ਭੂਮਿਕਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬਾਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਹਵਾਲਾ ਅਥਵਾ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 500-ਸਾਲਾ (1969 ਈ.) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਖਿਪਤ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ 550-ਸਾਲਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤਿ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੋਜ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਖੋਜਾਰਥੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਸਕਣ। ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੇਰਵੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :

ਪੰਜਾਬੀ

1. ਡਾ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1965 (ਦੂਜੀ ਵਾਰ 1990)

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਹਵਾਲਿਆਂ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ-ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

2. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1969.

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮੂਲ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਖੀਰ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

3. ਡਾ.ਤਾਰਨ ਸਿਘ (ਸੰਪਾ.,ਟੀਕਾਕਾਰ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1969.

ਇਹ ਟੀਕਾ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਇਸ ਨੂੰ ਸ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੋਧਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਟੀਕਾ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਤੇ ਰਾਗ–ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਮੂਲ ਦੀ ਹਰ ਸਤਰ ਨੂੰ ਅੰਕ ਦੇ ਕੇ ਟੀਕੇ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹੀ ਅੰਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਕੇ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਭਾਗ 1548 ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟੀਕੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹਾਇਕ ਟੂਲ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

4. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ (ਸੰਪਾ.), ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ (ਸੰਪਾ.), ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, 1970.

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਮੇਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਾਗਾਂ, ਉਪਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ–ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤਤਕਰਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

5. ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਐੈਟਲਸ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1976 (ਦੂਜਾ ਐੈਡੀਸ਼ਨ 1991).

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਕਸ਼ੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

6. ਡਾ.ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ (ਸੰਪਾ.), ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਦੂਜੀ ਵਾਰ), 1996.

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵਾਅਰਥ, ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਵੇਰਵਾ, ਵਿਉਂਤ, ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਬਿਓਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਦ-ਅਰਥ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਤੁਕ–ਸੂਚੀ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

7. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨਈਅਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਪੁਸਤਕ-ਮਾਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1997.

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਵੀ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਅੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ 1969 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

10. ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਕੌਰ (ਸੰਪਾ.), ਤੁਕ ਤਤਕਰਾ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 1999.

ਇਹ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਬਾਣੀ ਦਾ ਤੁਕ- ਤਤਕਰਾ, ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਤੁਕਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

11. (ਪ੍ਰੋ.) ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕਾਦੀਆਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਰ ਬਚਨਾਵਲੀ, ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2010.

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਵਿਚਾਰ ਕੋਸ਼’ ਹੈ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ

1. Sher Singh, Guru Nanak On The Malady of Man, Ster-ling Publishers (P) Ltd. Delhi, 1968.

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੋਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਖੋ–ਵੱਖਰੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਚੋਣਵੀਂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ।

2. Dr. Ganda Singh, ‘Sources on The Life & Teachings of Guru Nanak (Guru Nanak's Birth Quincentenary Volume)’
The Punjab Past and Present, Vol.3, Punjabi University Patiala, September, 1969.

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਉਰਦੂ ਆਦਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ, ਹੁਣ ਤਕ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਧੀਵਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕ ਹੈ।

3. Gurbachan Singh Talib (editor), Guru Nanak Commemo-rative Volume, Punjabi University, Patiala.

1969 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 500- ਸਾਲਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਜੋ ਮਨਾਈ ਗਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ’ਚ ਜੋ ਸੈਮੀਨਾਰ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਪਰਚੇ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਇਸ ਸੰਦਰਭ-ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

4. Khushwant Singh, Hymns of Guru Nanak, New Delhi, 1969 (Reprinted 2006)

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
5. Sarjit Singh Bal (editor), Guru Nanak in the eyes of Non- Sikhs, Punjabi University Patiala, 1969 (reprint 1995)

ਇਸ ਸੰਦਰਭ-ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ 12 ਵਿਦਵਾਨਾਂ (Mohsin Fani, Mahipatis, Ghulam Hussain Khan, J.Malcolm, Rev. W. Ward, W. L. M' Gregor, J. D. Cunningham, R. N. Cust, E. Trumpp, F. Pincott , Muhammad Latif, Muhammad Iqbal) ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ।

6. Harbhajan Singh, Gems of the Thoughts from Guru Nanak Bani(ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨ), Dharm Parchar Com-mittee Amritsar, 1971.
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ 978 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਖੇਪਤਾ ਤੇ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੁਝ ਕੁ ਵੀਚਾਰ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ :

ਆਪਣ ਹਥੀ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਕਾਜੁ ਸਵਾਰੀਐ ॥
ਆਪਣ ਹਥਾ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਕਾਜੁ ਸਵਾਰੀਐ॥

With our own hands (ourselves) let us arrange our own affairs.

7. S. Manmohan Singh Advocate (Translatator), Hymns of Guru Nanak, Language Department Punjab, Second edition 1987.

ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਰਾਗ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਹੈ ਉਸ ਦਾ 942 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੱੁਚੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ Sri Guru Granth Sahib : English & Punjabi Translation, Shiromani
Gurdwara Parbandhak Committee, Amritsar. Eighteen edition 2009, 8 Vols) ਵਿੱਚੋਂ ਇਹੋ ਭਾਗ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਚੁਣ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

8. Bhai Jodh Singh, Gospel of Guru Nanak in his Own Words, Language department Punjab, Second Edition, 1988
ਇਹ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਕੋਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹਨ :-

9. Harjeet Singh (Gill), Baba Nanak, Punjabi university Patiala, 2007.

ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

10. Harjeet Singh (Gill), Nanak Bani Volume i & ii interpreted in free verse, Punjabi University, Patiala 2007.

ਇਹ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੰਨੇ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ 596 ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਦੇ 654 ਪੰਨੇ ਹਨ।

ਹਿੰਦੀ

1. ਡਾਂ.ਰਤਨ ਸਿੰਘ ੴ ਜਖ਼ਗੀ (ਸ.) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰਚਨਾਵਲੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ,ੴ 1970.

ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

2. ਜੈਰਾਮ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਨਾਨਕਣਾ, ਲੋਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਲਾਹਾਬਾਦ-1, 1998.

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਜੈ ਰਾਮ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕ੍ਰਮ ਉਹ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ 'ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਵਿਚ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਗਮਾਲਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਬੰਧੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਾਰੰਸ਼ :

ਉਪਰੋਕਤ ਦਿੱਤੇ ਵੇਰਵੇ, ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਹੀ ਹਨ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸ੍ਰੋਤ ਜਾਂ ਸੰਦਰਭ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੁੱਢਲੇ, ਜਰੂਰੀ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਹਵਾਲਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।