ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਬਾਦਤ, ਸ਼ਹਾਦਤ, ਸਦਾਕਤ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਰਸਾ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾ ਤਪ, ਸੇਵਾ, ਸਿਦਕ, ਸਿਮਰਨ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਉਹ ਅਲੌਕਿਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵਾਲ ਨਾਲੋਂ ਬਰੀਕ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਤਿੱਖਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਖੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸਰੂਰ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਾਹਰਾਹ 'ਤੇ ਤੋਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਸਾਜੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਮੌਤ ਲਾੜੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਸਦਾ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼, ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਬਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਚੱਪਾ-ਚੱਪਾ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਰਖ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਬਹਾਦਰੀ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਕਾਇਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਹੋਏ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਇਲਾਂ ਕੂਕ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਗੁਣਗੁਣਾ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਅਣਖ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਲਈ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਉਹ ਚਾਨਣ ਚਿਰਾਗ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਡਿੱਗੀ ਢੱਠੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾਏ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਵਾਨੇ ਸਾਡੇ ਅਨੋਖੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਮੌਤ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਅੱਖ ਪਾ ਕੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਅਨਮੋਲ ਸਰਮਾਏ ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਇਕ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਗੁਰਸਿੱਖ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਰੜਕਦਾ ਸੀ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਖੋਹ ਲਈ। ਇਉਂ 9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤਖਤ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ, ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਰ ਹਟਿਆ ਸੀ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਵਧੀਕੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਿਤੀ 09.09.1923 ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਲਾਏ ਜਾਣ, ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਭੋਗ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਗਰ ਜੈਤੋ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਗਰ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ ਫਰੀਦਕੋਟ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਜੈਤੋ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ; ਗੰਗਸਰ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੂਟਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਪਾਠੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਗੁਨਾਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਵਜੋਂ ਸੰਗਤ ਹੋਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਰੋਕ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਅਤੇ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ 14 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਈ. ਤੋਂ ਜੈਤੋ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ, ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਨੇਕਾਂ ਜਥਿਆਂ ’ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੇ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਲਸੇ ਹੋਏ, ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਗਏ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ। ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰ ਦੀ ਵਲਗਣ ਅੰਦਰ ਭੁੱਖੇ ਪਿਆਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ, ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਕਰਪੁਰੀ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਭਗਤ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਰਸਾਲਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਸਮੇਤ 48 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ 4 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਜਬਰ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪੰਥ ਨੇ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਮੁਕਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਅਹਿਮ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪੂਰਨ ਭਰੋਸੇ ਵਾਲੇ, ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਸੀਏ, ਰਹਿਤਵਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਗਤ ਦੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ 9 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਲਈ ਪੈਦਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਤਲੀ ’ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ। ਜਥੇਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਪਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਜਥਾ 21 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਬੀੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਸੀ। ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਪਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਸੰਗਤ ਵੀ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੀਬੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਸੰਗਤ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਹੌਸਲੇ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਕਲਗੀਧਰ ਦੀਆਂ ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਕ ਬੀਬੀ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ “ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਸੂਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਇਕ ਗੋਲੀ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਈ। ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਬੀਬੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਫਿਰ ਜਥੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਕ ਗੋਲੀ ਬੀਬੀ ਦਾ ਵੀ ਸੀਨਾ ਚੀਰ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਦੁੱਤੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਈ। ਨੇਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰਨ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਹੌਸਲੇ, ਠੰਢੇ ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰਿਉਂ ਸੰਗਤ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਘੱਟਾ ਉਡ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਉੱਥੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨੇਰਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬਾਜ਼ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਬਾਜ਼ ਆਇਆ ਹੈ, ਬਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੱਟੜ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਗਏ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਦਮ ਨਾ ਡੋਲਾਏ। ਸੰਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈ। ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਫੱਟੜਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘ ਪਾਣੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਖੂਹੀ ਸੀ ਜਿਥੇ ਡੋਲ ਅਤੇ ਲੱਜ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਲੱਜ ਵੱਢ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਇਕ ਦਸਤੇ ਨੇ ਸੰਗਤ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੀਬੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਗਰ ਘੋੜੇ ਦੁੜਾਏ ਗਏ। ਕਈ ਘੋੜਿਆਂ ਦਿਆਂ ਸੁੰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਗਏ, ਕਈ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਕੋਲ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰੇ ਸਨ। ਨਿਹੱਥੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਭਾਂਬੜ ਬਾਲ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਥਾਹ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਿੱਲੀ, ਕਲਕੱਤਾ, ਬੰਬਈ, ਕਰਾਚੀ, ਮਦਰਾਸ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਜਲਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੀਡਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ, ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ, ਪੰਡਤ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਸਾਕੇ ਲਈ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ 300 ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 90 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਸਭ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੇਵਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗੀ ਮੋਰਚੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਜਾਨਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਦਮ ਤੋੜ ਗਈਆਂ। 21 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਰਿਆਸਤੀ ਅਫ਼ਸਰ ਸਹਿਕਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਣੇ ਲਗਾਉਂਦੇ (ਖਤਮ ਕਰਦੇ) ਰਹੇ। ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਦੂਕਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗੋਲੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਚਲਾਈ ਹੈ। ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕੰਡੇਦਾਰ ਤਾਰ ਅੰਦਰ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਡੰਗ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1 ਜੁਲਾਈ, 1924 ਈ. ਨੂੰ 22 ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੇਸ ਚਲਾ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- ਭਾਈ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਰੋਡੇ, ਭਾਈ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਪਾਲ, ਜਥੇ. ਭਾਈ ਦੁੱਲਾ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਭਾਈ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਰਣਸ਼ੀਂਹ, ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਲੰਡੇ, ਭਾਈ ਕੜਾਕਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਡੋਹਿਕ, ਭਾਈ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਪੁਰ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ, ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਭਾਈ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ, ਭਾਈ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਭਲੂਰ, ਭਾਈ ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਮਾਧ ਭਾਈ ਕੀ, ਭਾਈ ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਕਲਿਆਣ, ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲਾ, ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢੋਟੀਆਂ, ਭਾਈ ਛੱਜੂ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਭਾਈ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਭਾਗੀਕੇ ਅਤੇ ਦੋ ਬੀਬੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਕਾਉਂਕੇ ਵੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਸਹੇ ਅਤੇ ਕਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। 28 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਨੂੰ 40,000 ਸੰਗਤ ਨੇ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪੰਜ-ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ 17 ਜਥੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਦੀ ਬੀੜ ਅੰਦਰ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਡੱਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਤਾਣ ਲਾ ਕੇ ਥੱਕ ਗਈ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਡੁਲਾ ਨਾ ਸਕੀ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਰੰਗ ਲਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਸੱਚ ਤੇ ਇਨਸਾਫ ਲਈ ਲਾਏ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ। 21 ਜੁਲਾਈ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ 6 ਅਗਸਤ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਪਾਏ ਗਏ। ਇਉਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਕੁਠਾਲੀ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਬਿਖਮ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰੇ ਨਿਤਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਆਨਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਬਣੇਗੀ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਡਮੁੱਲੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਦਕ ਅੱਗੇ ਸਾਰੇ ਤਸੀਹੇ ਹਾਰ ਗਏ-

ਸਿੰਘਾਂ ਜਿਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁੱਖਾਂ ਦਰਦਾਂ, ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਪੀੜਾਂ
ਝੁਰਮਟ ਮੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਨੇ ਇਹ ਭੀੜਾਂ ਤੋਂ।
ਭੱਠੀਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਪੱਕ ਗਏ ਜੁੱਸੇ, ਤੇਜ਼ ਚੱਲੇ ਇਹ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ
ਸਬਰ ਸਿਦਕ ਤੇ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰਾਂ ਤੋਂ।