ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਰਹਿਬਰ, ਮਿਹਰ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਬਿਰਦ-ਪਾਲਕ, ਸੁਖਦਾਤੇ, ਮਿੱਠ-ਬੋਲੜੇ, ਨਿਰਛਲ, ਨਿਰਭੈ, ਪੁਰਤੇਜ, ਪੁਰਨੂਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਅਛੋਹ ਸਿਖਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮੋਲਕ ਜਿੰਦ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਬੇਪਨਾਹ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬੁਲੰਦੀ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਬਾਬਤ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਠੀਕਰਿ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸਿ ਸਿਰਿ ਪ੍ਰਭ ਪੁਰ ਕੀਯਾ ਪਯਾਨ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ, ਸੰਜੀਦਗੀ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਧੀਰਜ, ਮਿੱਠਤ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਰਵੇਸ਼ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਬਖ਼ਸਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ, ਦੇਸ਼, ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਿਣ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮੁਬਾਰਕ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਤਿਲਕ ਜੰਵੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾ ਕਾ॥
ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥
ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥13॥
ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥
ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥
ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਬਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸੁਹਾਗ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸੁਪਤਨੀ ਦਾ ਸੁਹਾਗ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪੂਰਨੇ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਪਾਏ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਸੜਦੇ-ਬਲਦੇ ਜਗਤ ’ਤੇ ਠੰਢ ਵਰਤਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਹਰੇ ਭਰੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪੋਰੀ ਪੋਰੀ ਕਲਮਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਬੀਜ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੁ ਸੁੱਚੀ ਅੱਗ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫੁੱਲ ਉੱਗ ਪੈਣ। ਜੇ ਆਪ ਜੀ ਆਪਾ ਨਾ ਵਾਰਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਅਸੂਲ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰਬੰਸ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਹੈ :

ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਬਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੜਨ ਦਿੱਤਾ
ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬਾਗ਼ ਵੀਰਾਨ ਹੋ ਗਏ।
ਹੱਥੀਂ ਛਾਵਾਂ ਸੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜੱਗ ਤਾਈਂ
ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਗਏ।

ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੌਤਕ ਅਗੰਮ, ਅਗੋਚਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਲੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਸਚਰਜ ਸੁਗੰਧੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੀ ਫੁਹਾਰ ਸਮੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਣਮੱਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਣਖ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਗਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਪਪੀਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਵਾਂਤੀ ਬੂੰਦ ਲਈ ਕੁਰਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਮੱਲ੍ਹਮ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪੈਰਾਂ ਥੱਲੇ ਰੁਲ ਰਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਤਾਣ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰੂਹਾਨੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਕਤਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਗਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਕਦਮ ਕਦਮ 'ਤੇ ਮਿਹਰਾਂ, ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਅਸੀਸਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੂਰਜੀ ਦੀਦਾਰ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਧਰਵਾਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ। ਦਿਲਨਿਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਗਰੀਬਨਿਵਾਜ਼ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਖ਼ਲੇ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਗਰੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਬਿਰਧ ਮਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸੂਤ 'ਕੱਤ ਕੇ ਇਕ ਖੱਦਰ ਦਾ ਥਾਨ ਬੁਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆਪ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭੇਟਾ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰਨ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਮਾਈ ਦੀ ਰੀਝ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਈਥਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਗਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਗਰੀਬ ਹਸਨ ਅਲੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸੱਯਦ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜਾਵੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏਗੀ। ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਮੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮੋਹਰਾਂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ। ਭਲੇ ਬੁਰੇ ਦੀ ਪੀੜ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆਗਰੇ ਦੇ ਉਸ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ ਜਿੱਥੇ ਹਸਨ ਅਲੀ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤੀ ਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਮਠਿਆਈ ਮੰਗਵਾਈ। ਹਲਵਾਈ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕੋਤਵਾਲ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਗਰੀਬੀ ਆਜੜੀ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੀ ਰਕਮ ਦਿਵਾਈ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ।

ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਾਗਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਕੋਤਵਾਲ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਨੁਮਾ ਸ਼ਾਹੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤਹਿਖਾਨੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਤਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ 1200 ਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਉੱਜੜੀ ਹੋਈ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰ ਸਕਦਾ, ਇਉਂ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਲੋਅ ਅਤੇ ਮਹਿਕ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਦਰੂਹਾਂ, ਜਿੰਨ, ਭੂਤ, ਉੱਲੂ, ਚਮਗਿੱਦੜ ਅਤੇ ਸੱਪ, ਨੂੰਹੇਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਕੀਬ, ਛਲ, ਕਪਟ ਜਾਂ ਡਰ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਓ, ਜਾਂ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਓ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਓਗੇ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਰਾਮਾਤ ਕਹਿਰ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਆਏ ਹਾਂ। ਇਹ ਨਿਡਰ, ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਨਿਧੜਕ ਬੋਲ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਜਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਕਿੱਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨਾ ਇਸ ਵਿਚ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਧੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਖੇਚਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਕਰਸ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰੇ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨੂਰਾਨੀ ਚਿਹਰਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵੰਡਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਮੁਰਝਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਕੋਈ ਉਲਾਂਭਾ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਗਿਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ।

ਦਇਆ ਅਤੇ ਤਰਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਟ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਲੈ ਲਏ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਵਨ ਤਨ ’ਤੇ ਜਰਿਆ। ਆਖਰ ਉਹ ਮੰਜ਼ਲ ਆ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੱਚੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਭੰਨਣਾ ਸੀ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਤਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸੱਚ ਦੀ ਲਾਟ ’ਤੇ ਜਲ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਸਦੀਵੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ। ਜਬਰ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਸਬਰ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਮਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਸਿਖਾਉਣ ਆਏ ਸਨ। ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਦਰ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਪਿਆਂ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਆਏ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕਹਿ ਅਤੇ ਅਸਹਿ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ- “ਧੰਨ ਸਿੱਖੀ, ਧੰਨ ਸਿੱਖੀ”। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਸਜ ਗਏ। ਉਸ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਵੀ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ’ਤੇ ਗਹਿਰ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਕ ਵੇਰ ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਦੀਨ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਜਾਂ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਜੱਲਾਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾ ਕੇ ਸੀਸ ਝੁਕਾਵਾਂਗੇ, ਉਦੋਂ ਵਾਰ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਭਿਅੰਕਰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਂਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੀਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧੜ ਆਪਣੇ ਬੈਲ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਰੂੰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਰਾਇਸੀਨਾ ਆ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹਾਹਾਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੈ ਜੈ ਕਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉੱਠੀ। ਜਿਵੇਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਕੇ ਚਲਤ ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥
ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕ॥16॥