ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਗਮਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਉਦੋਂ ਪਣਪੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਤਕ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਵਿਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਤੇ ਕਥਨੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਅਵੱਸ਼ਕ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਉੱਚਤਾ ਦੇ ਸੰਚੇ ਵਿਚ ਢਾਲ ਕੇ ਅਤੇ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿਚ ਨਿਖਾਰ ਕੇ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਣਾਇਆ। ‘ਸਦਾਚਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਤ ਅਤੇ ‘ਆਚਾਰ’ ਦੋ ਪਦਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ‘ਸਤ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ’ ਅਤੇ ‘ਆਚਾਰ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਚਰਿੱਤਰ’, ‘ਚਾਲ-ਚਲਣ’, ‘ਵਿਵਹਾਰ’, ‘ਆਚਾਰ-ਵਿਧੀ’ ਅਰਥਾਤ ‘ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਜੀਵਨ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾਚਾਰ ਉਹ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਾਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਮੁੱਢਲੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਆਦਿ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਂਝ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸੁਚੇਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਵੈਭਰੋਸੇ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਆਰਥ ਹਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬਸਾਂਝੇ ਲਾਭ ਹਿੱਤ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਇੱਕਦੂਜੇ ਵਿਚ ਓਤਪੋਤ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਚਾਰ ਉੱਚਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਆਚਾਰ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚ ਦੇ ਪਰਮ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਉੱਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ: ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 62) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਾਮਕ ਨਗਰ ਵਸਾ ਕੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪੱਖ ਪ੍ਰਜਵੱਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਣ ਦੀ ਪਿਰਤ ਪਾਈ। ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਛੱਤੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੀ ਰੁੱਖੀ-ਸੁੱਖੀ ਖਾਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਬਣੇ ਸਨ ਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੀ ਕੋਧਰੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਸਾਂ-ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ 'ਚੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚੋਰੀ-ਠੱਗੀ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਧੰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1245) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਾਏ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੈਸ਼ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲੇ ਤੇ ਭਰਾਤਰੀ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ-ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਂਵਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਬਿਸ਼ਟਾ ਖਾਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਪਰ ਨਿੰਦਾ ਪਰ ਮਲੁ ਮੁਖ ਸੁਧੀ...॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 15) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਵੀ ਵਰਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸੇ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਕਰਤਾ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਹੱਸ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਾਂਗੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ: ਨਾਨਕ ਤਾ ਕਉ ਮਿਲੈ ਵਡਾਈ ਆਪੁ ਪਛਾਣੈ ਸਰਬ ਜੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 940) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਿਚ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਭਲਾ ਲੋਚੇ। ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਵੀ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਫਿੱਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਦੁਖਾਵੇ। ਕੌੜੇ, ਰੁੱਖੇ ਤੇ ਫਿੱਕੇ ਬੋਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਤਨ-ਮਨ ਫਿਕਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਵਰਤਾਰਾ ਕਠੋਰਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਫਿਟਕਾਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਰੱਖਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਨਾਨਕ ਫਿਕੈ ਬੋਲਿਐ ਤਨੁ ਮਨੁ ਫਿਕਾ ਹੋਇ ॥
ਫਿਕੋ ਫਿਕਾ ਸਦੀਐ ਫਿਕੇ ਫਿਕੀ ਸੋਇ ॥
ਫਿਕਾ ਦਰਗਹ ਸਟੀਐ ਮੁਹਿ ਥੁਕਾ ਫਿਕੇ ਪਾਇ ॥
ਨੰਗੇ ਫਿਕਾ ਮੂਰਖੁ ਆਖੀਐ ਪਾਣਾ ਲਹੈ ਸਜਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473) ਸਦਾਚਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੁੱਖੇ, ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ ਨਖਿੱਧ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਖਿੱਧ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਲਿਵ ਜੋੜਨ ਦੀ ਰੱਬੀ ਰਹਿਮਤ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਸੇਵਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਕਰਤੇ ਨੂੰ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਦਾਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ ॥
ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 26) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪੌਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਆਦਿਕ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜੀਵ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਆਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਰਮਿਆ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਪਵਣੈ ਪਾਣੀ ਜਾਣੈ ਜਾਤਿ ॥ ਕਾਇਆਂ ਅਗਨਿ ਕਰੇ ਨਿਭਰਾਂਤਿ ॥
ਜੰਮਹਿ ਜੀਅ ਜਾਣੈ ਜੇ ਥਾਉ ॥ ਸੁਰਤਾ ਪੰਡਿਤੁ ਤਾ ਕਾ ਨਾਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 1256) ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਉਮੈਂ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾ ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਜਮ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 141) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ‘ਇਸਤਰੀ’ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਉੱਸਰਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹਰ ਕਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਿਉਂ: ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ ॥
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ ॥
ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਭਾਲੀਐ ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ ॥
ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਏਕ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰੋ। ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਜੋਤਿ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਠੀਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਗਵਾਉਂਦਾ ਤੇ ਸੱਚੇ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਆਪਣੇ ਦਿਉਹਾੜੀ ਸਦ ਵਾਰ ॥
ਜਿਨਿ ਮਾਣਸ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਕੀਏ ਕਰਤ ਨ ਲਾਗੀ ਵਾਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 462) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਬੜਾ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਪਰ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ-ਦਾਨ ਆਦਿਕ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਸਾਂਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ 'ਚੋਂ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢ ਕੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਦਇਆ ਜਾਣੈ ਜੀਅ ਕੀ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 468) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾਚਾਰ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅੰਤਰਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਜ਼ਬਤ ਲਈ ਆਚਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਨੀਤੀ ਆਤਮਿਕ ਭਵਨ ਦੀ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਜਗਿਆਸੂ ਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਕਰਮ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚਿਆਂ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚਾ ਉੱਠਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ, ਇੰਨਾ ਚੇਤੰਨ ਅਤੇ ਸੁਘੜ ਬਣਾਏ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਬਣ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਲੈਣ। ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਚੇਰਾ ਹੋਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉੱਦਮ, ਸੱਚ, ਆਚਾਰ, ਸੰਜਮ, ਸੰਤੋਖ, ਖਿਮ੍ਹਾਂ, ਦਇਆ, ਨਿਮਰਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਆਦਿ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਦਾਚਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਮੁੱਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। | 
