ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ। ਇਹ ਤੱਥ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਿੰਤਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਅਝੁੱਕ ਅਤੇ ਅਡੋਲ, ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਲੋਕ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਉਸਰਈਆ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਪੂਰਵਕਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਿਖਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਹਰ ਕਦਮ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਚਿਆਂ ਕਰਨ ਦੇ, ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅਣਥੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਇਸ ਯਤਨ ਵਿਚ ਉਹ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਲਮਤਾ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਹਮ ਇਹ ਕਾਜ ਜਗਤ ਮੋ ਆਏ॥
ਧਰਮ ਹੇਤ ਗੁਰਦੇਵ ਪਠਾਏ॥ . . .
ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ
ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਬਾਰੇ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਗੱਲ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ-ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜੋ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ Reformation ਤੇ Renaissance ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਤਥਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਇਸ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਸੀ”।2

ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ: “ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀ ਵਿਰੋਧ ਹੈ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਏਕਤਾ ਵੀ। ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਧਿਰ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਨਾਲ ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਵੀ ਸ੍ਵੈ-ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਏਕਤਾ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਿਰਤੀ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਭਗਤੀ ਸ਼ੂਨਵਾਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਿਯੋਗੀ ਭਗਤੀ ਆਪਣੇ ਬਚਾਓ ਆਪ ਵੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੀਵਨ ਰੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਰੂਪੀ ਜੀਵਨ ਰੋਂ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ, ਯਾਨੀ ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ, ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਭਿੰਨਤਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਏਕਤਾ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿੱਖ ਮਤ ਨੇ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।3

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ। ਪਾਰਖੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਨਸਲ ਬੁਜਦਿਲੀ ਕਾਰਨ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਸੀ। ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਇਸ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।4

ਜੁਲਮ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਜਿਹੇ ਉਸਾਰੂ ਰੂਪ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰਹੱਸ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਿਕ ਝਰੋਖੇ ’ਚੋਂ ਚਿਤਵਿਆ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਚ ਢਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਕਾਲਖੰਡ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ”।5
ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ਸਤਰ ਦਾ ਭਾਵ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵੈ-ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਰਤੱਵ ਪਾਲਣਾ ਹਿੱਤ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁਖਾਤਿਬ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਹੀਣਤਾ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਟੁੱਟੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਇਕ ਅਲੋਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੀਰਣਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਣਾ ਸੀ ਜੋ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਬਰਕਰਾਰੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿਚ ਨਿਿਹਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਧੁਰਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਖਿੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਐਸੀ ਅਕਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਲ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਕਾਇਮ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਰ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਕੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਲਗ੍ਰਸਤ ਮਨੁੱਖ ਦੱਬੂ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਦੀ ਟੇਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਦੱਬੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸਾਰੂ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਸਾਰੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਨਵਾਂ ਮਨੁੱਖ, ਨਵਾਂ ਸਮਾਜ ਤੇ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਕਾਲ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਤਾਕਤ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਾਲ ਦੇ ਭੈਅ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਕਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਵੇ। ਕਾਲ ਦੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਅਕਾਲ ਦੀ ਉਹ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਅਕਾਲ ਰੱਖਿਅਕ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਹੈ, ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਕਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਵੀ ਹੈ, ਰੋਜ਼ੀ ਰਹਿੰਦ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ”।7

ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿਚ ਫਸੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀਰ ਗੁਣ ਭਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਹਿੱਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਦੂਰ ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ: “ਦਸਮ ਗੰਥ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰਿਵਰਤਨ ਇਹ ਹੈ ਇੱਥੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਆਰੋਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵੀਰ ਪੱਖ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਲੱਗਭਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ”।8

ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਹਿੱਤ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ਸਤਰ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਕਾਰਨ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਅਨੋਖੇ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਦਿਖਾਏ। ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਪਕੜ ਉਸੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲੋਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਸੁਰਤਿ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨਵੀਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚ ਹਰਿ ਦਾ ਜਾਪ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸੁਮੇਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਪ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ:

ਅਸ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰੁ ਤੀਰ॥
ਸੈਫ ਸਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰ॥
ਤੀਰ ਤੁਹੀ ਸੈਹਥੀ ਤੁਹੀ ਤਬਰ ਤਲਵਾਰ॥
ਨਾਮ ਤਿਹਾਰੋ ਜੋ ਜਪੈ ਭਏ ਸਿੰਧ ਭਵ ਪਾਰ॥
ਕਾਲ ਤੁਹੀ ਕਾਲੀ ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ ਤੇਗ ਅਰੁ ਤੀਰ॥
ਤੁਹੀ ਨਿਸਾਨੀ ਜੀਤ ਕੀ ਆਜੁ ਤੁਹੀ ਜਗਬੀਰ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ: “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਲ ਉੱਤੇ ਬਲ ਵਧ ਜਾਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਣਾਮ ਨਿਕਲੇ। ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਗਤੀ, ਸਥਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਘਰਸ਼, ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮਾਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਉਚੇਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮਾਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੀ”।9

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਤੱਥ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗਰੀਬ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਜਾਬਰ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ।ਇਸੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਾਨਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦਿਆਂ ਮਜਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ। ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਦੱਬੀਆਂ ਕੁਚਲੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਅਣਖ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਪੰਥ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਤੋਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਪੰਥ ਦੀ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਜੋ ਮਾਡਲ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੀ ਮਾਡਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਕ ਐਸਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜੁਲਮ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਸੀ। ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਰੂਪ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਕੱਟੜ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਬਹੁ-ਵਿਧ, ਬਹੁ ਰੂਪ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੇਵਲ ਅਜਿਹਾ ਬਹੁ-ਵਿਧ, ਬਹੁ ਰੂਪ ਸਮਾਜ ਹੀ ਮਨੱਖੀ ਫਿਤਰਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋ ਜਹਿਦ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝਣਾ ਸੀ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਸਭਯ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਹੋਂਦ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗੇਰੀ ਕਿਸੇ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਅਜੇ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ”।10

ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਸੂਮਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਮਸੀਹਾ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਸੀ ਜੋ ਇਕ ਪਲਕ ਅੱਖਾਂ ਮੰੂਦ ਕੇ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੀਰਤਾ, ਵਚਨ- ਬੱਧਤਾ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਨਾਇਕਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਦਸਮ ਗੰ੍ਰਥ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਵੀਰਤਾ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਧਿਕਤਰ ਯੁੱਧ ਵਰਣਨ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਜੁਝਾਰੂ ਅਤੇ ਸਮਾਧਾਨ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਵੇਦਨਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਥਾਈਂ ਰਣ ਵਿਚ ਜੂਝ ਮਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ:

. . . ਅਬ ਰੀਝ ਕੈ ਦੇਹੁ ਵਹੈ ਹਮ ਕਉ ਜੋਊ ਹਉ ਬਿਨਤੀ ਕਰ ਜੋਰ ਕਰੋ॥
ਜਬ ਆਉ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੈਅਤਿਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ )

ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਜਜ਼ਬੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਉਹ ਜਜ਼ਬਾ ਸੀ ਜੋ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਅਛੋਪ ਸੀ। ਇਕ ਐਸੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸੇ ਤੱਥ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਉਰ ਸੁਨੋ ਕਛੁ ਜੋਗ ਬਿਖੈ
ਕਹਿ ਕਉਨ ਇਤੋ ਤਪ ਕੈ ਤਨੁ ਤਾਵੈ॥ ਜੂਝ ਮਰੋ ਰਨ ਮੈ ਤਜਿ ਭੈ
ਤੁਮ ਤੇ ਪ੍ਰਭ ਸਯਾਮ ਇਹੈ ਬਰੁ ਪਾਵੈ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ )

ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਨਿਆਰਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਜਲੌ ਉਬਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦਬਾਏ, ਸਤਾਏ ਅਤੇ ਲਤਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੌਤਕ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸੇ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੱਬ ਖੜੱਬੀਆਂ ਹੋਂਦਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੰਗ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਨਿਆਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਧਰਮ ਕਰਮ ਨਿਰਾਲਾ ਹੈ”।11

ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ: “ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧੁਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੱਥ, ਸਾਰੇ ਧਰਮ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਾਰੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਜਨਮਦੇ, ਵਿਗਸਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ”।12

ਮਨੁੱਖੀ ਭਲੇ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਖਾਲਸਾ ਹਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਨਿਡਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੈ ਭੀਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦੇ ਸਵੱਛ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਅਮਲਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਹਰਣ ਲਈ ਤੱਤਪਰ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵਰਗੀ ਨਿਰਵੈਰ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਉਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਰਾਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਰਾਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਬਿਅੰਤਿ ਨਾਮੁ ਧਿਯਾਇ ਹੋਂ॥ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਪਾਇ ਹੋਂ॥
ਨ ਧਿਆਨ ਆਨ ਕੋ ਧਰੋਂ॥ ਨ ਨਾਮ ਆਨਿ ਉਚਰੋਂ॥
ਤਵਿਕ ਨਾਮ ਰਤਿਯੰ॥ ਨ ਆਨ ਮਾਨ ਮਤਿਯੰ॥
ਪਰਮ ਧਿਯਾਨ ਧਾਰੀਯੰ॥ ਅਨੰਤ ਪਾਪ ਟਾਰੀਯੰ॥
ਤੁਮੇਵ ਰੂਪ ਰਾਚਿਯੰ॥ ਨ ਆਨ ਦਾਨ ਮਾਚਿਯੰ॥
ਤਵਿਕ ਨਾਮ ਉਚਾਰਿਯੰ॥ ਅਨੰਤ ਦੂਖ ਟਾਰਿਯੰ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਇਕ ਐਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਮ, ਸਾਹਸ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੀ ਸਿਰਜੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਇੰਨਾ ਜਿਆਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰਸ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ
ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਰਸ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਜਿਹੜਾ ਮਿਸ਼ਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਉਹ ਮੁਰਦਾ ਰੂਹਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਭਰਨ, ਜੁਲਮ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਹੋ ਕੇ ਲੜਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਰੁਹਾਨੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਸੀ। ਲੋਕ ਅਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣੀ, ਭਾਵ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵੀਆਂ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੋਰਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸੀ।

ਹਵਾਲੇ

1. ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ: ਅਨੁਵਾਦਕ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਪੰਨਾ ਨੰ. 81-82
2. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ: ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ, ਪੰਨਾ ਨੰ. 84-85
3. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ (ਪ੍ਰਗਟਿ ਅਕਾਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇਹਾ) ਪੰਨਾ ਨੰ. 76-77
4. ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ: ਅਨੁਵਾਦਕ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਪੰਨਾ ਨੰ. 82
5. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਵੇਕ ਪੰਨਾ 80
6. ਅਤਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਸਮਦਰਸ਼ਨ, ਪੰਨਾ 108
7. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਵੇਕ ਪੰਨਾ 80
8. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.) ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਪੰਨਾ 92
9. ਅਤਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਸਮਦਰਸ਼ਨ, ਪੰਨਾ 113
10. ਅਤਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਸਮਦਰਸ਼ਨ, ਪੰਨਾ 116
11. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਵੇਕ ਪੰਨਾ 85
12. ਅਤਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਸਮਦਰਸ਼ਨ, ਪੰਨਾ 106, 107
13. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.) ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਪੰਨਾ 137