ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਰ ਦਰਦਨਾਕ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਹਰ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਚੋਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਮੱਤਾ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਖੰਡਿਉਂ ਤਿੱਖੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਰੱਬ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਿਦਕ, ਸਬਰ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੱਤਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਨਿਆਂ, ਮਸਤਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪਰਚੇ ਪਏ ਕਿ ਸਾਰੇ ਤਸੀਹੇ ਹਾਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਰਖੜੀਆਂ, ਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਰੰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖੇਡ ਜਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਅਦਾਇਗੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਪਹਿਲਾ ਮਰਣੁ ਕਬੂਲਿ ਜੀਵਣ ਕੀ ਛਡਿ ਆਸ ॥
ਹੋਹੁ ਸਭਨਾ ਕੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤਉ ਆਉ ਹਮਾਰੈ ਪਾਸਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1102)

ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਭਾਵੇਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਹੈ ਪਰ ਇਲਾਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਮਾਰਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਮਾਤਮ ਨਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਜੈ ਜੈਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਦਰਦ, ਕੋਈ ਸਿਤਮ ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਕੋਈ ਸੰਕਟ ਕੋਈ ਦਬਾਅ, ਕੋਈ ਜ਼ਬਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਥਿੜਕਾਅ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਨਾਮੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ, ਸਮਰਪਣ, ਅਣਖ, ਧਰਮ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਹ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਕਦੇ ਦੇਗਾਂ ਵਿਚ ਉੱਬਲੇ, ਕਦੇ ਫਾਂਸੀਆਂ ’ਤੇ ਲਟਕੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਗੱਡੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਚੂਰਾ-ਚੂਰਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਪਾਈ, ਢਾਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਪਲਿਆ ਅਤੇ ਨੇਜਿਆਂ ’ਤੇ ਝੁੱਲਿਆ। ਬੇਪਨਾਹ ਅਣਭੋਲ, ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਬੇਗਰਜ਼ ਮੁਹੱਬਤ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਰੱਬੀ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਡੇ ਚਾਨਣੇ ਚਿਰਾਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਾਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਇਲਾਂ ਕੂਕ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਵਾ ਗੁਣਗੁਣਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਹੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਲੋਹ-ਲੰਗਰ ਤਪ ਰਹੇ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਬਾਰਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਕ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਬਰਕਤ ਹੈ।

ਦੀ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਫੇ ’ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਚਮਕਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਹਕੂਮਤ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮਹੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਲੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ‘ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼' ਉੱਪਰ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ 8 ਅਗਸਤ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਕੜਾਂ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਬਣਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਧੱਕੇ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਂਗਾਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ 13 ਸਤੰਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਬੰਦ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਹਿਸੀਲ ਅਜਨਾਲਾ ਦੇ ਫੌਜੀ ਪੈਨਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਤੋਂ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਜਥੇ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਅਤੇ ਢਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। 29 ਅਕਤੂਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਟਕ ਭੇਜਣ ਲਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕਣੀ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਧਰਤੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਗੱਡੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। 30 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਲੰਗਰ ਲੈ ਕੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਗੱਡੀ ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇਗੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਉ, ਸੰਗਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭੁੱਖੇ ਪਿਆਸੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਉਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੁਕਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਾ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਣਵਾਈ ਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਦੀ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ।

ਜਦੋਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੀ ਪਟੜੀ ’ਤੇ ਲੇਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਨੇ ਰੇਲ ਦੀ ਪਟੜੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਆਲਾਪ ਦਿੱਤੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀ। ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸੂਰਮੇ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਅੱਖ ਪਾ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਕਮਾਲ ਕਾਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।

ਗੱਡੀ ਦਾ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੀਟੀਆਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸੰਗਤ ਗੱਡੀ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ ਕੁਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਤ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਡੋਲ ਲੰਮੇ ਪਏ ਸਨ। ਗੱਡੀ ਦੇ ਇੰਜਣ ਨੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਚੂਰਾ-ਚੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਪਰ ਗੱਡੀ ਰੁਕ ਗਈ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਖ਼ਤ ਹਿਦਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਗੱਡੀ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾਏ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਹੋਣ ’ਤੇ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਗੱਡੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕੀ ਸੀ । ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਆ ਰਹੀ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜੋ ਉਹਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਰੁਕਣ ’ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਭਾਣੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਵਿਚ ਭਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾਇਆ।

ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਿੰਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਿਦਕਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜਣ ਦੇ ਪਹੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਸਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੰਗਤ ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਾਹ-ਤ੍ਰਾਹ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਮ ਤੋੜ ਰਹੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਰਨਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਗੱਡੀ ਡੇਢ ਘੰਟਾ ਰੁਕੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਸੀ ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਚਾਉ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੰਤ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ੨੪ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਆਪਾ ਵੀ ਵਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਰਚ 1899 ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਗੋਧਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਧਿਆਪਕ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਰਾਚੀ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ ਆੜ੍ਹਤੀ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਕਰਾਚੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦਾ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਦਾ ਅਸਚਰਜ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਪ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਫੌਜੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਛਾਉਣੀ ਵਿਖੇ ਹੋ ਗਈ। ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਦਸਤਾਰੇ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਲਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੋਰੇ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਾੜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅੰਗੀਠਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1922 ਵਿਚ ਆਪ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ 6 ਮਹੀਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਕਾ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੰਘਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਮਾਨਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੇਹ ਅਧਿਆਸ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ:

ਮਰਨੇ ਹੀ ਤੇ ਪਾਈਐ ਪੂਰਨੁ ਪਰਮਾਨੰਦੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1365)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਰਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਨੇ ਵੀ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਵਹਾਏ ਸਗੋਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ ਸਾਕੇ ਲਿਖ ਕੇ ਛੰਦ ਗਾਏ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਰੰਗੀਜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਕਾਰਥਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੂਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਗੁਰੂ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਲਾਪਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਡਲਕਦੇ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਅ ਨਾਲ ਭੁੱਲੇ ਭਟਕੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਡੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਏ ਜਾ ਰਹੇ 100-ਸਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਜੋ ਪਰਉਪਕਾਰ ਖਾਤਰ ਰੇਲ ਦੀ ਪਟੜੀ 'ਤੇ ਵਿਛ ਜਾਂਦੇ,
ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਖਾਕ ਚੁੰਮਦੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ।
ਉਹ ਮੰਗਦੇ ਖੈਰ ਰੱਬ ਤੋਂ ਖੋਪਰਾਂ ਦੇ ਕਾਸਿਆਂ ਅੰਦਰ
ਅਨੋਖੀ ਮੌਜ ਹੁੰਦੀ ਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫਕੀਰਾਂ ਦੀ।
ਪਤੰਗੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਚੁੰਮ ਜਾਂਵਦੇ ਲਹੂ ਪੀਣੀਆਂ ਲਾਟਾਂ. . .
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਝਰਦਾ ਏ
ਤੇ ਲਾਵਾ ਬਣ ਕੇ ਫੁੱਟਦੀ ਹੈ ਅਣਖ ਮਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਰਾਂ ਦੀ।