ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 1469 ਈ. ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨੌਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ:

-ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਸਾਈ ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 145)
-ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:23)

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

ਡਿਠੇ ਸਭੇ ਥਾਵ ਨਹੀ ਤੁਧੁ ਜੇਹਿਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1100)

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

“(ਸ੍ਰੀ) ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ (ਸਾਹਿਬ) ਜੀ ਸਮੇਂ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੀ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ” ਸੰਗਯਾ ਹੋਈ ਹੈ।"

ਭਾਵ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਧਰਮਸਾਲ' ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਐਸਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ/ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਅਸਤਿਤਵ (Originality) ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਵਾਂ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵੈਯੇ ਵਿਚ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ :

“ ਆਗਿਆ ਪਰਮੇਸਰ ਕੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਨਾਨਕ ਭਗਤ ਹਾਜਰ ਹੋਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਭਰ ਕਰ ਮਿਲਿਆ, ਨਾਨਕ ਇਹ ਅਮ੍ਰਿਤ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਤੂ ਪੀਓ ਤਬ ਨਾਨਕ ਤਸਲੀਮ ਕੀਤਾ, ਪਿਆਲਾ ਪੀਤਾ ਤਬ ਸਾਹਿਬ ਮੇਹਰਬਾਨ ਹੋਆ।"

ਫਿਰ ਕਿਹਾ: “ਨਾਨਕ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤਾਂਈ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਜਾਇ ਕਰ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜਪ ਅਰ ਲੋਕਾਂ ਤਾਂਈ ਜਪਾਇ ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸਨਾਨ, ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹੁ। ਮੈਂ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸਰ ਤੂ ਗੁਰੁ ਪਰਮੇਸਰ ਜਿਸ ਪਰ ਤੇਰੀ ਨਦਰ ਉਸ ਪਰ ਮੇਰੀ ਨਦਰ। ਕਲਜੁਗ ਅੰਦਰ ਤੇਰਾ ਪੰਥ ਚਲੇਗਾ। "

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, ਧਰਮ ਪੰਖ ਲਾ ਕੇ ਉਡ ਗਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਧੁੰਧੂਕਾਰ ਹੈ, ਕੂੜ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਸਰਮ ਤੇ ਧਰਮ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਛੁਪ ਗਏ ਸਨ :

ਹਉ ਭਾਲਿ ਵਿਛੁੰਨੀ ਹੋਈ ॥ ਆਧੇਰੈ ਰਾਹੁ ਨ ਕੋਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 145)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਤੇ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਿਤਨੇਮ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਈ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜ ਰਹੀ ਸੀ:

-ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ ਅੰਧੇਰੁ ਹੈ ਖਹਿ ਖਹਿ ਮਰਦੇ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਲੋਆ। (ਵਾਰਾਂ 1:22)
-ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਪੈਰੁ ਧਰਿ ਪੂਜਾ ਆਸਣੁ ਥਾਪਣਿ ਸੋਆ। (ਉਹੀ 1:27)
-ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰਿ ਭੇਖੁ ਉਦਾਸੀ ਸਗਲ ਉਤਾਰਾ।. . .
ਸੋਦਰੁ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ।
ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਧਰਮ ਜਦੋਂ ਅਵਤਾਰਵਾਦ (Incarnation) ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਧੂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਹਤਵਾਦ (Priesthood) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਲੋਕ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਵਾਂ, ਅਸਲ, ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ, ਜਾਤਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਤੇ ਦੇਸਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ (Universal Religion) ਸਰਬ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ (Total Emancipation) ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਏਕੋ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜੈ ਸਚੁ ਕੋਈ ॥ ਗੁਰਮਤਿ ਪੂਰਾ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਸੋਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1188)

ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਧਰਮ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬ-ਸੰਪੰਨ, ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਵਾਂ-ਨਰੋਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਸੀ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰ(1) ਸਤਿ (2) ਜਤ (3) ਤਪ (4) ਦਾਨ ਸਤਜੁਗ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਪੂਰਨ ਸੀ, ਚੌਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਤ੍ਰੇਤੇ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਟੁਟ ਗਿਆ। ਦੁਆਪਰ-ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਪੈਰ, ਟੁੱਟ ਗਏ। ਕਲਜੁਗ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਭਾਵ ਧਰਤੀ ਇੱਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਡਾਵਾਂ-ਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪੈਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ:

ਚਾਰਿ ਵਰਨਿ ਇਕੁ ਵਰਨੁ ਕਰਾਇਆ। (ਵਾਰਾਂ 1:23)

ਧਰਮ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਬਣਨ 'ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ (ਸੂਝ-ਬੂਝ) ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਹੀ ਆਪਸੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੱਬ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ (ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ) ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ-ਸੰਸਾਰ ਤਾਈਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੈਸਾ ਕਿ:

-ਹਉ ਆਪਹੁ ਬੋਲਿ ਨ ਜਾਣਦਾ ਮੈ ਕਹਿਆ ਸਭੁ ਹੁਕਮਾਉ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 763)
ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 722)

ਧਰਤੀ ਧਰਮਸਾਲ

-ਆਪੇ ਤਖਤ ਰਚਾਇਓਨੁ ਆਕਾਸ ਪਤਾਲਾ ॥
ਹੁਕਮੇ ਧਰਤੀ ਸਾਜੀਅਨੁ ਸਚੀ ਧਰਮ ਸਾਲਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 785)
-ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ।. . .
ਕਲਿਜੁਗੁ ਬਾਬੇ ਤਾਰਿਆ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਪੜ੍ਹਿ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:23)

ਜਪੁ ਜੀ ਪਉੜੀ ਨੰ. 34 ਧਰਮ ਖੰਡ, ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਪੇੜ-ਪੌਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ (ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਅਗਨੀ, ਅਕਾਸ਼) ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅੰਦਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਰਬ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਜੀਵ ਮਾਨਵ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ (ਫਰਜ਼) ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਧਰਮ (ਹੁਕਮ ਫਰਜ਼) ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਰਬ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਾ (Supermacy) ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ:

-ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ ॥ ਇਸ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 374)
-ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਜੋਨਿ ਸਬਾਈ ॥ ਮਾਣਸ ਕਉ ਪ੍ਰਭਿ ਦੀਈ ਵਡਿਆਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1075)

ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਧਰਮਸਾਲ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਉਪਰੰਤ ਜੋ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸਰ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਅਰੰਭ ਕੀਤੀਆਂ:

-ਬਾਬੇ ਭੇਖ ਬਣਾਇਆ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ।
ਚੜਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ। (ਵਾਰ 1:24
-ਬਾਬੇ ਤਾਰੇ ਚਾਰਿ ਚਕਿ ਨਉ ਖੰਡਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਚਾ ਢੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)
(ਵਾਰ ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਆ॥ (ਵਾਰ 1:27)

ਧਰਮਸਾਲ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ) ਸੰਗਤ

ਸੋ ਸਤਸੰਗਤ ਜਾਨੀਐ ਜਹਾ ਵਿਵੇਕ ਵਿਚਾਰ। (ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ)

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ) ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ, ਧਰਮਸਾਲ (ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ) ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ (ਵਿਚਾਰ ਵਿਧੀ) ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਕੇਵਲ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਥਨ ਹੈ:

ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਕੈਸੀ ਜਾਣੀਐ॥ ਜਿਥੈ ਏਕੋ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੀਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 72)

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਵਿਖੇ ਹੰਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮੋਤੀ ਚੁਗਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਖੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਮੋਤੀ ਚੁਗਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “ਸੰਗਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਾਤੀ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲੇ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ (ਗੁਰਮਤ ਮਾਰਤੰਡ, ਪੰਨਾ 604) ਸਨ।"

ਸੰਗਤ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਸੰਗਤ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਚਰਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ, ਸੰਗਤੀਆਂ (ਨਾਨਕ ਪੰਥੀਆਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਮੁਖੀ ਥਾਪ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ, ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਨਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਸਨ।

ਹੋਇ ਇਕਤ੍ਰ ਮਿਲਹੁ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਦੁਬਿਧਾ ਦੂਰਿ ਕਰਹੁ ਲਿਵ ਲਾਇ॥
ਹਰਿ ਨਾਮੈ ਕੇ ਹੋਵਹੁ ਜੋੜੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੈਸਹੁ ਸਫਾ ਵਿਛਾਇ॥(ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1185)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ :

ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਪੈਰੁ ਧਰਿ ਪੂਜਾ ਆਸਣੁ ਥਾਪਣਿ ਸੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਬਚਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਜਸ ਕਰੇਗੀ, ਉੱਥੇ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸੰਗਤ ਬਾਰੇ ਨਵਾਂ ਸੀ, ਵਿਲੱਖਣ ਸੀ। ਹਰ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਰੱਬ ਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ :

ਵਿਚਿ ਸੰਗਤਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਵਰਤਦਾ ਬੂਝਹੁ ਸਬਦ ਵੀਚਾਰਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1314)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ, ਸੰਗਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਭਰੋਸਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸ਼ਰਧਾਆਤਮ ਸਮਰਪਣ, ਨਿਮਰਤਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ :

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਮ, ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਨਵਾਂ ਧਰਮ (ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ) ਨਵਾਂ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਸ੍ਰੋਤ (Sources) ਸਨ, ਨਵੇਂ ਸਾਧਨ, ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਭਾਵ ਨਵੀਂ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ, ਪੈਰੀ ਪਾਵਣਾ, ਸਤਿਨਾਮੁ ਮੰਤ੍ਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣਾ ਆਦਿ ਸਭ ਨਵਾਂ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਖੰਡਤਾ, ਗੁਰੂ ਇੱਕੋ, ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ (One Guru One Movement) ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਇੱਕੋ ਸੰਗਤ ਤੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਡਲ) ਸੀ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਧਰਤੀ ਸਾਚੈ ਸਾਜੀ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 941)

ਇਸ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।

1. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਬਦਲਣਾ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ, ਚੱਕ ਗੁਰੂ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਆਦਿ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ।

2. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ,ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਫਿਰ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਭੱਟ, ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ

3. ਗੁਰ-ਪਦ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ:

ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਇ ਸਹਿ ਕਾਇਆ ਫੇਰਿ ਪਲਟੀਐ॥

4. ਗੁਰੂ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 966) ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵਾਧਾ, 22 ਮੰਜੀਆਂ, 52 ਪੀਹੜੇ,

5. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਮਰਯਾਦਾ-

ਸੋਦਰੁ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ। (ਵਾਰ 1:38)

ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ 22 ਮੰਜੀਆਂ, 52 ਪੀਹੜੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ (ਕੇਂਦਰਾਂ) ਦੀ ਸਾਰ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦੌਰਾ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਭੀ ਸੰਗਤ (ਗੁਰੂ ਕੇਂਦਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲਈ ਤੇ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੇਂ-ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਕਲਕੱਤੇ ਅੰਦਰ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਗਤ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਏ ਛੋਟੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਸੰਗਤ) : ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਨਿੱਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਮੁਖੀ (ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ) ਪਾਠ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਦਾਸੀ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਵਸੀਅਤ (Succession dead) ਵੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਨ, ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਿਖਣ-ਲਿਖਵਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੌਖਿਕ (ਜ਼ਬਾਨੀ) ਯਾਦ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਫਿਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁਫ਼ਤ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਮਹਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ:

ਜੈਸੇ ਸਤ ਮੰਦਰ ਕੰਚਨ ਦੇ ਉਸਾਰ ਦੀਨੇ
ਤੈਸਾ ਪੁੰਨ ਸਿਖ ਕਉ ਇਕ ਸਬਦ ਸਿਖਾਏ ਕਾ॥ (ਕਬਿਤ ਸਵੈਯੇ, ਨੰ. 673)

ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ 1993 ਈ. ਵਿਚ ਕਰਵਾਏ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਲਿਖਤ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਮਨਸੁਖ, ਭਗੀਰਥ, ਪੈੜਾ ਮੋਖਾ ਹੱਸੂ ਲੁਹਾਰ, ਸੀਹਾ ਛੀਂਬਾ, ਸੈਦੋ ਘਿਓ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਿੱਖ ਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਟਕੇ ਆਦਿ ਮੁਫਤ ਵੰਡਣ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਪਦਮ ਜੀ ਨੇ 1000 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੰਮ ਡੇਰਿਆ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਹ ਸੇਵਾ ਮਹਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਅੰਦਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਗਤ (ਨਾਨਕਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਖੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।) ਸੰਗਤ ਵਿਖੇ ਐਸਾ ਪੁੰਨ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਵੀ 70-80 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਚੌਥੀ ਮੰਜ਼ਲ ਵਿਖੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਬੂਤ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਜੋ Early European Accounts of the Sikhs (p. 71) 'ਤੇ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਚਾਰਲਿਸ ਵਿਲਕਿਨਜ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਖੇ ਕਲਕੱਤੇ ਨੌਕਰ ਹੋਇਆ। 1981 ਵਿਚ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਸਫਰ ਸਮੇਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਲਜ' ਆਖਿਆ।

ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਤਖਤਾਂ ਵਿਖੇ 17ਵੀਂ-18ਵੀਂ ਸਦੀ ਅੰਦਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ-ਪਠਨ (ਸੰਥਿਆ) ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ (1768-1838) ਕਰਤਾ ‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ’ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਉਪਰੰਤ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਥਿਆ (Study under Guidance) ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਥਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਇੱਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ। ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਸਾਖੀ ਦਾ ਵਰਣਨ, ‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ’ ਦੇ ਮੁਖਬੰਦ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਪੂਰਬ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਵੀ ਗੁਰਮੁਖੀ-ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੰਤ ਬਾਬਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ (1882-1903) ਭੱਲਾ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਆਜ਼ਮਗੜ (ਯੂ. ਪੀ.) ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਭਾਵ ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਿਜ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਆਪ ਦੀਆਂ 14 ਪੁਸਤਕਾਂ ਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੂਚੀ 42 ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਅੰਦਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਧਾਰਮਿਕ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸਨ। ਮਹੰਤ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ। ਤਖਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਮਿਆਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਭਾਵ (ਅਨੁਭਵੀ ਰੂਪ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਭੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਨਾਲ ਹੈ ਜਦਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹਰਿਮੰਦਰ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ) ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅੰਤਰੀਵੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਰਬ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਖਿਆਲ ਸਥਾਪਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ:

-ਹਰਿ ਕਾ ਮੰਦਰੁ ਆਖੀਐ ਕਾਇਆ ਕੋਟੁ ਗੜੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 952)
-ਆਤਮਾ ਪਰਾਤਮਾ ਏਕੋ ਕਰੈ ॥ ਅੰਤਰ ਕੀ ਦੁਬਿਧਾ ਅੰਤਰਿ ਮਰੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 661)
-ਇਹੁ ਸਰੀਰੁ ਸਭੁ ਧਰਮੁ ਹੈ ਜਿਸੁ ਅੰਦਰਿ ਸਚੇ ਕੀ ਵਿਚਿ ਜੋਤਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 309)
-ਆਤਮੁ ਚੀਨਿ ਪਰਾਤਮੁ ਚੀਨਹੁ ਗੁਰ ਸੰਗਤਿ ਇਹ ਨਿਸਤਾਰਾ ਹੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 309)

ਬਾਹਰ ਸਥਾਪਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ (Insights) ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੀ ਸੋਝੀ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ (ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼) ਨਾਲ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਛੋਟਾ ਖੰਡ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਕਥਨ ਹੈ:

-ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡਿ ਖੰਡਿ ਸੋ ਜਾਣਹੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1041)

-ਹਰਿ ਆਪੇ ਪੰਚ ਤਤੁ ਬਿਸਥਾਰਾ ਵਿਚਿ ਧਾਤੁ ਪੰਚ ਆਪਿ ਪਾਵੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 720)
ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਹੋਇ ਸੋਝੀ ਪਾਇਸੀ॥ ਏਤੁ ਦੁਆਰੈ ਧੋਇ ਹਛਾ ਹੋਇਸੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 730)

ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ-ਆਤਮ ਤੱਤ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਕਾਰਨ ਮੈਲਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਫ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਸੰਭਵ ਹੈ :

ਸਤਿਸੰਗਤ ਸਤਿਗੁਰ ਚਟਸਾਲ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਗੁਣ ਸਿਖਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,1316)

ਸੋ ਸਤਿਸੰਗਤ ਜਾਨੀਐ ਜਹਾ ਵਿਵੇਕ ਵਿਚਾਰ॥ (ਕਵਿ ਸੈਨਾਪਤਿ, ਗੁਰੂਸੋਭਾ)

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਰਚਿਤ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ:

1. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਾ ਹੈ।

2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕੈਂਪਸ ਅੰਦਰ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਝੂਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

3. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ।

4. ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਭੇਟਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

5. ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪਾਠ-ਪਠਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ, ਇਹ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਪਾਠ ਪਠਨ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਸੰਪਰਦਾਈ ਡੇਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।

6. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਏ ਜਾਣ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਮੁਫ਼ਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸਿੱਖ ਹੀ ਪੱਕੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੰਜੀਦਾਰ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਭੇਟਾ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੰਜੀਦਾਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਪੁੱਛ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਵ ਮੰਜੀਦਾਰ ਬੜੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟਹਿਲੀਆ ਲਾਲਚੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ: ਵਿੱਦਿਆ ਕੇਂਦਰ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨੋਰਥ ਭਾਵੇਂ ਧਰਮੀ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਤਥਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਜਿਊਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੀ ਉਮਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੀ ਹੈ। ਲੱਗਭਗ 550 ਸਾਲ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਜਨਮ) ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਮੁੱਢ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅੰਦਰ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਧਰਮ (Religion of Mankind) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਅਸੂਲ, ਇਨਾਂ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਅੰਦਰ ਇਸਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਰੱਬ, ਇੱਕ ਮਾਨਵ ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਾਨਵਤਾ, ਪੂਜਾ ਪਾਠ ਤੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਸੰਗਤ, ਧਰਮਸਾਲ, ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ Sikh Temple ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਉਰਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੈਦਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਪੜ੍ਹਨੀ, ਲਿਖਣੀ, ਬੋਲਣੀ ਵਿਵਰਜਿਤ ਸੀ। ਆਮ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਸਦਾ ਪਾਠ-ਪਠਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ, ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:

-ਘਰਿ ਘਰਿ ਮੀਆ ਸਭਨਾਂ ਜੀਆਂ ਬੋਲੀ ਅਵਰ ਤੁਮਾਰੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1191)
-ਅੰਤਰ ਪੂਜਾ ਪੜਹਿ ਕਤੇਬਾ ਸੰਜਮੁ ਤੁਰਕਾ ਭਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 471)

ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਵਿਵਰਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਗੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਅਖਰੁ ਜਿਤੁ ਧਾਵਤੁ ਰਹਤਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 131)

ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਥਨ ਹੈ:

ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੈ ਪੜਿ ਪੜਿ ਪਾਵੈ ਮਾਨੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1329)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪੰਜ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਖੇਮ ਸਾਂਤਿ ਰਿਧਿ ਨਵ ਨਿਧਿ ॥ ਬੁਧਿ ਗਿਆਨੁ ਸਰਬ ਤਹ ਸਿਧਿ ॥
ਬਿਦਿਆ ਤਪੁ ਜੋਗੁ ਪ੍ਰਭ ਧਿਆਨੁ ॥ ਗਿਆਨੁ ਸ੍ਰੇਸਟ ਊਤਮ ਇਸਨਾਨੁ ॥
ਇਹ ਫਲ ਤਿਸੁ ਜਨ ਕੈ ਮੁਖਿ ਭਨੇ ॥ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਬਚਨ ਮਨਿ ਸੁਨੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 295)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਅੰਦਰ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅੰਦਰ ‘ਅੱਖਰ’ ਦਾ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਅੱਖਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ, ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਅੱਖਰ (ਨ-ਖਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਅਨੁਭਵਤਾ ਦੀਆਂ ਆਂਤਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ (Intutions) ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਨੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਬੁਧ ਵਿਵੇਕ (Wisdom) ਤੱਤ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

-ਅਖਰੀ ਨਾਮੁ ਅਖਰੀ ਸਾਲਾਹ ॥ ਅਖਰੀ ਗਿਆਨੁ ਗੀਤ ਗੁਣ ਗਾਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4)
-ਅਖਰ ਬਿਰਖ ਬਾਗ ਭੁਇ ਚੋਖੀ ਸਿੰਚਿਤ ਭਾਉ ਕਰੇਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 354)
ਪੜਿ ਅਖਰੁ ਏਹੋ ਬੁਝੀਐ ॥ ਮੂਰਖੈ ਨਾਲ ਨ ਲੁਝੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)
-ਪੜਿਆ ਮੂਰਖੁ ਆਖੀਐ ਜਿਸੁ ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਅਹੰਕਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 140)
-ਆਸਤਿ ਨਾਸਤਿ ਏਕੋ ਨਾਉ ॥ ਕਉਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਜਿਤੁ ਰਹੈ ਹਿਆਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 953)

ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਫਜ਼ੂਲ ਹੈ। ਐਸੇ ਲੋਕ-ਮੂਰਖ, ਖੋਤੇ ਨਿਆਈਂ ਅਕਲ-ਵਿਹੂਣੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਵਿੱਦਿਆ ਤਥਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ:

-ਇਕਨਾ ਨਾਦ ਨ ਬੇਦ ਨ ਗੀਅ ਰਸੁ ਰਸ ਕਸ ਨ ਜਾਣੈਤਿ॥
ਇਕਨਾ ਸੁਧਿ ਨ ਬੁਧਿ ਨ ਅਕਲਿ ਸਰ ਅਖਰੁ ਕਾ ਭੇਉ ਨ ਲਹੰਤਿ॥
ਨਾਨਕ ਸੇ ਨਰ ਅਸਲਿ ਖਰ ਜਿ ਬਿਨੁ ਗੁਣ ਗਰਬੁ ਕਰੰਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1246)
ਪੜਿ ਪੜਿ ਪੰਡਿਤ ਮੋੁਨੀ ਥਕੇ ਦੇਸੰਤਰ ਭਵਿ ਥਕੇ ਭੇਖਧਾਰੀ॥
ਅੰਦਰਿ ਕਪਟੁ ਉਦਰੁ ਭਰਣ ਕੈ ਤਾਈ ਪਾਠ ਪੜਹਿ ਗਾਵਾਰੀ॥
ਨਾਨਕ ਪੜਣਾ ਗੁਨਣਾ ਇਕੁ ਨਾਉ ਹੈ ਬੂਝੈ ਕੋ ਬੀਚਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1246)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਅੰਦਰ ਉਸਾਰੂ ਸੰਵਾਦ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਨਾ ਪਵੇ:

ਪੜਿ ਪੜਿ ਪੰਡਿਤੁ ਬਾਦੁ ਵਖਾਣੈ ॥ ਭੀਤਰਿ ਹੋਦੀ ਵਸਤੁ ਨ ਜਾਣੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 152)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ-ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਣਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ, ਬੁੱਝਣਾ ਤੇ ਜਾਣਨਾ, ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

-ਪੜਿ ਪੜਿ ਗਡੀ ਲਦੀਅਹਿ ਪੜਿ ਪੜਿ ਭਰੀਅਹਿ ਸਾਥ॥
ਨਾਨਕ ਲੇਖੈ ਇਕ ਗਲ ਹੋਰੁ ਹਉਮੈ ਝਖਣਾ ਝਾਖ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 467)
-ਪੰਡਿਤ ਵਾਚਹਿ ਪੋਥੀਆ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਵੀਚਾਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 56)
-ਪੜਿਆ ਮੂਰਖ ਆਖੀਐ ਜਿਸੁ ਲਬ ਲੋਭਅਹੰਕਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 140)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਅੰਦਰ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਕਤ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੱਥੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਪੋਥੀਆਂ, ਗੁਟਕੇ ਲਿਖਦੇ ਤੇ ਮੁਫਤ (ਭੇਟਾ ਰਹਿਤ) ਵੰਡਦੇ ਸਨ। ਕੀਰਤਨਕਥਾ ਮੁਫ਼ਤ (ਸੇਵਾ ਫਲ ਰਹਿਤ) ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸਦਾ ਮਹਾਤਮ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

-ਗੁਰਸਿਖੀ ਦਾ ਸਿਖਣਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਦੀ ਸੇਵਾ। (ਵਾਰ 28:4)

-ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਿ ਪੋਥੀਆ ਤਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਰਬਾਬ ਵਜਾਵੈ। (ਵਾਰ 6:12)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਵਚਨ-ਬੱਧਤਾ (Commitment) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਸਤਿ ਕਰਕੇ ਮੰਨਣਾ ਹੈ:

ਕੋਈ ਗਾਵੈ ਕੋ ਸੁਣੈ ਕੋਈ ਕਰੈ ਬੀਚਾਰੁ॥
ਕੋ ਉਪਦੇਸੈ ਕੋ ਦ੍ਰਿੜੈ ਤਿਸ ਕਾ ਹੋਇ ਉਧਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 300)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਵਰਣਨ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਜਪੁਜੀ, ਪਟੀ ਆਸਾ ਰਾਗ, ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ, ਸਿਧਿ ਗੋਸਟਿ, ਓਅੰਕਾਰ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਧ ਉਚਾਰਨ, ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅੰਦਰ ਲਿਖਣਾ, ਖੋਜ ਕਰਨੀ, ਮੌਖਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਅੱਜ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਾ ਦੂਰਸੰਚਾਰ, ਨਾ ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਨਾ ਮੋਬਾਇਲ ਆਦਿ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ,

ਅਧਿਆਪਕ ਕੈਸਾ ਹੋਵੇ? ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੇ। ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਿੱਖਣ, ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਗਿਆਸੂ ਬਿਰਤੀ(ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਤਾਂਘ)ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਵਾਲਾਹੋਵੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ, ਉੱਚ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ:

-ਪਾਧਾ ਪੜਿਐ ਆਖੀਐ ਬਿਦਿਆ ਬਿਚਰੈ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 938)
-ਸੋ ਪੰਡਿਤੁ ਜੋ ਮਨੁ ਪਰਬੋਧੈ ॥ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਆਤਮ ਮਹਿ ਸੋਧੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 274)
-ਸਚੀ ਪਟੀ ਸਚੁ ਮਨਿ ਪੜੀਐ ਸਬਦੁ ਸੁ ਸਾਰੁ ॥
ਨਾਨਕ ਸੋ ਪੜਿਆ ਸੋ ਪੰਡਿਤੁ ਬੀਨਾ ਜਿਸੁ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਗਲਿ ਹਾਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 938)

ਵਿੱਦਿਆ ਕੇਵਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਇਹ ਅਸਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਬੁਧ ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਅਵਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਭੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ, ਨਿਰੀਖਣ, ਪਰਖਣ, ਜਾਂਚਣ ਅਤੇ ਤੋਲਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਜੈਸਾ ਕਿ ਸਵੈ ਕਾਬੂ :

ਮਨ ਸਮਝਾਵਨ ਕਾਰਨੇ ਕਛੂਅਕ ਪੜੀਐ ਗਿਆਨ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340

ਸਵੈ ਪੂਰਨਤਾ- ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਸਵੈ ਨਿਰਭਰਤਾ- ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਨਾਮੁ ਜਪਣਾ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ। ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨਿ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ ਬੋਧ ਉਤਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

-ਮੰਦਾ ਕਿਸੈ ਨ ਆਖੀਐ ਪੜਿ ਅਖਰੁ ਏਹੋ ਬੁਝੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)
-ਗਿਆਨ ਪਦਾਰਥੁ ਪਾਈਐ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਸੋਝੀ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 60)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ:

-ਜਹ ਕਰਣੀ ਤਹ ਪੂਰੀ ਮਤਿ ॥ ਕਰਣੀ ਬਾਝਹੁ ਘਟੇ ਘਟਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 25)
-ਪੜਿਆ ਹੋਵੇ ਗੁਨਹਗਾਰੁ ਤਾ ਓਮੀ ਸਾਧੁ ਨ ਮਾਰੀਐ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 469)

ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਨਾ ਵਰਤੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਨ ਲਈ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਥੇ 52 ਕਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ ਸਨ।

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਫਲ ਹੈ, ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਦਾਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਜੁਧ ਜਿਤੇ ਇਨ ਹੀ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਇਨ ਹੀ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੁ ਦਾਨ ਕਰੇ॥. . .
ਇਨਹੀ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸੁ ਬਿਦਿਆ ਲਈ ਇਨਹੀ ਕੀ ਕਿਰਪਾ ਸਭ ਸਤ੍ਰ ਮਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਦਾਨ ਪਰਉਪਕਾਰ ਹਿੱਤ ਕਰਨਾ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿਕਰ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ। ਸੰਮਤ 1743 (1686. ਈ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ, ਵਿਖੇ ਪੰਡਤ ਰਘੂਨਾਥ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ “ਸਾਡੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਕਰੋ” ਤਾਂ ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤ ਕੁਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰਣਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਭੇਖ ਪੁਆ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਹੰਕਾਰੀ ਪੰਡਤ ਰਘੂਨਾਥ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਪੰਡਤ ਜੀ ਮੇਰੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣਨਗੇ। ਪੰਡਤ ਲੋਕ ਇਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਆਇਆ ਕਰਨਗੇ।” ਗੁਰੂ ਕਥਨ ਹੈ:

ਜਾਓ ਮੇਰੇ ਲਾਲ, ਪਾਲ ਕਰ ਹੈ ਅਕਾਲ ਥਾਰੀ ਸਾਰੀ ਧਨ ਸੰਪਦਾ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਸਿਰ ਥਾਰੇ ਪੈ।
ਬਰਨ ਤੁਮਾਰੋ ਅਬ ਆਸਮ ਸਨਿਆਸ ਭਇਓ ਲਯੋ ਹੈ ਅਰੂਜ ਪਦ ਊਚ ਚੰਦ ਤਾਰੇ ਪੈ। (ਸਰਬ ਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ)

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਭ ਲਈ ਇਕ ਸਮਾਨ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰ (Fundamental Right) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ। ਜਦ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਤਾਂ 400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਗ਼ਰੀਬ ਤੇ ਪੱਛੜੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ; ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕਨਖਲ (ਹਰਿਦੁਆਰ) ਵਿਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਨਿਰਮਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਖੇ ਪੰਡਤ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਸ੍ਰੀ ਮਹੰਤ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਮੈਣੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮਹੰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ। ਉਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਆਸ਼ਰਮ ਕਨਖਲ ਦਿਖਾਇਆ। ਉੱਥੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਸੀ, ਮੁਫ਼ਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵੀ, ਲੰਗਰ ਵੀ ਮੁਫ਼ਤ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਸਾਰੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ ਸਤ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੰਡਤ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਹੋਣ।