ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਉਹ ਬੋਲੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਵਨ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਚਾਰੀ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਬਾਰਕ ਰਸਨਾ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਜੋ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ— ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰੈਂਚ ਆਦਿ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਆਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬੋਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉੱਚਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਮਹਾਂਪਵਿੱਤਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਢੁਕਵੀਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੀਂ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ : ਲਿਖੇ ਬਾਝਹੁ ਸੁਰਤਿ ਨਾਹੀ ਬੋਲਿ ਬੋਲਿ ਗਵਾਈਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 566) ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1 ਪਟੀ ਲਿਖੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਨਵੀ ਲਿਪੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਆਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਵੀ ਕੰਕਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਏਹ ਕੀਆ ਉਪਕਾਰ ਬਡਾ ਗੁਰ ਅਛਰ ਬੇਦਨ ਕੇ ਪਲਟਾਏ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਅਖਯਰ ਕੀਨੈ ਤਬੈ ਜਬ ਕੈ ਸਿਉ ਕੋ ਨਰ ਕਸਟ ਨਾ ਪਾਏ। ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਂਧੇ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਂਧੇ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੱਟੀ ’ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਨ ਧ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਉੱਪਰ ਪੱਕੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ? ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ‘ਪੜ੍ਹ’ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਾਓ। ਪਾਂਧਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਤਖਤੀ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਪਾਸਾ ਉਲਟਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਬਾਣੀ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸ’ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲਿਆ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ- ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ, ਉੱਤਮ। ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਅੱਗੇ ਸੱਸਾ ਲੱਗ ਜਾਏ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ : ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1 ਪਟੀ ਲਿਖੀ ੴਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥
ਸਸੈ ਸੋਇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਜਿਨਿ ਸਾਜੀ ਸਭਨਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕੁ ਭਇਆ ॥
ਸੇਵਤ ਰਹੇ ਚਿਤੁ ਜਿਨ ਕਾ ਲਾਗਾ ਆਇਆ ਤਿਨ ਕਾ ਸਫਲੁ ਭਇਆ ॥1॥
ਮਨ ਕਾਹੇ ਭੂਲੇ ਮੂੜ ਮਨਾ ॥ ਜਬ ਲੇਖਾ ਦੇਵਹਿ ਬੀਰਾ ਤਉ ਪੜਿਆ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432) ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ‘ਸ’ ਅੱਖਰ ਅਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਜੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਪਾਂਧਾ ਜੀ, ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਖਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਹ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਦੂਸਰਾ ਅੱਖਰ ‘ੲ’ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਇੱਕ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਈਵੜੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਦਾਤਾ ਆਪੇ ਸਚਾ ਸੋਈ ॥
ਏਨਾ ਅਖਰਾ ਮਹਿ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੂਝੈ ਤਿਸੁ ਸਿਰਿ ਲੇਖੁ ਨ ਹੋਈ ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432) ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ੳ’ ਅੱਖਰ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝਾਇਆ : ਊੜੈ ਉਪਮਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੈ ਜਾ ਕਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਇਆ ॥
ਸੇਵਾ ਕਰਹਿ ਸੇਈ ਫਲੁ ਪਾਵਹਿ ਜਿਨ੍ਹੀ ਸਚੁ ਕਮਾਇਆ ॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432) ਜਿਹੜਾ ਨਾਮ ਜਪੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਕਮਾਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਫ਼ਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਙੰਙਾ ਙਿਆਨੁ ਬੂਝੈ ਜੇ ਕੋਈ ਪੜਿਆ ਪੰਡਿਤੁ ਸੋਈ ॥
ਸਰਬ ਜੀਆ ਮਹਿ ਏਕੋ ਜਾਣੈ ਤਾ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਈ ॥4॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432) ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘ਕ’ ਅੱਖਰ ਲਿਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝਾਇਆ : ਕਕੈ ਕੇਸ ਪੁੰਡਰ ਜਬ ਹੂਏ ਵਿਣੁ ਸਾਬੂਣੈ ਉਜਲਿਆ ॥
ਜਮ ਰਾਜੇ ਕੇ ਹੇਰੂ ਆਏ ਮਾਇਆ ਕੈ ਸੰਗਲਿ ਬੰਧਿ ਲਇਆ ॥5॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432) ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਕੱਕਾ ਅੱਖਰ ਯਾਦ ਕਰਾਵੇਗਾ ਕਿ ਮੌਤ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਫਿਰ ‘ਖ’ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਖਖੈ ਖੁੰਦਕਾਰੁ ਸਾਹ ਆਲਮੁ ਕਰਿ ਖਰੀਦਿ ਜਿਨਿ ਖਰਚੁ ਦੀਆ ॥
ਬੰਧਨਿ ਜਾ ਕੈ ਸਭੁ ਜਗੁ ਬਾਧਿਆ ਅਵਰੀ ਕਾ ਨਹੀ ਹੁਕਮੁ ਪਇਆ ॥6॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432) ਭਾਵ ਖੁਦ੍ਰਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਹਾਂ ਦਾ ਖਰਚ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਖਰੀਦ ਕੇ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਗ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਗਗੈ ਗੋਇ ਗਾਇ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਗਲੀ ਗੋਬਿਦੁ ਗਰਬਿ ਭਇਆ ॥
ਘੜਿ ਭਾਂਡੇ ਜਿਨਿ ਆਵੀ ਸਾਜੀ ਚਾੜਣ ਵਾਹੈ ਤਈ ਕੀਆ ॥7॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4432) ਭਾਵ ਜੋ ਕੱਚਾ ਭਾਂਡਾ ਦੇ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਗਾਨੀ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਕੱਚੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾਸੀ ਦੀ ਆਵੀ ਵਿਚ ਪੈਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਫਿਰ ‘ਘ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ : ਘਘੈ ਘਾਲ ਸੇਵਕੁ ਜੇ ਘਾਲੈ ਸਬਦਿ ਗੁਰੂ ਕੈ ਲਾਗਿ ਰਹੈ ॥
ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਜੇ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਣੈ ਇਨ ਬਿਧਿ ਸਾਹਿਬੁ ਰਮਤੁ ਰਹੈ ॥8॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432) ਭਾਵ ਸੇਵਕ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਥਾਇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ। ਹਰ ਇਕ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਵੇ। ਫਿਰ ‘ਚ’ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ : ਚਚੈ ਚਾਰਿ ਵੇਦ ਜਿਨਿ ਸਾਜੇ ਚਾਰੇ ਖਾਣੀ ਚਾਰਿ ਜੁਗਾ ॥
ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਜੋਗੀ ਖਾਣੀ ਭੋਗੀ ਪੜਿਆ ਪੰਡਿਤੁ ਆਪਿ ਥੀਆ ॥9॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 432) ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਚਾਰ ਜੁਗ, ਚਾਰ ਵੇਦ, ਚਾਰ ਖਾਣੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਾਜੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਰਚ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਛ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਛਛੈ ਛਾਇਆ ਵਰਤੀ ਸਭ ਅੰਤਰਿ ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਭਰਮੁ ਹੋਆ ॥
ਭਰਮੁ ਉਪਾਇ ਭੁਲਾਈਅਨੁ ਆਪੇ ਤੇਰਾ ਕਰਮੁ ਹੋਆ ਤਿਨ੍ ਗੁਰੂ ਮਿਲਿਆ ॥10॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਜ’ ਅੱਖਰ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨ ਬਣ ਕੇ, ਹਉਮੈਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਖ਼ੈਰ ਮੰਗਣੀ ਹੈ : ਜਜੈ ਜਾਨੁ ਮੰਗਤ ਜਨੁ ਜਾਚੈ ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਭੀਖ ਭਵਿਆ ॥
ਏਕੋ ਲੇਵੈ ਏਕੋ ਦੇਵੈ ਅਵਰੁ ਨ ਦੂਜਾ ਮੈ ਸੁਣਿਆ ॥11॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਫਿਰ ‘ਝ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ: ਝਝੈ ਝੂਰਿ ਮਰਹੁ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਦੇਣਾ ਸੁ ਦੇ ਰਹਿਆ ॥
ਦੇ ਦੇ ਵੇਖੈ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਜਿਉ ਜੀਆ ਕਾ ਰਿਜਕੁ ਪਇਆ ॥12॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਉਸ ਨੇ ਜੋ-ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਿਜਕ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ‘ਞ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ : ਵੰਞੈ ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਜਾ ਦੇਖਾ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਾਹੀ ॥
ਏਕੋ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਥਾਈ ਏਕੁ ਵਸਿਆ ਮਨ ਮਾਹੀ ॥13॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਹਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕੋ ਜੋਤਿ ਪਾਸਾਰਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ‘ਟ’ ਅੱਖਰ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ : ਟਟੈ ਟੰਚੁ ਕਰਹੁ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ ਘੜੀ ਕਿ ਮੁਹਤਿ ਕਿ ਉਠਿ ਚਲਣਾ ॥
ਜੂਐ ਜਨਮੁ ਨ ਹਾਰਹੁ ਅਪਣਾ ਭਾਜਿ ਪੜਹੁ ਤੁਮ ਹਰਿ ਸਰਣਾ ॥14॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਭਾਵ ਵਿਅਰਥ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਣਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੁਆਸ ਹਨ। ‘ਠ’ ਅੱਖਰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ : ਠਠੈ ਠਾਢਿ ਵਰਤੀ ਤਿਨ ਅੰਤਰਿ ਹਰਿ ਚਰਣੀ ਜਿਨ੍ਹ ਕਾ ਚਿਤੁ ਲਾਗਾ ॥
ਚਿਤੁ ਲਾਗਾ ਸੇਈ ਜਨ ਨਿਸਤਰੇ ਤਉ ਪਰਸਾਦੀ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ ॥15॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੰਢ ਵਰਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਡ’ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ : ਡਡੈ ਡੰਢੁ ਕਰਹੁ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਹੋਆ ਸੁ ਸਭੁ ਚਲਣਾ ॥
ਤਿਸੈ ਸਰੇਵਹੁ ਤਾ ਸੁਖੁ ਪਾਵਹੁ ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ॥16॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਭਾਵ ਚੱਲਣਹਾਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਢ’ ਅੱਖਰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਢਢੈ ਢਾਹਿ ਉਸਾਰੈ ਆਪੇ ਜਿਉ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਤਿਵੈ ਕਰੇ ॥
ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਤਿਸੁ ਨਿਸਤਾਰੇ ਜਾ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰੇ ॥17॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਰਚ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਢਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਣ” ਅੱਖਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਣਾਣੈ ਰਵਤੁ ਰਹੈ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਸੋਈ ॥
ਆਪੇ ਆਪਿ ਮਿਲਾਏ ਕਰਤਾ ਪੁਨਰਪਿ ਜਨਮੁ ਨ ਹੋਈ ॥18॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਫਿਰ ‘ਤ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਜਪ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਤਰਨਾ ਹੈ: ਤਤੈ ਤਾਰੂ ਭਵਜਲੁ ਹੋਆ ਤਾ ਕਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਇਆ ॥
ਨਾ ਤਰ ਨਾ ਤੁਲਹਾ ਹਮ ਬੂਡਸਿ ਤਾਰਿ ਲੇਹਿ ਤਾਰਣ ਰਾਇਆ ॥19॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ‘ਥ’ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭਲਾ ਮਨਾਉਣਾ ਹੈ : ਥਥੈ ਥਾਨਿ ਥਾਨੰਤਰਿ ਸੋਈ ਜਾ ਕਾ ਕੀਆ ਸਭੁ ਹੋਆ ॥
ਕਿਆ ਭਰਮੁ ਕਿਆ ਮਾਇਆ ਕਹੀਐ ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਸੋਈ ਭਲਾ ॥20॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ‘ਦ’ ਅੱਖਰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣਾ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ : ਦਦੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਊ ਕਿਸੈ ਦੋਸੁ ਕਰੰਮਾ ਆਪਣਿਆ ॥
ਜੋ ਮੈ ਕੀਆ ਸੋ ਮੈ ਪਾਇਆ ਦੋਸੁ ਨ ਦੀਜੈ ਅਵਰ ਜਨਾ ॥21॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 433) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਧ’ ਅਤੇ ‘ਨ’, ‘ਪ’, ‘ਫ’ ਅਤੇ ‘ਬ’ ਅੱਖਰ ਡੂੰਘੇ ਭੇਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: -ਧਧੈ ਧਾਰਿ ਕਲਾ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਹਰਿ ਚੀਜੀ ਜਿਨਿ ਰੰਗ ਕੀਆ ॥
-ਨੰਨੈ ਨਾਹ ਭੋਗ ਨਿਤ ਭੋਗੈ ਨਾ ਡੀਠਾ ਨਾ ਸੰਮ੍ਹਲਿਆ ॥
-ਪਪੈ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਪਰਮੇਸਰੁ ਵੇਖਣ ਕਉ ਪਰਪੰਚੁ ਕੀਆ ॥
-ਫਫੈ ਫਾਹੀ ਸਭੁ ਜਗੁ ਫਾਸਾ ਜਮ ਕੈ ਸੰਗਲਿ ਬੰਧਿ ਲਇਆ ॥
-ਬਬੈ ਬਾਜੀ ਖੇਲਣ ਲਾਗਾ ਚਉਪੜਿ ਕੀਤੇ ਚਾਰਿ ਜੁਗਾ ॥ ਪੈਂਤੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਨਿਰਮੋਲਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ : -ਭਭੈ ਭਾਲਹਿ ਸੇ ਫਲੁ ਪਾਵਹਿ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਜਿਨ ਕਉ ਭਉ ਪਇਆ ॥
-ਮੰਮੈ ਮੋਹੁ ਮਰਣੁ ਮਧੁਸੂਦਨੁ ਮਰਣੁ ਭਇਆ ਤਬ ਚੇਤਵਿਆ ॥
-ਯਯੈ ਜਨਮੁ ਨ ਹੋਵੀ ਕਦ ਹੀ ਜੇ ਕਰਿ ਸਚੁ ਪਛਾਣੈ ॥
-ਰਾਰੈ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਅੰਤਰਿ ਜੇਤੇ ਕੀਏ ਜੰਤਾ ॥
-ਲਲੈ ਲਾਇ ਧੰਧੈ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਮੀਠਾ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਕੀਆ ॥
-ਵਵੈ ਵਾਸੁਦੇਉ ਪਰਮੇਸਰੁ ਵੇਖਣ ਕਉ ਜਿਨਿ ਵੇਸੁ ਕੀਆ ॥
-ੜਾੜੈ ਰਾੜਿ ਕਰਹਿ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਿਸਹਿ ਧਿਆਵਹੁ ਜਿ ਅਮਰੁ ਹੋਆ ॥
-ਹਾਹੈ ਹੋਰੁ ਨ ਕੋਈ ਦਾਤਾ ਜੀਅ ਉਪਾਇ ਜਿਨਿ ਰਿਜਕੁ ਦੀਆ ॥
-ਆਇੜੈ ਆਪਿ ਕਰੇ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਕਰਣਾ ਸੁ ਕਰਿ ਰਹਿਆ ॥ ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਸ’, ‘ੲ, ‘ੳ’, ਅਤੇ ‘ਙ’ ਅੱਘਰ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ ‘ਹ’ ਅਤੇ ‘ਅ’ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਸ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ। ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੂਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਉਂ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ- ਗੁਰੂ ਅੰਗਦੁ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰੂ ਬਨਾਏ, ਬਾਬੇ ਅੱਗੇ ਸਬਦੁ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਢੁਕਵੀਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਿਵੇਂ— ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ ਜੀ ਬਾਰੇ ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਉਲੇਖ ਹੈ- “ਤੀਨ ਬਰਸ ਜਾ ਬਾਬੇ ਕੋਲ ਰਹਿਆ। ਬਾਬੇ ਕੀ ਬਾਣੀ ਬਹੁਤ ਲਿਖਿ ਕਰਿ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਖ ਲੀਤੀਆਂ” ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ : ਨਾਨਕ ਅੰਗਦ ਕੋ ਬਪੁ ਧਰਾ ॥
ਧਰਮ ਪ੍ਰਚੁਰ ਇਹ ਜਗ ਮੋ ਕਰਾ ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟਕਸਾਲ ਬੱਧੀ ਗਈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੂਰ ਅੱਖਰ— ‘ੳ’, ‘ਅ’, ‘ੲ’ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਬੱਤੀ ਵਿਅੰਜਨ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਦਾ ਇਹ ਸਰੂਪ ਦਿੱਤਾ:- ੳ ਅ ੲ ਸ ਹ ਕ ਖ ਗ ਘ ਙ ਚ ਛ ਜ ਝ ਞ ਟ ਠ ਡ ਢ ਣ ਤ ਥ ਦ ਧ ਨ ਪ ਫ ਬ ਭ ਮ ਯ ਰ ਲ ਵ ੜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਠ-ਦੀਦਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਰੂਹ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਫੁੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ' ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਸਾਡਾ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਮੀਰੀ, ਟਹਿਕ, ਮਹਿਕ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ‘ਬਾਲ ਬੋਧ' ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ। ਸੰਥਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਿਵਸ’ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹਰਫਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਭੇਜਦੇ ਹਾਂ :- ਤੇਰਾ ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ ਜਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਉਂ ਸੂਰਜ ਕੋਈ ਮਘਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਜਾਈ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਸਜਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਸਮਾਨੀ ਹਰਫ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਵਿਚ ਅਨਹਦ ਵਜਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਪਾਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚੋਂ, ਬਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਵਗਦਾ ਹੈ। | 
