ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਕਿ “ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥” ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦੇਣ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਹੱਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਾਧੂ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਹੋ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਧਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਘਰ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਿਚ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਪੀਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸੱਚ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।

ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਸਗੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ।

19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਨੂੰ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ 400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੀ ਰੋਟੀ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਉਸ ਲਾਭ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਰੂਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਉਹ ਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸੀ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਉਸ ਵਾਧੂ ਲਾਭ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਮਾ ਸਕਦੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। 1789 ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸ ਵਕਤ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਧੂ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਅਖੀਰਲੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਹ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਿਰਸਾਨੀ ਨੂੰ ਇਕ ਉਹ ਪੇਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਸਾਨੀ ਉਪਜ ਵਿਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵ ਵੀ ਕਿਰਸਾਨੀ ਉਪਜ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ, ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਬਿਲਕੁਲ ਪੂਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਦੀ ਵੀ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਤਕ ਨਾ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਇਕ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਆਪਸੀ ਮਿਲਵਰਤਨ ਆਦਿ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸੁਚੱਜਾ ਸਮਾਜ ਉਸਾਰਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਥਨ “ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ” ਵਿਚ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਕ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ਲਤ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਖੋਹਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਵਾਧੂ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਹਥਿਆ ਲਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਈ ਮਨ੍ਹਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਕੂੜਾ ਲਾਲਚੁ ਛੋਡੀਐ ਤਉ ਸਾਚੁ ਪਛਾਣੈ ॥ (ਪੰਨਾ 419)

ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਹੜਾ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਧੂ ਮੁਨਾਫਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲਾਲਚ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਮਾਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਲਾਲਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਧੂ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਕਦੀ ਖ਼ਿਆਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੋਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਇਹੁ ਮਨੁ ਰਾਜਾ ਲੋਭੀਆ ਲੁਭਤਉ ਲੋਭਾਈ ॥ (ਪੰਨਾ 419)

ਇਹ ਮਨ ਲਾਲਚ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ ਜੋ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਖੁੱਭਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਉਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਦਰਭ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਰਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਕਮਾਈ ਵੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ :

ਗੁਰਮੁਖਿ ਲੋਭੁ ਨਿਵਾਰੀਐ ਹਰਿ ਸਿਉ ਬਣਿ ਆਈ ॥ (ਪੰਨਾ 419)

ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਲਾਲਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਝ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸੱਚ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਇਕ ਸਰਾਂ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲਾਲਚ ਕਰ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸਾਮਾਨ ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਚਿਰ ਹੀ ਅਰਾਮ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਲਈ ਕਿਉਂ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ, ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਹੋ ਕਮਾਈ ਕਰਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ :

ਕਲਰਿ ਖੇਤੀ ਬੀਜੀਐ ਕਿਉ ਲਾਹਾ ਪਾਵੈ ॥ (ਪੰਨਾ 419)

ਕੱਲਰ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਯੋਗ ਮਿਹਨਤ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਫ਼ਲ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਿਸਫ਼ਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਹੀ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ :

ਲਾਲਚੁ ਛੋਡਹੁ ਅੰਧਿਹੋ ਲਾਲਚਿ ਦੁਖੁ ਭਾਰੀ ॥ (ਪੰਨਾ 419)

ਇਸ ਲਈ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਛੱਡੋ, ਤੁਸੀਂ ਅੰਧੇ (ਅੰਨ੍ਹੇ) ਹੋ, ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਤਕਲੀਫ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਸਦੀਵੀ ਸਚਾਈ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਪੀੜ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਟਿਕਾਉ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮਨ ਭਟਕੇਗਾ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਓਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋੜੇ ਬੰਧਨਾ ਅੰਨੁ ਪਾਣੀ ਥੋੜਾ ਖਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 466)

ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਅਨਾਜ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਹ ਸਮਝ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਕੀਤੀ ਉਹ ਕਮਾਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਸੱਲੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਹੋਵੇਗਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ, ਜੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਹੈ, ਲਾਮ-ਲਸ਼ਕਰ ਹਨ, ਹੀਰੇ ਜਵਾਹਰਾਤ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਪਜ ਬੇਗਿਣਤ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਟੱਲ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਉਸ ਅਟੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸਮਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਧਨ ਨੂੰ ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਲਈ ਕੋਸਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਖੇਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ।