ਅੱਜ ਤਕ ਨਾ ਕੋਈ ਐਸੀ ਕਲਮ ਬਣੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਐਸੇ ਅੱਖਰ ਬਣੇ ਹਨ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਅਗੰਮੀ, ਅਨੂਠੀ, ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਅਨੂਪਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੈਣਾਂ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਰੂਹ ਦਰ ਹਰ ਜਿਸਮ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਦਰ ਹਰ ਚਸ਼ਮ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੂਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਵਹ ਪ੍ਰਗਟਿਓ ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ ਵਰੀਆਮ ਇਕੇਲਾ।
ਵਾਹ ਵਾਹ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰੁ ਚੇਲਾ॥17॥ ਐਸੇ ਦੀਨ ਦਿਆਲ, ਕਿਰਪਾ-ਨਿਧਾਨ, ਭਗਤ ਵਛਲ, ਦਰਦਾਂ ਭਰੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਮਹਾਂਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੋਹ ਸੁਦੀ ਸੱਤਵੀਂ 1723 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਸਰਬਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਕਰਤਾਰ ਕੀ ਸੁਗੰਦ ਹੈ ਨਾਨਕ ਕੀ ਕਸਮ ਹੈ।
ਜਿਤਨੀ ਭੀ ਹੋ ਗੋਬਿੰਦ ਕੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵੁਹ ਕਮ ਹੈ।
ਹਰਚੰਦ ਮੇਰੇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਪੁਰ ਜ਼ੋਰ ਕਲਮ ਹੈ।
ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਲਿਖੂੰ ਵਸਫ, ਕਹਾਂ ਤਾਬਿ-ਰਕਮ ਹੈ।... ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਬੀਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਬਹਾਦਰਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ, ਸੰਤਾਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੰਨੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਬੈਠਾ ਹੈ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਪ ਦਾ ਸਾਨੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਰੂਹਾਨੀ, ਜਿਸਮਾਨੀ, ਬੌਧਿਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਉਂ ਸਰਬ-ਕਲਾ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਆਪ ਜੀ ਯੁੱਗ-ਪੁਰਸ਼, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ, ਮਹਾਨ ਬਾਣੀਕਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ, ਲਾਸਾਨੀ ਹਸਤੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਅਣਕਿਹਾ ਅਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਅਣ-ਲਿਖਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ- “ਨਾਸਿਰੋ ਮਨਸੂਰ", “ਈਜ਼ਦਿ ਮਨਜ਼ੂਰ”, “ਹੱਕ ਰਾ ਗੰਜੂਰ”, “ਜੁਮਲਾ ਫ਼ੈਜ਼ਿ ਨੂਰ”, “ਖਾਲਿਸੋ ਬੇ-ਕੀਨਾ”, "ਹੱਕ ਹੱਕ ਆਈਨਾ”, “ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼”, “ਕਾਦਿਰਿ ਹਰ ਕਾਰ” ਅਤੇ ਬੇਕਸਾਂ ਦੇ ਯਾਰ ਹਨ; ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਬਰਕਤਾਂ, ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਨੂਰ ਦੇ ਫ਼ਕੀਰਾਨਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਮਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਿਸਟਰ ਕਨਿੰਘਮ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠਿਆ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਡਾ. ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਬੋਲ ਉੱਠਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਮਿਹਨਤ, ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀ, ਫੌਜੀ ਕਾਬਲੀਅਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਲਾ, ਅਦੁੱਤੀ ਬੀਰਤਾ, ਅਨੰਤ ਸਫਲਤਾ ਮੁਹੱਬਤ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਿਲ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਾਕੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਵੀ, ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਮਰਦ-ਏ-ਖੁਦਾ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਕੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਜਾਂ ’ਤੇ ਸੌਂ ਕੇ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਹੱਦ ਹੀ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਰਾ ਸਰਬੰਸ ਖਿੜ੍ਹੇ ਮੱਥੇ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਾ ਕਿਨਾਰੇ ਘਮਸਾਣ ਦੇ ਜੁੱਧ ਵਿਚ ਵੀ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸ੍ਰਵਣ ਕੀਤਾ। ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸੰਘਾਰਨ ਲਈ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜੋਗੀਸ਼ਰ, ਤਪੀਸਰ, ਮਰਦ ਅਗੰਮੜੇ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੁਤ ਥਾਪ ਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਅਨੋਖਾ ਪੰਥ ਸਾਜਿਆ ਜੋ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ, ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਪੰਥ ਜਾਂ ਕੌਮ ਵਿਚ ਕਿਆਸੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਭਰ ਦਿੱਤੇ। ਖਾਲਸਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫੌਜ ਪ੍ਰਗਟਿਓ ਖਾਲਸਾ ਪਰਮਾਤਮ ਕੀ ਮੌਜ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਦੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਦੀ ਚਾਦਰ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲ਼ ਲਾਇਆ। ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜੋ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਬੀਰਤਾ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਸੀ। ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਜੂਝ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ ਦੀ ਪਿਰਤ ਪਾਈ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਦੇਗ ਅਤੇ ਤੇਗ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੁ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਹੱਦ ਬੰਨੇ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ, ਅਣਖ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਸਿਖਾ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਏਨਾ ਕੁਝ ਕਰ ਕੇ ਅਤਿ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਫੁਰਮਾਇਆ: ਇਨਹੀ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੇ ਸਜੇ ਹਮ ਹੈ
ਨਹੀਂ ਮੋ ਸੇ ਗਰੀਬ ਕਰੋਰ ਪਰੇ॥ (ਸ੍ਵੈਯਾ॥ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10॥) ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਗ ਅਤੇ ਕਲਮ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ, ਸੂਰਮੇ ਭਗਤ ਸਾਜੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਏ ਤਾਂ ਕਿ ਨਿਰਬਲ ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪੈਗਾਮ ਦਿੱਤਾ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਸਜੈਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੱਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਵਰਤਾਂ, ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਮਸਾਣਾਂ ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹੋਵੇ: ਜਿਮੀ ਜਮਾਨ ਕੇ ਬਿਖੈ ਸਮਸਤਿ ਏਕ ਜੋਤਿ ਹੈ॥
ਨਾ ਘਾਟਿ ਹੈ ਨਾ ਬਾਢਿ ਹੈ ਨਾ ਘਾਟਿ ਬਾਢਿ ਹੋਤ ਹੈ। (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ) ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਦਇਆ, ਖਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਸੰਤੋਖ, ਸੇਵਾ, ਮਿੱਠਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਆਤਮਰਸੀਆ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਦਵੀ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇਗੀ: ਆਤਮ ਰਸੁ ਜਿਹ ਜਾਨਹੀ ਸੋ ਹੈ ਖਾਲਸ ਦੇਵ।
ਪ੍ਰਭ ਮਹਿ ਮੋ ਮਹਿ ਤਾਸ ਮਹਿ ਰੰਚਿਕ ਨਾਹਿਨ ਭੇਵ॥ (ਸਰਬ ਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ) ਇਕ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਪਦ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਣਾ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਰਾਮਾਤ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮੁਰਦਾ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ: ਦੇਹਰਾ ਮਸੀਤ ਸੋਈ ਪੂਜਾ ਔ ਨਿਵਾਜ ਓਈ ਮਾਨਸ ਸਬੈ ਏਕ ਪੈ ਅਨੇਕ ਕੋ ਭ੍ਰਮਾਉ ਹੈ।
ਦੇਵਤਾ ਅਦੇਵ ਜੱਛ ਗੰਧ੍ਰਬ ਤੁਰਕ ਹਿੰਦੂ ਨਿਆਰੇ ਨਿਆਰੇ ਦੇਸਨ ਕੇ ਭੇਸ ਕੋ ਪ੍ਰਭਾਉ ਹੈ॥
ਏਕੈ ਨੈਨ ਏਕੈ ਕਾਨ ਏਕੈ ਦੇਹ ਏਕੈ ਬਾਨ ਖਾਕ ਬਾਦ ਆਤਸ ਔ ਆਬ ਕੋ ਰਲਾਉ ਹੈ॥
ਅਲਹ ਅਭੇਖ ਸੋਈ ਪੁਰਾਨ ਔ ਕੁਰਾਨ ਓਈ ਏਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸਭੈ ਏਕ ਹੀ ਬਨਾਉ ਹੈ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ) ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਕਵੀ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਸੂਰਮੇ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਧਨੀ, ਮਹਾਂਦਾਨੀ, ਮਹਾਂਕ੍ਰਿਪਾਲੂ, ਪਰਮਸੁੰਦਰ, ਪਰਮਅਦਭੁੱਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਵਡਭਾਗੀ ਹਾਂ ਕਿ ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆਪਣੇ ਬਾਬਲ ਹਨ। ਆਪ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪ੍ਰੀਤ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਜੈਸੇ ਏਕ ਆਗ ਤੇ ਕਨੂਕਾ ਕੋਟ ਆਗ ਉਠੇ
ਨਿਆਰੇ ਨਿਆਰੇ ਹੁਇ ਕੈ ਫੇਰਿ ਆਗ ਮੈ ਮਿਲਾਹਿਂਗੇ॥
ਜੈਸੇ ਏਕ ਧੂਰ ਤੇ ਅਨੇਕ ਧੂਰ ਪੂਰਤ ਹੈ ਧੂਰ ਕੇ ਕਨੂਕਾ ਫੇਰ ਧੂਰ ਹੀ ਸਮਾਹਿਂਗੇ॥
ਜੈਸੇ ਏਕ ਨਦ ਤੇ ਤਰੰਗ ਕੋਟ ਉਪਜਤ ਹੈਂ ਪਾਨ ਕੇ ਤਰੰਗ ਸਬੈ ਪਾਨ ਹੀ ਕਹਾਹਿਂਗੇ॥
ਤੈਸੇ ਬਿਸ੍ਵ ਰੂਪ ਤੇ ਅਭੂਤ ਭੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਇ ਤਾਹੀ ਤੇ ਉਪਜ ਸਬੈ ਤਾਹੀ ਮੈ ਸਮਾਹਿਂਗੇ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ) ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ, ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਬੇ-ਸਰੋ ਸਾਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਰਬੰਸ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਵਾ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਸਦਾ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਸੰਗਮ ਸਨ। ਆਕਾਰ, ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਰ ਬਾਣੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਬਾਕਮਾਲ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ, ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਨਾਮ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਲਵਾਨ ਕਲਮ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰੱਬੀ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਜਲਾਲ ਅਤੇ ਜਮਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਬੀਰ ਰਸ ਦੇ ਹਲੂਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤਿ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ, ਭਗਤੀ ਰਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹੁੰ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਇਹ ਖਿਆਲ ਸਾਡੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਤਰਬਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲੁ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਕਹਣਾ॥
ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਰੋਗੁ ਰਜਾਈਆਂ ਦਾ ਓਢਣ ਨਾਗ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣਾ॥
ਸੂਲ ਸੁਰਾਹੀ ਖੰਜਰੁ ਪਿਯਾਲਾ ਬਿੰਗ ਕਸਾਈਯਾਂ ਦਾ ਸਹਣਾ॥
ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰੁ ਚੰਗਾ ਭੱਠ ਖੇੜਿਆਂ ਦਾ ਰਹਣਾ॥ ਹਰ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸਜੀਲੇ ਛਬੀਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਡੰਡਉਤਿ ਬੰਦਨਾ ਹੈ। |
