ਸੋਇ ਕੈ ਦਿਵਸੁ ਗਵਾਇਆ ਖਾਇ॥
ਹੀਰੇ ਜੈਸਾ ਜਨਮੁ ਹੈ ਕਉਡੀ ਬਦਲੇ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 156) ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਰ ਵਿਰਤੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੱਚੀ ਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: -ਸਾਚੀ ਕਾਰੈ ਸਚੁ ਮਿਲੈ ਗੁਰਮਤਿ ਪਲੈ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 19)
-ਕਰਿ ਆਚਾਰੁ ਸਚੁ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 931)
ਗੁਣੀ ਅਚਾਰਿ ਨਹੀ ਰੰਗਿ ਰਾਤੀ
ਅਵਗੁਣ ਬਹਿ ਬਹਿ ਰੋਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 689) ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਨਵੀ ਆਤਮਵਾਦੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਪੁਰਾਤਨ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ ਸੁੱਚੀਆਂ ਸਨ। “Guru Nanak was a creator and innovator, whose incisive mind revolutioanry transvaluation of values made him a link between yesterday and tomorrow of human destiny... It is the culmination of the sublimest spiritual experience of Truth known to humanity. There is hardly any religious literature in the World which can approach the grandeur of spirituality.”5 | 
