ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਕ ਮੌਲਿਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਧਰਮ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦੈਵੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ (1469 ਈ.) ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਸੋਚਣੀ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮਾਂ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਇਕ ਆਸਤਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਦੂਸਰੇ ਨਵ-ਜਨਮੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਨਵ-ਜਨਮਿਆ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਇਥੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਕਾਰਨ ਵਖਰੇਵਾਂ ਆਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ, ਪਰੰਤੂ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਈਆਂ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਗੁਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਕ ਐਸਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਰਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਏਕੋ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜੈ ਸਚੁ ਕੋਈ॥
ਗੁਰਮਤਿ ਪੂਰਾ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਸੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1188)

ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਪਰਖ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਆਚਾਰਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕੀ ਹਾਂ? ਕਰਦੇ ਕੀ ਹਾਂ? ਸੋਚਦੇ ਕੀ ਹਾਂ? ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਸੀਂ ਬਣ ਕੀ ਸਕੇ ਹਾਂ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਸਿਖਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਇਕ ਹੈ ਉਹ ‘ਸੱਚ’ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਸੱਚ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੱ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 62)

ਸੱਚ ਜਦੋਂ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਰਚ-ਮਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਭੈੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਮੈਲ ਧੋਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਜਦੋਂ ਪਾਪ ਰੂਪੀ ਰੋਗ ਦਾ ਦਾਰੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਅੰਦਰ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਸਚੁ ਸਭਨਾ ਹੋਇ ਦਾਰੂ ਪਾਪ ਕਢੈ ਧੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 468)

ਸੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ‘ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ' ਤੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਨਾਮ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਤੇ ਪੂਰਨ ਧਰਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ॥
ਕੋ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 266)

ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਉਲਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਰਾ ਤਿਆਗ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਖਲਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ‘ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ’ ‘ਨਾਮ ਮਾਰਗ’ ਜਾਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਗ' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦੈਵੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਰਮ ਰਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਪਰਵਿਰਤਿ ਨਿਰਵਿਰਤਿ ਹਾਠਾ ਦੋਵੈ
ਵਿਚਿ ਧਰਮੁ ਫਿਰੈ ਰੈਬਾਰਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1280)

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦੈਵੀ ਹੁਕਮ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ ਇਸਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਤੇ ਅਪਨਾਉਣਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਆਤਮਘਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਵਾਧੂ ਭਾਰ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਿਬੇਕਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਾਕੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਜੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਜਾਣਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋਤ ਉਸਦੇ ਦੈਵੀ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ ਤੇ ਸੌਣਾ ਤਾਂ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਜੂਨੀ ਅੰਦਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਹੈ:

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ
ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 441)

ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਮਾਜ, ਜਾਤ, ਦੇਸ਼ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਮ ਤਾਂ ਲੌਕਿਕ ਪਸਾਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰੂਪ, ਰੇਖ, ਰੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਿਰਾਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਧਰਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਹੀ ਧਰਮ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਮਾਤਰ ਲਈ ਇਕਸਾਰ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰ ਦਰਸਨਿ ਉਧਰੈ ਸੰਸਾਰਾ॥
ਜੇ ਕੋ ਲਾਏ ਭਾਉ ਪਿਆਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 361)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੋ ਬੜ੍ਹੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸਰਬਦੇਸੀ ਤੇ ਸਰਬਕਾਲੀ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਾਹਿਬ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਅੰਦਰ “ਗੋਬਿੰਦ ਗੋਬਿੰਦ” ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਿਸਮਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਕ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਧਰਮ ਹੈ ਇਕ ਐਸਾ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਈ ਪੰਥੀ ਸਗਲ ਜਮਾਤੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਰਮ ਜਾਤ, ਜਨਮ, ਵਰਗ, ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਟੱਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਮਰ ਕੀਮਤਾਂ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਐਸਾ ਧਰਮ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ:

ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰਿ ਖੋਏ ਭਰਮ॥
ਏਕੋ ਅਲਹੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 897)

ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਉਸ ਠੰਡੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਇਕ ਪਿਆਸੇ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਆਤਮਕ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਆਤਮਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਇਆ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਇਸ ਨੂੰ ਧਉਲ ਰੂਪ ਧਰਮ ਦਾ ਦਇਆ ਰੂਪੀ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰੀਵ ਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਦੂਸਰਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਰੂਪੀ ਥਾਲ ਵਿਚ ਪਰੋਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਗਿਆਸੂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਨਿਤ ਭੁੰਚਣ ਦਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਧਰਮ, ਜਾਤੀ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

ਧਰਮ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਇਸ ਲਈ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਦੈਵੀ ਇੱਛਾ (Divine will) ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਾ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਾਂਗ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂਹਉਮੈਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੁਕਮ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪੈਰਾਂ ਉੱਪਰ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ। ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣਤਾ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਾਰਥਿਕ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰਥਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ ਕਿ ਆਪਾ ਭਾਵ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਦੇਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਿੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਹਉਮੈਂ ਵਰਗੇ ਭੈੜੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਧੋਣਾ ਸੀ। ਹਉਮੈਂ ਰਹਿਤ ਸਿੱਖ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ' ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਉਹ ਬਹੁਤੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਚੰਗੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬਹੁਗਿਣਤੀ(Quantity) ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਕੱਚ-ਪਿਚ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਅਮਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪਤਾ ਹੈ, ਸਾਂਝ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨੌ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਚੇਤਨਾ, ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਰਹਿਤ ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਸ ਵਕਤ ਛਕਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਆਪ ਮੰਗ ਕਰੇ। ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਕਰਮੀ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਬੇਸਬਰੀ, ਲਾਲਸਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਰਥ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਲੰਘ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਧੀਨ ਹਲਕਾਏ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਰਾਤ ਦਿਨ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਧਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫੇਰ ਚੌਥੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਵਸਿ ਚਾਰਿ ਪਦਾਰਥ॥
ਤੀਨਿ ਸਮਾਏ ਏਕ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1345)

ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਤਾਂ ਸੁਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜੀ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਜਿੱਤ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਤਨੇ ਜਲਾਲ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸਦੀ ਝਾਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਤੱਤ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅਣਦਿਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਰਾਂ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਦਮਨ ਤੇ ਦੁਬਿਧਾ ਦਾ ਨਾਸ, ਕਬੁੱਧ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੇ ਆਤਮ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਾਹਰੀ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਨਿੱਜ ਘਰ ਵਿਚ ਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਖੋਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਵਰਤ ਰਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜ ਹੈ :

-ਬੰਦੇ ਖੋਜੁ ਦਿਲ ਹਰ ਰੋਜ ਨਾ ਫਿਰੁ ਪਰੇਸਾਨੀ ਮਾਹਿ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 727)
-ਖਟੁ ਦਰਸਨੁ ਵਰਤੈ ਵਰਤਾਰਾ॥ ਗੁਰ ਕਾ ਦਰਸਨੁ ਅਗਮ ਅਪਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 361)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਧਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਆਈਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਹੈ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਸਾਰੂ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਿਉ-ਦਾਦੇ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਜੇ ਤਕ ਅਸੀਂ ਵਰਤਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੀਵਾਲੀਏ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਤਕ ਹੀ ਅੱਪੜੇ ਹਾਂ। ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹਾਂ, ਲੋੜ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅਣਦਿਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਤੇ ਦੁਬਿਧਾ ਦਾ ਨਾਸ, ਕਬੁੱਧ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੇ ਆਤਮ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਾਹਰੀ ਭਟਕਣਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਨਿੱਜ ਘਰ ਵਿਚ ਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਨੋ ਸਭੁ ਕੋ ਵੇਖਦਾ ਜੇਤਾ ਜਗਤੁ ਸੰਸਾਰੁ॥
ਡਿਠੈ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਵਈ ਜਿਚਰੁ ਸਬਦਿ ਨ ਕਰੇ ਵੀਚਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 594)

ਕਲਜੁਗ ਅੰਦਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤ, ਭਾਵ ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਪਉਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਸਤਿਜੁਗ ਤੇ ਬਾਕੀ ਜੁਗਾਂ ਅੰਦਰ ਸਨ ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਲਜੁਗ ਵਰਗਾ ਭੈੜਾ ਜੁਗ ਥਾਪ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਾਤਲ ’ਤੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਗਿਰ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਗਈ ਹੈ:

ਸੋਈ ਚੰਦੁ ਚੜਹਿ ਸੇ ਤਾਰੇ ਸੋਈ ਦਿਨੀਅਰੁ ਤਪਤ ਰਹੈ॥
ਸਾ ਧਰਤੀ ਸੋ ਪਉਣੁ ਝੁਲਾਰੇ ਜੁਗ ਜੀਅ ਖੇਲੇ ਥਾਵ ਕੈਸੇ॥1॥
ਜੀਵਨ ਤਲਬ ਨਿਵਾਰਿ॥ ਹੋਵੈ ਪਰਵਾਣਾ ਕਰਹਿ ਧਿਙਾਣਾ
ਕਲਿ ਲਖਣ ਵੀਚਾਰਿ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਕਿਤੈ ਦੇਸਿ ਨ ਆਇਆ ਸੁਣੀਐ ਤੀਰਥ ਪਾਸਿ ਨ ਬੈਠਾ॥
ਦਾਤਾ ਦਾਨੁ ਕਰੇ ਤਹ ਨਾਹੀ ਮਹਲ ਉਸਾਰਿ ਨ ਬੈਠਾ॥2॥
ਜੇ ਕੋ ਸਤੁ ਕਰੇ ਸੋ ਛੀਜੈ ਤਪ ਘਰਿ ਤਪੁ ਨ ਹੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 902)