ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਨਵੇਂ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਉਸਾਰਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਧਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਂਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ- ਜਾਂਚ ਅਪਨਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ,ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਕਦੀਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਇਕਾਈਆਂ ਲੌਕਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗਹਿਨ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰਿਆ ਕੇ ਸਿਰਫ ਉਪਰਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤੱਥ ਅਸਲੋਂ ਨਿਰਾਧਾਰ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਮੂਲ ਧਰਮ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਧਰਤੀ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਧਰਮ, ਕਰਮ, ਸਰਮ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਸੀ ਹੈ। ਸੋ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਇੰਝ ਫੈਲਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿੱਬ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨਮਈ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੰਤ, ਭਗਤ, ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ, ਗਿਆਨੀ, ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਤਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:
1. ਨੈਤਿਕਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ,
2. ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਦੇ ਅਸਰ ਦੀ ਜੋ ਝਲਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ।
3. ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੋਹਾਂ ਅੰਦਰ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੱੁਖ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਦਇਆ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਏਗੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨੈਤਿਕ ਹਨ, ਉਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ, ਕਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਕਾਰ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਸੱਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਤੇ ਸੁੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਰਮਾਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਂ ਪੂਰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ, ਸੁਹਜ, ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਆਤਮੀਕਰਨ ਹੈ।”

ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਰਬ ਸਾਂਝ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਾਵਿ ਕਥਨ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਚਦੇ ਹਾਂ ਤਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਟੈਕਸਟ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦਮਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਜੂਝਣ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਨੋਬਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।”

ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਉਦਾਰਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣਾਉਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ , ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੱੁਖ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਨਵ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿੰਦੂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖਲੋ ਕੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਕੋਈ ਮਾਇਨੇ ਨਹੀ ਰੱਖਦਾ।

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਬਲ ਸਦਕਾ ਮਨੱੁਖੀ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਉਭਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮ ਵਿਸਵਾਸ ਦੇ ਬਲ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੈਤਿਕ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਸਰਾ ਆਤਮਾ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਬਾਧਕ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੀਸਰਾ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਤੋਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੈਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਲਮ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ ਨੀਤੀਵਾਨ ਬਣਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨਾਲ ਜੂਝਦੀ ਹੈ।

ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖਵਾਦ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਆਦਿ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਚੋਣ ਕਰਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੀ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ–ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

“ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮ, ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਰਹਿਮਤ ਦੀ ਝਲਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਮੁਲਵਾਨ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ: “ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੱਚ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਚਿਆਰ ਤੇ ਸੱਚ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੂਲ ਧੁਰੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲੌਕਿਕ ਜਗਤ ਨਾਲ ਨਿਰਲੇਪ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਲੌਕਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ, ਕੂੜ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਬਿਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਜਾਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਾਡਲ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬਿਰਤੀ ਉਸ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਦੀ ਦਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰਾ ਬਣਨ ਦੀ ਜੁਗਤ ਦਾ ਰਹੱਸ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥
ਹੁਕਮ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਿਖਆ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭ ਕੋ ਬਾਹਿਰ ਹੁਕਮ ਨਾ ਕੋਇ ਵਾਲੀ ਤੁਕ ਦਾ ਅਰਥ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਅਸਲੋਂ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰ ਕੇ ਸੂਖਮਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਅਣ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਮਨੁੱਖ ਕੂੜ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ:- “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਗਤੀ ਨਿਰੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈ ਛਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਰਥਹੀਣ ਵੀ ਹੈ। ਨਿਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਮਾਨਵ ਗੌਰਵ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮੂਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਹੀ ਯਤਨ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਸਵੈ-ਹੋਂਦ ਦੀ ਬਰਕਰਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਕਸਰ ਚਿੰਤਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੂੰ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵਸਤ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ।

ਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਮਨੱੁਖ ਆਪਣੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵਾਧਾ-ਘਾਟਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਮੰਨਦਿਆਂ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੱੁਖ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕੀਤਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਉਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮਾਪੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਹੱਕ-ਹਲਾਲ, ਸੱਚ-ਸੁੱਚ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਰੱਬੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਪਰਵਾਨ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਸ ਪੱਖ ਕਰਕੇ ਨਿਵੇਕਲੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਮਾਡਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਖ ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੱੁਖ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਸਹਿਜ ਪੱਖ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੀ ਸੰਜਮਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਕਾਬਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਮਨੁੱਖ ਸਾਧਾਰਨ ਤੋਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੱਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਰਖੂ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਡੋਲ, ਸਾਹਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ:- “ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੈਵੀ-ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਰਵ ਉੱਤਮ ਮਾਡਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਬ-ਉੱਤਮ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਡਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚਿਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭੈ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਕਾਲੀ ਵੰਗਾਰ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੱੁਖ ਨੂੰ ਕੂੜ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ, ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਨਾ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਵਿਦਰੋਹ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਦਾ ਇਹ ਸਿਰਜਿਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।”

ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਰਬਪੱਖੀ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਗਾਮੀ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚਲ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸਵਸਥ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ :- ਜੀਵਨ ਯੁੱਗ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਪੰਨਾ :-73-74
2. ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ: ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ: ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਪੰਨਾ -2
3. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ: ਸਿੱਧ ਗੋਸਟਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖ ਪੰਨਾ -119
4. ਡਾ. ਧਰਮਪਾਲ ਸਿੰਘ: ਰਵਿਦਾਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰ, ਪੰਨਾ- 55
7. ਬੇਦੀ, ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (1984) ਵਿਸਮਾਦੁ ਨਾਦ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣ”, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਪੰਨਾ 365
6. ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ; ਮੱਧਕਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪੰਨਾ 64
7. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ, 28-29
8. ਬੇਦੀ, ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (1984) ਵਿਸਮਾਦੁ ਨਾਦ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣ”, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਪੰਨਾ 367