ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾਵਾਂ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ, ਸੂਫੀ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਕਾਸ ਪੜਾਅ ਉੱਪਰ ਧਰਮ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚਣੀ ਸਮਝਣੀ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹਰ ਇਨਕਲਾਬ ਧਰਮ ਦੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਆਇਆ ਹੈ। ਨਾਥਾਂ-ਜੋਗੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਜੈਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵਾਂ, ਆਦਿ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਧਾਰਮਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। “ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਰਚੈਤਿਆਂ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ, ਇਸ ਵਿਚ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਪਾਰਲੌਕkਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸਮਨਵੈ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸਮਨਵੈ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਗੌਰਵ ਵੀ ਹੈ”।1

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਵਿੱਥ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪੂਰਵਕਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ’ਚ ਵਿਚਾਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੱਖਰਤਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਸਰੋਕਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਂਝ ਦੇ ਤੱਥ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਏ ਵਿਚਾਧਾਰਾਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਸੂਫੀ ਕਾਵਿ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਾਮੀ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਧਰਾਤਲ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋ ਵਿਭਿੰਨ ਚਿੰਤਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਕੱਟੜ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਭਗਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਜੋ ਬੋਲ ਉਚਾਰੇ।

“ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣਸ਼ੀਲਤਾ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੁੱਗ ਪੁਰਸ਼, ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਹਿਬਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਉਦਭਵ ਹੋਇਆ”।2

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸੀ। ਇਹ ਧਰਮ ਮੂਰਤੀ ਬੰਧਨ ਅੰਦਰ ਸਿਮਟਿਆ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸਿਮਟ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਕਿਿਰਆਸ਼ੀਲਤਾ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਵਰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹੀ। ਅਵਤਾਰਵਾਦ, ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ, ਪੂਜਾ-ਅਡੰਬਰ ਤਕ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸੀਮਤ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਤੋਂ ਖੰੁਝ ਗਿਆ। “ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਪਤਨ ਦੀਆ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਧੱਸ ਚੱੁਕਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਕਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵਧਾਉਦੇ ਸੀ”।3 ਇਹ ਸਮਾਂ ਰਾਜਸੀ ਉਥਲ-ਪੱੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਗਠਿਤ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜਬਰ ਜੁਲਮ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਖੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਚੋਣਵੇਂ ਵਰਗ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਦੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇਸ ਅੰਦਰ ਕੱਟੜਪਣ, ਕਪਟਵਾਦ, ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਜੁਲਮ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਜਪ-ਤਪ, ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਬਣੇ। “ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਮਨੋਬਲ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼ਮਈ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਸੰਤੁਲਨ ਟਿਕਾਅ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ”।4

ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਧੁੰਧੂਕਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੂਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਮਾਣੀ, ਲਿਤਾੜੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਜਨਤਾ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਚੂਸ ਰਹੇ ਸਨ, ’ਤੇ ਤੀਖਣ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ:

ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਾਸਾਈ ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ॥
ਕੂੜੁ ਅਮਾਵਸ ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹ ਚੜਿਆ॥
ਹਉ ਭਾਲਿ ਵਿਕੁੰਨੀ ਹੋਈ॥ ਅਧੇਰੇ ਰਾਹੁ ਨ ਕੋਈ॥
ਵਿਿਚ ਹਉਮੇ ਕਰਿ ਦੁਖੁ ਰੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 145)

ਇਸ ਧੁੰਧੂਕਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਲਹਿਰ ਅਥਵਾ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਾਜਗਰਦੀ ਅਤੇ ਜੁਗਗਰਦੀ ਦੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਓੂਦੈ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਂਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਜੀ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਜਨਤਾ ਅੰਦਰ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਣਖ, ਗੈਰਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਗਿਆਨ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕਿਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਨਣਮਈ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖਰਤਾ ਇਸ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਪਰਾਲੌਕਿਕ ਨੂੰ ਲੌਕਿਕ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਭਰਮ ਅਤੇ ਭੇਖ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸੀ। ਸਨਾਤਨੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਏਨਾ ਅਮਾਨਵੀ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀ ਸੀ। “ ਬਾਣੀ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਬਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਜੂਦ ਕੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਕੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨੇਮ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਆਦਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਿਸ਼ਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚਲੇ ਤਣਾਉਸ਼ੀਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਝਾਉ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।”5

“ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਿਰਆ ਉਦੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉੱਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਕਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਭਾਰੂ ਤੇ ਮਾਰੂ ਅਨਸਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਾਧਕ ਅਨਸਰ ਸੀ ‘ਵਰਨ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ, ਦੂਸਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਤੀ ਤਿਆਗਵਾਦ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ਜੈਨੀ ਕਰੜੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ। ਬੋਧੀਆਂ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਦਿੱਤਾ। ” 6 ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਰੱਬ ਇੱਕ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਤਿਨਕੇ- ਤਿਨਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਭੇਖ ਧਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਅਨਿਵਾਰੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲੱਭੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਤੇ ਪੰਗਤ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਵਰਗ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਖਾਲਸੇ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।

“ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਸਾਰੇ ਜੋਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਪੀਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਗੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬੂਹੇ ’ਤੇ ਡੇਰਾ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋ ਬਗੈਰ ਸਭ ਖੋਟੇ ਸੀ।”7 ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਰੰਗ, ਰੂਪ, ਭੇਖ, ਮੂਰਤ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ੍ਹ’ ਸਰਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਿਰਜਕ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਐਸੀ ਕੋਈ ਤੀਸਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਸਕੇ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦੀ ਘਾੜਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਘਾੜਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਭੇਖਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁੰਦਾ ਸੰਤੋਖੁ ਸਰਮੁ ਪਤੁ ਝੋਲੀ ਧਿਆਨ ਕੀ ਕਰਹਿ ਬਿਭੂਤਿ॥ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਭੇਦਤਾ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰਲੀਕਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਕਾਟੇ ਹੇਠ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਭਾਂਜ ਨਹੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ, ਸਗੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਕਰੜੇ ਹਠ ਮਾਰਗ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਮੁਖੀਏ, ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕਾਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਜੋਗ ਮਤ ਦੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਬਾਰੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ:

ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ॥ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥
ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ॥ ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ॥ (ਪੰਨਾ 662)

“ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਾਖੰਡਵਾਦ, ਤੰਗ ਕੀਮਤਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੀ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ‘ਰੱਬ ਇੱਕ’ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ।”8 “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਗੈਰਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸਾਹਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਆਤਮਕ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਆਚਰਨ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਸਤਿ ਸੁਹਾਣੁ ਸਦਾ ਮਨਿ ਚਾਉ॥ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।”9

“ਬਾਣੀਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਖਲਕ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਵੀ ਹੈ, ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਸਿਰਜਣਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਦਗੁਣ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਬਲਕਿ ਸਿਰਜਣਾ ਨੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”10

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਊਣ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੀ ਬਜਾਇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ
1. ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਦਭਵ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿੱਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ : ਡਾ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ (ਕਾਹਲੋਂ), ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,M.A.I. Sec. 1996-97 ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪੰਨਾ 117
2. ਉਹੀ
3. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿੱਦਿਅਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, ਪੰਨਾ 17
4. ਰਵਿਦਾਸ ਵਾਣੀ ਵਿਚਾਰ, ਧਰਮ ਪਾਲ ਸਿੰਗਲ, ਪੰਨਾ 101
5. ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ, ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ) ਪੰਨਾ 19-20
6. ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਦਭਵ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਡਾ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ (ਕਾਹਲੋਂ), ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, M.A.I. Sec. 1996-97 ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪੰਨਾ 117
7. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿੱਦਿਅਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਪੰਨਾ 24
8. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 21
9. ਸਿੱਖ, ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 89
10. ਮੱਧਕਾਲੀ ਪµਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਵੇਕ, ਪੰਨਾ 72