ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ- ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਖੜੀ ਬੋਲੀ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦਵੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਹਿੰਦੀ- ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਵਡੇਰੀ।

ਦੋਨੋਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਿਤਰਾਵਲੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ, 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਾਲਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ ਪਰਸ਼ੀਆ ਜਾਂ ਈਰਾਨ ਦਾ ਇਕ ਅਮੀਰ, ਭਾਵ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੁਲੀਨ ਸਰਦਾਰ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਈਰਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦ ਉਹ 8 ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਾਣਕ ਸਾਹਿਤ ਸਣੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਾਲੀਆਂ (ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਜਨਮਦਾਤਾ ਸੀ), ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਭਾਵ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ) ਵਿਚ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਪਾਲਣਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਕਾਰਨ ਹਰ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਸੀ, ਦੇ ਤੁਅਸਬ ਕਾਰਨ, ਜਾਂ ਵਿਆਪਕ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਤਾ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਟਪੂਸੀ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਜਾਂ ਜਨਮਦਾਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ, ਉਹ ਝੂਠਾ ਖਹਿਬੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਪਜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤ ਜਾਂ ਪਾਲੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ (ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੈ ਸੀ) ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਚੰਗੇ ਵਿਕਾਸ ’ਤੇ ਸੀ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। ਨਿਰਾਦ ਸੀ. ਚੌਧਰੀ (Nirad C.Chaudhary) ਹਿੰਦੂਇਜ਼ਮ (ਆਕਸਫੋਰਡ, ਸੰਨ 1979) ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਰ, ਮਨ, ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਮਰ ਹੋਣਾ (ਅਧਿਆਤਮ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਆਪੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਇਕ ਬੇਤੁਕੀ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦਲੀਲ ਦੇ ਹੈ) ਜਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਅਧੂਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ/ਬ੍ਰਿਜ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਮਾਂਤਰ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਜਿਹਾ ਕਿ ਮਲਿਕ ਮੁਹੰਮਦ ਜਾਇਸੀ, ਅਬਦੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਖਾਨ-ਏ-ਖਾਨਾ, ਕੁਤਬਨ, ਮਜਨ, ਤਸਲੀਨ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਜ/ਖੜੀ ਬੋਲੀ/ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਕ ਜਰਮਨ ਪਾਦਰੀ ਨੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਲਿਖੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਦੋਨੋਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਦੋਨੋਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਤੇ ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਆਕਰਣਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਇਸਤੇਮਾਲ ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ। ਇਹੋ ਹਾਲ ਅਖੀਰ ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।

ਸੰਨ 1949 ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਘੋਸ਼ਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਹਿੰਦੀ ਨੇ 1950ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਨਕਾਰਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਲਿਪੀ ਖਰਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਿਮ ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਸਪਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।

ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇਕ ਸਰਵ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਦੋ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪਹਿਲੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ, ਰਵਾਨਗੀਸ਼ੀਲ, ਨਿਰੋਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਦ ਤਕ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਾਫੀ ਉੱਨਤੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਦੋ ਕੁ ਜੋੜੇ (couple) ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਵਕਤ ਤਕ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਅੱਖਰ ‘ੜ’, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ‘ਪਕਾਰ’ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ‘ਪਕਾਡ’ ਪੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਹਿੰਦੀ ਕੋਈ ਠੋਸ ਅੱਖਰ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਾ ਘੜ੍ਹ ਸਕੀ ਜਦਕਿ ਉਰਦੂ ਵਿਚ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਕਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਟੈਕਸਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਨੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵਰਤੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ, ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਫੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਬਾਬਤ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪਿਛਲੇਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ।

ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 340-43 ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਹਿਊ ਮੈਕਲੋਡ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਚਨਾ ਇਸੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਕਬੀਰ ਬੀਜਕ’ ਨਾਮੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼/ਧੁਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ‘ੜ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ The Sikh History ਜਾਂ ‘ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਸਿੱਖ’ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਇਕ ਤੁਅਸਬੀ ਜਮਘਟ ਨੇ ਸੋਟੇ, ਡਾਂਗਾਂ ਚੁੱਕ ਲਈਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਜੋ ਇਕ ਅਖੌਤੀ ਜੁਲਾਹਾ ਹੈ, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇਕ ਦੇਵ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਵਰਤਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਖਰ ਮਾਲਾ, ਕਕਾ, ਖਖਾ, ਗਗਾ ਆਦਿ ਮੁਹਾਰਨੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੁਹਾਰਨੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਜ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਤੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਪਟੀ ਲਿਖੀ, ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਲਿਖਣਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਬੱਚਾ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਵਰਣਮਾਲਾ ਤਖਤੀ ਜਾਂ ਸਲੇਟ ’ਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੂਰੇ 35 ਅੱਖਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਸਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਗਾਂ, ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕੱਠ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ (ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਦਾ 1604 ਈ: ਵਿਚ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਮੇਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੋਣ ਦਾ ਸਨਮਾਨ 1708 ਈ: ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿਚ ‘ੜ’ ਅੱਖਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਰਦੂ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਥਾਂ ਮਿਲੀ। ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਪਟੀ ਲਿਖੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 440-42 ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਇਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ (ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ ਅੰਦਰ 991-ਕੋਈ ਆਖੇ ਭੂਤਨਾ ਕੋ ਕਹੈ ਬੇਤਾਲਾ)। ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 22 ਵਾਰਾਂ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਅਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਉਸ ਵਕਤ ਦੀਆਂ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਭਾਗ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਵਕਤ ਹਾਸਲ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯ ਕਥਾ- ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਗਾਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਨੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਤਲੇ ਨੁਕਤਾ/ਬਿੰਦੀ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਉਚਾਰਣ ਹੋ ਸਕਣ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਨਵੇਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਨ: ਸ਼, ਖ਼, ਗ਼, ਜ਼ ਤੇ ਫ਼।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਉਰਦੂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ, ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਂ ਖਾਨ, ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜ਼ਾਕਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦੀ, ਸਿਵਾਏ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਿੰਘ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਖ ਨਾਂ ਹੈ, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਹ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗਲਤ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋਲ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਪਰ ਹਿੰਦੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਲਿਪੀ, ਜਿਹੜੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਂ ਬਾਬਤ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲਿਪੀ, ਬਾਬਤ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਤੇ ਆਮ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ The Sikhs in History ਦੇ ਸਫ਼ਾ ਨੰ: 21 ਜਾਂ ‘ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਸਿੱਖ’ ਦੇ ਸਫ਼ਾ 24 ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇਕ ਮਿਆਰ/ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਰਣਮਾਲਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ, ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਵਨਾਗਰੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਛੋਟੇ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਤੋਂ ਉੱਤਮ/ਮਹਾਨ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਘਾੜਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਦੀ-ਕਦਾਈਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਪਰਲੌ ਲੈ ਆਂਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ‘ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ’ ਵਿਚ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਜੋ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਦੀਆਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਜਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀਆਂ ਵਰਣਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਉਸ ਵਕਤ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਜਤਾਉਣਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਉੱਤੇ ਵੰਗਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਤਕ, ਦੋਨੋਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਬ੍ਰਿਜ/ਹਿੰਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਸਨ, ਜਦ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਗ੍ਰੰਥ (ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸੀ: ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਮੱਤ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਤੇ ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ।