ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਲੌਕਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਾਰਲੌਕਿਕਤਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਵਿੱਥ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਬੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਥਾਪਿ ਰਖੀ ਧਰਮ ਸਾਲ ਵਾਲੀ ਤੁਕ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਧਰਮਸਾਲ ਹੈ, ਕਰਮਭੂਮੀ ਹੈ, ਜੀਉਣ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ, ਜੀਵਨ-ਮੌਤ, ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ, ਮਿਲਾਪ- ਵਿਛੋੜਾ, ਵੈਰਾਗ-ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ੁੱਭ ਅਮਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਲੋਚਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਇਸੇ ਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੈ। ਜੀਵ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਭਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿਿਭੰਨ ਹਨ। ਸਾਧਾਰਨ ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਅਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੈਟਰਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ ਲਈ ਨਿੱਕੇ-ਵੱਡੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਸਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੋਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੋ ਆਦਰਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੱਖਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਲੌਕਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੌਕਿਕਤਾ ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜਦਕਿ ਪਾਰਲੌਕਿਕਤਾ ਸਧਾਰਨ ਤੋਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਵਿਚ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੈ ਜੋ ਅਗੰਮ ਅਗੋਚਰ ਹੈ। ਇਸ ਅਗੰਮ ਅਗਚੋਰ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣੀ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਬਿੰਦੂ ਹੈ”।1 ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਇਸ ਬਾਗ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਤ ਮੰਦਰ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਇੱਟ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਲਾਈ ਹੈ, ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਅਨੋਖੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਚਿਤਿਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਕਲਾਕਾਰ ਗੁਪਤ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਵਿਸਮਾਦਮਈ ਘਟਨਾ ਹੈ”।2

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ, ਜਗਿਆਸੂ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਹੱਸ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸੱਚੀ- ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ, ਸ਼ੁੱਭ ਬੋਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁੰਦਨ ਵਾਂਗ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਈ ਰੂਪ ਵਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਦੂਸਰਾ ਖਾਮੋਸ਼ੀ, ਤੀਸਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮਤਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਰੂਪ ਸੰਗੀਤਮਈ ਹੋਣਾ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣਾ।

ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਨਹੀਂ, ਜਦਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਇਹ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ “ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਹੈ ਰਾਗ ਦਾ ਅਨੁਭਵ”।3 ਭਾਵ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਟੁੱਟ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਸੁਧ-ਬੁੱਧ ਖੋਹ ਕੇ ਜੁੜਨਾ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਜੁੜਨਾ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਹੈ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਧਾਰਨ ਤੋਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਸੰਤਾਪ ਪਦਾਰਥਕ ਸੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੈ ਜਦਕਿ ਅਸਧਾਰਨ ਅੰਦਰ ਵੈਰਾਗ ਉਸ ਰੱਬੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਚਾਹਤ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋਚਾ ਦੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:

-ਮੇਰਾ ਮਨੁ ਲੋਚੈ ਗੁਰ ਦਰਸਨ ਤਾਈ॥ ਬਿਲਪ ਕਰੇ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਕੀ ਨਿਆਈ॥
ਤ੍ਰਿਖਾ ਨ ਉਤਰੈ ਸਾਂਤਿ ਨ ਆਵੈ ਬਿਨੁ ਦਰਸਨ ਸੰਤ ਪਿਆਰੇ ਜੀਉ॥1॥ . . .
ਤੇਰਾ ਮੁਖੁ ਸੁਹਾਵਾ ਜੀਉ ਸਹਜ ਧੁਨਿ ਬਾਣੀ॥
ਚਿਰੁ ਹੋਆ ਦੇਖੇ ਸਾਰਿੰਗਪਾਣੀ॥
ਧੰਨੁ ਸੁ ਦੇਸੁ ਜਹਾ ਤੂੰ ਵਸਿਆ ਮੇਰੇ ਸਜਣ ਮੀਤ ਮੁਰਾਰੇ ਜੀਉ॥2॥ . . .
ਇਕ ਘੜੀ ਨ ਮਿਲਤੇ ਤਾ ਕਲਿਜੁਗੁ ਹੋਤਾ॥
ਹੁਣਿ ਕਦਿ ਮਿਲੀਐ ਪ੍ਰਿਅ ਤੁਧੁ ਭਗਵੰਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 96)

ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਇਸ ਅਰਥ ਨਾਲ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਵਰਮਾ ਵੀ ‘ਸੰਖਿਪਤ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਸਾਗਰ’ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ “ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਜਗਤ ਦੇ ਝੰਝਟਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਨ ਦੀ ਬਿਰਤੀ”।4

ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਖਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ:

ਜੋ ਤਨੁ ਤੈ ਅਪਨੋ ਕਰਿ ਮਾਨਿਓ ਅਰੁ ਸੁੰਦਰ ਗ੍ਰਿਹ ਨਾਰੀ॥
ਇਨ ਮੈਂ ਕਛੁ ਤੇਰੋ ਰੇ ਨਾਹਨਿ ਦੇਖੋ ਸੋਚ ਬਿਚਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 220)

ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਉਪਜਣਾ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਉਂ ਤੜਫਨਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚੇਤੇ ਨਾ ਰਹੇ। ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੀ ਮੂਲ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ। ਡਾ. ਰਜਿੰਦਰਪਾਲ ਜੋਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆਉਂਦੇ ਹਨ “ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਭਾਵਰਥ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਜੀਵ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਲਗਾਉ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਉਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਨਾ ਲੱਗਣਾ। ਅਰਥਾਤ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਵਿਮਨ ਹੋਣਾ ਉਹਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਤੜਫਣਾ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਾ”।5

ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵੈਰਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸਿਓਂ ਤੋੜ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਚੋਂ ਬੇਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਤੜਫ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ:

-ਹਰਿ ਦਰਸਨ ਕੰਉ ਮਨੁ ਲੋਚਦਾ ਨਾਨਕ ਪਿਆਸ ਮਨਾ॥
ਚੇਤਿ ਮਿਲਾਏ ਸੋ ਪ੍ਰਭੂ ਤਿਸ ਕੈ ਪਾਇ ਲਗਾ॥2॥ (ਪੰਨਾ 133)
-ਸਾਵਣਿ ਸਰਸੀ ਕਾਮਣੀ ਚਰਨ ਕਮਲ ਸਿਉ ਪਿਆਰੁ॥
ਮਨੁ ਤਨੁ ਰਤਾ ਸਚ ਰੰਗਿ ਇਕੋ ਨਾਮੁ ਅਧਾਰੁ॥
ਬਿਖਿਆ ਰੰਗ ਕੂੜਾਵਿਆ ਦਿਸਨਿ ਸਭੇ ਛਾਰੁ॥
ਹਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬੂੰਦ ਸੁਹਾਵਣੀ ਮਿਲਿ ਸਾਧੂ ਪੀਵਣਹਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 134)

ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਉਦੋਂ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਘਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਹਾਂ? ਮੇਰੀਆਂ ਅਸਲੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ? ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ: “ਮਾਨਵੀ ਹੋਂਦ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੂਲ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣਾ ਵੱਡਾ ਸਰਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜਗਤ ਦਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀਆ ਮੂਲ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਝੀ ਉਦੋਂ ਆਉਦੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ”।6

ਦੁਖੁ ਤਦੇ ਜਾ ਵਿਸਰਿ ਜਾਵੈ॥ ਭੁਖ ਵਿਆਪੈ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਧਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 98)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਇ, ਆਪਣੀ ਮਨਮੁਖਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਬਿਨ ਮੰਜ਼ਿਲੋਂ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਆਖਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਖਾਲੀ ਝੋਲੀ ਹੈ। ਇਹ
ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅਮੋਲਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰਾਪ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦੁਚਿੱਤੀ ’ਚ ਘਿਰਿਆ ਸੰਸਾਰੀ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀ ’ਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਹਾਂ। ਕਿਤੂੰ ਫਿਰ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨ। ਬਲਕਿ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਾਖਿਆਤ ਗਿਆਨ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਤਿਆਵਰਤ ਸਿਧਾਂਤਲੰਕਰ ਵੈਰਾਗ ਬਾਬਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਵਿਵੇਕ ਸਦਕਾ ਮਨੋ ਵੇਗਾਂ (ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਈਰਖਾ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਪੇ ਨਾਲੋਂ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਯੋਗਤਾ ਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਜਾਂ ਵੈਰਾਗ ਹੈ”।7

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਵੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਛੋਹ ਦਾ ਰੁਦਨ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੁੰਨੀ ਹੋਂਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਿਹਬਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਿਹਬਲਤਾ ਦੀ ਤੜਪ, ਰੁਦਨ, ਦਿਲ ਦੀ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਤੇ ਹੂਕ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਅਤਿ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਨ ਮੋਹਨਾ ਘਟ ਸੋਹਨਾ ਪ੍ਰਾਨ ਅਧਾਰਾ ਰਾਮ॥
ਸੁੰਦਰ ਸੋਭਾ ਲਾਲ ਗੋਪਾਲ ਦਇਆਲ ਕੀ ਅਪਰ ਅਪਾਰਾ ਰਾਮ॥
ਗੋਪਾਲ ਦਇਆਲ ਗੋਬਿੰਦ ਲਾਲਨ ਮਿਲਹੁ ਕੰਤ ਨਿਮਾਣੀਆ॥
ਨੈਨ ਤਰਸਨ ਦਰਸ ਪਰਸਨ ਨਹ ਨੀਦ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਣੀਆ॥
ਗਿਆਨ ਅੰਜਨ ਨਾਮ ਬਿੰਜਨ ਭਏ ਸਗਲ ਸੀਗਾਰਾ॥
ਨਾਨਕੁ ਪਇਅੰਪੈ ਸੰਤ ਜੰਪੈ ਮੇਲਿ ਕੰਤੁ ਹਮਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 542)

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਧੁਰਾ ਹੀ ਮੌਤ, ਦੁੱਖ, ਸੰਤਾਪ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ, ਮੌਤ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ, ਬੁਢੇਪੇ ਦਾ ਦੁੱਖ,
ਸੰਸਾਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਮਾਖਿਓ ਮਾਝਾ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਮਿਠਾਸ, ਕੀਮਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵੈਰਾਗੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ:

ਦੇਖੁ ਫਰੀਦਾ ਜਿ ਥੀਆ ਸਕਰ ਹੋਈ ਵਿਸੁ॥
ਸਾਂਈ ਬਾਝਹੁ ਆਪਣੇ ਵੇਦਣ ਕਹੀਐ ਕਿਸੁ॥ (ਪੰਨਾ 1378)

ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਵੈਰਾਗ ਉਦੋਂ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਰਜੋਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਕਾਗਾ! ਤੰੂ ਮੇਰਾ ਕੁਰੰਗ ਵੀ ਖਾ ਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ ਵੀ ਨਿਚੋੜ ਲਿਆ ਪਰ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਨੈਣ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਬੜੀ ਨੇੜੇ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਛਿਣ ਭੰਗਰ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਨੇਹੁ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

-ਫਰੀਦਾ ਰਾਤੀ ਵਡੀਆਂ ਧੁਖਿ ਧੁਖਿ ਉਠਨਿ ਪਾਸ॥
ਧਿਗੁ ਤਿਨਾ ਦਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਨਾ ਵਿਡਾਣੀ ਆਸ॥21॥ . . .
ਭਿਜਉ ਸਿਜਉ ਕੰਬਲੀ ਅਲਹ ਵਰਸਉ ਮੇਹੁ॥
ਜਾਇ ਮਿਲਾ ਤਿਨਾ ਸਜਣਾ ਤੁਟਉ ਨਾਹੀ ਨੇਹੁ॥25॥ . . .
ਅਜੁ ਨ ਸੁਤੀ ਕੰਤ ਸਿਉ ਅੰਗੁ ਮੁੜੇ ਮੁੜਿ ਜਾਇ॥
ਜਾਇ ਪੁਛਹੁ ਡੋਹਾਗਣੀ ਤੁਮ ਕਿਉ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਇ॥30॥ (ਪੰਨਾ 1379)
-ਫਰੀਦਾ ਤਨੁ ਸੁਕਾ ਪਿੰਜਰੁ ਥੀਆ ਤਲੀਆਂ ਖੂੰਡਹਿ ਕਾਗ॥
ਅਜੈ ਸੁ ਰਬੁ ਨ ਬਾਹੁੜਿਓ ਦੇਖੁ ਬੰਦੇ ਕੇ ਭਾਗ॥90॥
ਕਾਗਾ ਕਰੰਗ ਢੰਢੋਲਿਆ ਸਗਲਾ ਖਾਇਆ ਮਾਸੁ॥
ਏ ਦੁਇ ਨੈਨਾ ਮਤਿ ਛੁਹਉ ਪਿਰ ਦੇਖਨ ਕੀ ਆਸ॥91॥
ਕਾਗਾ ਚੂੰਡਿ ਨ ਪਿੰਜਰਾ ਬਸੈ ਤ ਉਡਰਿ ਜਾਹਿ॥
ਜਿਤੁ ਪਿੰਜਰੈ ਮੇਰਾ ਸਹੁ ਵਸੈ ਮਾਸੁ ਨ ਤਿਦੂ ਖਾਹਿ॥92॥ (ਪੰਨਾ 1382)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜੀਵਨ ਮਿਥਿਆ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਅਵੱਸ਼ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਜਦੋਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੰੁਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਅਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾਤੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਡੀਕਵਾਨ ਹਾਂ। ਲਹੂ, ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ, ਪਿੰਜਰ ਖੋਖਲਾ ਹੋ ਚੱੁਕਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਲੋਕਾਂ ’ਚ ਆਸ, ਉਦਾਸੀ, ਵਿਛੋੜਾ, ਯਾਦ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਵਾਦ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਆਸ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਪਲ- ਪਲ ਮਿਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਸੱਧਰ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉਨਾਂ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਰਾਗੀ ਭਾਵ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖਦਾਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਫਰ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ:

ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਚਿਤ ਸੁਚਿਤ ਸੁ ਸਾਜਨੁ ਚਾਹੀਐ॥
ਜਿਸੁ ਸੰਗਿ ਲਾਗੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਸੈ ਕਉ ਆਹੀਐ॥
ਬਨੁ ਬਨੁ ਫਿਰਤ ਉਦਾਸ ਬੂੰਦ ਜਲ ਕਾਰਣੇ॥
ਹਰਿਹਾਂ ਤਿਉ ਹਰਿ ਜਨੁ ਮਾਂਗੈ ਨਾਮੁ ਨਾਨਕ ਬਲਿਹਾਰਣੇ॥ (ਪੰਨਾ 1362)

ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਮਵਿੱਥ ਇਕ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਸਵੈ-ਸੰਗੀਤਮਈ ਹੋਣਾ, ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ, ਸੁਣਨਾ, ਵਜਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਨੰਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗਾ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਡਾ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਪਰੰਪਰ ਸੰਯੋਗ ਕਬੂਲਦਿਆਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਰੱਬ ਮਹਿਜ਼ ਰਹੱਸ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਲਾ ਨਿਧੀ/ਨਿਧਾਨ/ਰਸ-ਰੂਪ-ਰਮਜ਼ ਜਾਂ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਰੱਬ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਇਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਸਕਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਬਸੰਤਰ, ਧਰਮ ਦੁਆਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਜੇ, ਚਿੱਤ, ਗੁਪਤ, ਲਿਖ ਕੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਮੋਹਣੀਆਂ, ਮਨ-ਮੋਹਨ, ਸੋਹਨੇ, ਰੂਪਵਾਨ ਰੂਹ ਸਭ ਉਹਨੂੰ ਗਾ ਗਾ ਕੇ ਹੀ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੇਵਲ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਾ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਕੇਵਲ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਰਮਜ਼ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਰ, ਕਵੀ, ਨਬੀ-ਬਲੀ, ਅਤੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ, ਸੰਤ ਆਦਿ ਵੀ ਕੇਵਲ ਗਾ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜੂਨ ਸਵਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਸੰਵਰੇ ਅਤੇ ਸਾਜੇ ਹੋਣ। ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਰਾਗ-ਨਾਦ ਦਾ ਸੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਚਾਓ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਦਾ ਅਬਿਨਾਸੀ ਰੰਗ ਹੈ। ਇਹੋ ਸੱਚ ਕੀ ਬੇਲਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਦਾ ਅਨਾਦੀ ਤਰਕ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਮਨੱੁਖ ਸੰਗੀਤਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਪਰੰਪਰ ਸੰਯੋਗ ਕਬੂਲੇ।”8 ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਤਕ ਪਹੁੰਚ, ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਉਹ ਆਨੰਦਿਤ ਅਵਸਥਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਭਵਸਾਗਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਵਿਛੁੰਨੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਬਿਰਹਾ ਕਾਰਨ ਉਪਜੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦਵਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪੀ ਯਾਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸੁਣਿ ਯਾਰ ਹਮਾਰੇ ਸਜਣ ਇਕ ਕਰਉ ਬੇਨੰਤੀਆ॥
ਤਿਸੁ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਪਿਆਰੇ ਹਉ ਫਿਰਉ ਖੋਜੰਤੀਆ॥
ਤਿਸੁ ਦਸਿ ਪਿਆਰੇ ਸਿਰੁ ਧਰੀ ਉਤਾਰੇ ਇਕ ਭੋਰੀ ਦਰਸਨੁ ਦੀਜੈ॥
ਨੈਨ ਹਮਾਰੇ ਪ੍ਰਿਅ ਰੰਗ ਰੰਗਾਰੇ ਇਕੁ ਤਿਲੁ ਭੀ ਨਾ ਧੀਰੀਜੈ॥
ਪ੍ਰਭ ਸਿਉ ਮਨੁ ਲੀਨਾ ਜਿਉ ਜਲ ਮੀਨਾ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਜਿਵੈ ਤਿਸੰਤੀਆ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਪਾਇਆ ਸਗਲੀ ਤਿਖਾ ਬੁਝੰਤੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 703)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਗੁੱਚੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਿਰਥਾ ਬੀਤਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢੇਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਇਹ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲਭ-ਲੋਭ ਪਿੱਛੇ ਦੁਰਲੱਭ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾਉਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵੈਰਾਗੀ ਭਾਵਨਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਪੰਧ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਝੂਠ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਫਰਕ ਦੀ ਸੋਝੀ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਰਤੇ ਇਸਕ ਖੁਦਾਇ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ:

-ਮਨਮੁਖ ਦਹ ਦਿਸਿ ਫਿਰਿ ਰਹੇ ਅਤਿ ਤਿਸਨਾ ਲੋਭ ਵਿਕਾਰ॥
ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਨ ਚੁਕਈ ਮਰਿ ਜੰਮਹਿ ਵਾਰੋ ਵਾਰ॥
ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਿ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ ਅਤਿ ਤਿਸਨਾ ਤਜਿ ਵਿਕਾਰ॥
ਜਨਮ ਮਰਨ ਕਾ ਦੁਖੁ ਗਇਆ ਜਨ ਨਾਨਕ ਸਬਦੁ ਬੀਚਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1418)
-ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਉਰ ਮੈ ਗਹਿਓ ਜਾ ਕੈ ਸਮ ਨਹੀ ਕੋਇ॥
ਜਿਹ ਸਿਮਰਤ ਸੰਕਟ ਮਿਟੈ ਦਰਸੁ ਤੁਹਾਰੋ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1429)

ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸੀਮ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ਼ਤਿਹ ਦਾ ਫਲ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਸਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜਿੱਥੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੈਰਾਗਮਈ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਇੱਛਤਾ, ਨਿਰਮੋਹਤਾ, ਬਿਹਬਲਤਾ ਅਤੇ ਉਪਰਾਮਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਵੈਰਾਗਮਈ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:

1. ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਕਾਂਗ), ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਵੇਕ, ਪੰਨਾ 60
2. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ: ਸੁਖਮਨੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੰਨਾ 930
3. ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 891
4. (ਸ.) ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਵਰਮਾ, ਸੰਖਿਪਤ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਸਾਗਰ, ਪੰਨਾ 930
5. ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਇਕ ਅਧਿਐਨ, ਪੰਨਾ 105
6. ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਕਾਂਗ), ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਵੇਕ, ਪੰਨਾ 62-63
7. ਸਤਿਆਵਰਤ ਸਿਧਾਂਤਲੰਕਰ, Heritge Of Vedic Culure pMnw 302
8. ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਗਰੇਵਾਲ): ਵਿਸ਼ਮਾਦੁਨਾਦੁ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਪੰਨਾ 630