ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਨੂਰੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਧਰਤ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੁਲਸਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ, ਪਰਬਤ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਵਰੋਸਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਨਾਲ ਵਣ, ਜੰਡ, ਝਾੜ, ਸੂਲਾਂ ਕੰਡੇ, ਥਲ, ਡੂੰਗਰ ਅਤੇ ਭੀਹਾਵਲੇ ਵੀਰਾਨੇ ਭੀ ਮਹਿਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਲ੍ਹਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੋਚਿਆ, ਜੰਡਾਂ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਨੇ ਗਲਵਕੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ, ਕੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਲਾਂ ਨੇ ਕਦਮਬੋਸ਼ੀ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਡਭਾਗੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਦਾਤਣ ਸਾਹਿਬ, ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ, ਜੰਡ ਸਾਹਿਬ, ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ, ਕਰੀਰ ਸਾਹਿਬ, ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ, ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਰੇਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੁਝ ਘੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਤਟ 'ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹੀਰਾ ਸੁੱਟਿਆ ਉਹ ਹੀਰਾ ਘਾਟ ਸਾਹਿਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਨਗੀਨਾ ਸੁੱਟਿਆ ਉਹ ਨਗੀਨਾ ਘਾਟ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹਾਂ ਵੰਡੀਆਂ ਉਹ ਮਾਲ ਟੇਕੜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਟਿਕਾਏ ਉਹ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੰਦ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਸਣ ਲਗਾਏ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨੀਲੇ ਦੇ ਸੁੰਮਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਭੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਭੱਠਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੀ ਕੰਡਿਆਲੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨ ਕੰਵਲ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਭੇਟ ਹੋਈ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੇਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਗਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭੀ ਸਨੇਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਕਦੇ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ’ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ‘ਅਸ਼ਟ ਨਦ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਟ ਨਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅੱਠ ਨਦੀਆਂ ਐਰਾਵਤੀ (ਰਾਵੀ), ਸਤਲੁਜ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਜੇਹਲਮ, ਝਨਾਂ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਚਰਿਤ੍ਰ 405 ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਤਹਾ ਸ੍ਰੋਨ ਕੀ ਕੂਲ ਘਾਰੀ ਬਿਰਾਜੈ ॥
ਲਖੈ ਅਸਟ ਨਯਾਨ ਕੋ ਦੁਪ ਭਾਜੈ || ਐਥਨਿਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦ ਅਸ਼ੂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਭੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ: ਹੋ ਆਮੂੰ ਜਹਾ ਬਹਿਤ ਨਦ ਭਾਰੋ ॥ ਜਨੁ ਬਿਧਿ ਅਸਟਮ ਸਿੰਧੁ ਸਵਾਰੋ ॥ ‘ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਆਪ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਸਾਰਸੂਤੀ ਜਣੁ ਨਾਈਆਂ ਮਿਲ ਕੈ ਦੇਵੀਆ ॥ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਛੋਹ ਮਾਣਨ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਹੈ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਕਿਨਾਰੇ ਅਠਖੇਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤੇ, ਕੰਗਣ ਸੁੱਟੇ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤਟ ’ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੌਤਕ ਵਰਤਾਏ। ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਰੱਜ ਕੇ ਮਾਣਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਮਾਣ ਬਖਸ਼ਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਇਆ : ਸੰਬਤ ਸਤ੍ਰਹ ਸਹਸ ਭਣਿਜੈ ॥
ਅਰਧ ਸਹਸ ਫੁਨਿ ਤੀਨਿ ਕਹਿਜੈ ॥
ਭਾਦ੍ਰਵ ਸੁਦੀ ਅਸਟਮੀ ਰਵਿ ਵਾਰਾ
ਤੀਰ ਸਤੁਦ੍ਰਵ ਗ੍ਰੰਥ ਸੁਧਾਰਾ ॥ ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਭੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਿਭੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕੀਤੀ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਭੀ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਾਲਿੰਦਰੀ (ਜਮਨਾ) ਦੇ ਤਟ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਸਚਰਜ ਕੌਤਕ ਵਰਤਾਏ। ਭਾਗਾਂ ਭਰੀ ਜਮਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਉਛਲਦੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਨੇ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਚਰਨ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚੋਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅੱਗੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਦਰਿਆ ਅਜਿਹਾ ਅਭਾਗਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕੀਤੀ। ਪੰਜ ਅਤੇ ਛੇ ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਸਰਸੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਕ ਭਿਅੰਕਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਜਿਹੇ ਖ਼ੌਫਨਾਕ ਸਮੇਂ ਭੀ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਸਰਸਾ ਕਿਨਾਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਆਸਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ। ਦਰਿਆ ਸਰਸਾ ਬਹੁਤ ਚੌੜੇ ਪਦ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਬਾਰਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਠੰਢ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਸਰਸਾ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਅਨਮੋਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲੈ ਲਈ। ਪਰਵਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਘੋਰ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਤਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਪਰ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਹੀ ਹੋਇਆ ਪਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਨੇ ਵੀ ਪਾਤਸਾਹ ਜੀ ਅੱਗੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਇਹੋ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਰਸਾ ਜੋੜ ਕੇ ਹੱਥ ਅੱਜ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ਮੇਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੈਥੋਂ ਤਕਸੀਰ ਹੋਈ।
ਮੈਂ ਹੁਣ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਕਾਲਖ ਨੂੰ ਝੂਰਦੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਭੁੱਲ ਕੇ ਪੁੱਠੀ ਤਕਦੀਰ ਹੋਈ।
ਲੁੱਟੀ ਗਈ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਮੈਂ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਨ ਸ਼ੌਕਤ ਲੀਰੋ ਲੀਰ ਹੋਈ।
ਮੇਰਾ ਵੇਗ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾਤਾ, ਸਾਰੀ ਡੁੱਬ ਗਈ ਅੱਜ ਅਖ਼ੀਰ ਹੋਈ। ਅਨੋਖੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅੰਤਮ ਵਿਸਮਾਦੀ ਚੋਜ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਨੂਰੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਸਰਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਕੋਈ ਲਿਖਣਸਰ, ਕੋਈ ਗੰਗਸਰ, ਬਣ ਗਿਆ। ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਹੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਰਵਰ ਅਤੇ ਨਾਨਕਸਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਲ, ਥਲ, ਪੌਣ, ਪਾਣੀ, ਫੁੱਲ ਬੂਟੇ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਥਰਥਰਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ, ਜੰਗਲ ਬੇਲੇ ਸਭ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਯਾਦ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਪੁਕਾਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ: ਮਹਾਂਨੂਰ ਬਹਾਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾਤਾ, ਚੌਹਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਮਿਸਾਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਕਾਇਨਾਤ ਵਿਚ ਮਹਿਕਦੀ ਏ, ਤੇਰੇ ਜਿਹਾ ਬਾਬਲ ਅੰਗਪਾਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਨਾਸਿਰੋ ਮਨਸੂਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਈਜ਼ਦਿ ਮਨਜ਼ੂਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ॥105॥
ਹੱਕ ਰਾ ਗੰਜੂਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੁਮਲਾ ਫ਼ੈਜ਼ਿ ਨੂਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ॥106॥.. (ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ) | 
