ਨਸ਼ਾ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਕੇਵਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਅੱਖਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਨਸ਼ਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਰਵਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਅਨੁਸਾਰ— ਓਨੇ ਬੰਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬੇ ਜਿੰਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਮਰੇ।

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਅੱਜ ਨਸ਼ੇੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬੇਹਿਸਾਬ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਹੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵੱਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬੱਚੇ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਅਮਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤੇ ਘਰ ਹੀ ਅਮਲੀਆਂ ਦੇ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਅਫ਼ੀਮ, ਡੋਡਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਹੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸ਼ੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।ਕਿਤੇ ਸਮੈਕ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਤੰਬਾਕੂ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਡੋਡਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਸਰਦਾਰੀ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਕਿ ‘ਡਰੱਗ ਬੰਬ' ਤਾਂ ਐਟਮੀ ਬੰਬਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ' ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਰੂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਸ਼ੇ (Gateway drugs): ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਤੰਬਾਕੂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਸ਼ਾ (gateway drug) ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹਾਲੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਤੰਬਾਕੂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਟਖੇ ਦੀ ਆਦਤ ਲਗਾਉਣ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਗੁਟਖਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਉੱਥੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਨਾਰਕਾਟਿਕ, ਸਮੈਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ੇ ਵੀ ਵੱਧ ਵਰਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ ਤੇ ਪਿਆਉਣੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਫ਼ਰਕ ਏਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟ ਲੋਕ ਪੀਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਪਿਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਇਹ ਕਰਦੇ ਵੀ ਸਨ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਛੁਪ ਕੇ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ ਤੇ ਪਿਆਉਣੀ ਇਕ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਤੇ ਪਿਆਉਣ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਰੋਕਾਂ ਮਾਨੋਂ ਯਕਦਮ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨਜ਼ੂਰ-ਸ਼ੁਦਾ ਹਾਤਿਆਂ ਜਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਤਕ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਹਰ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿਚ ਟੱਲੀ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਲੁਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਏਡਜ਼ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।ਨਸ਼ਈਆਂ ਨੂੰ ‘ਏਡਜ਼' ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਸੂਈਆਂ/ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੂਈ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਟੀਕੇ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਏਡਜ਼ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ, ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸੁਧ ਬੁਧ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਏਡਜ਼ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਏਡਜ਼ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨਸ਼ੇੜੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ।

ਨਸ਼ੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਆਵੇਗ (impulsive) ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ ਮਨੁੱਖ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੀੜ ਬਣਨ ’ਤੇ ਹੀ ਇਕਦਮ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਹੁਣ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ- ਜੋ ਅਤਿਅੰਤ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਜੀਵਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ—ਲੋਕ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹਨ?

ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ। ਕਈ ਲੋਕ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਨਸ਼ਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇੰਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਲੈਣਾ ਨਾ-ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਮੌਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਈ ਲੋਕ ਭੈੜੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠਣ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ੇ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਲੈਣ ਲਈ ਉਕਸਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਇੰਝ ਭੈੜੀ ਸੰਗਤ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਫੈਲਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਈ ਲੋਕ ਪਰਵਾਰਕ ਤਣਾਅ, ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਕੈਪਸੂਲ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਨਸ਼ੇ ਰੋਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਰੋਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਸੌ ਫੀਸਦੀ ਸਫਾਇਆ ਕਰਨਾ ਔਖੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਸ਼ੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਮਬੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਸ ਕੋਹੜ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਅਫ਼ੀਮਚੀਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਚੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਚੇਤ ਆਗੂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਕਿ ਅੱਜ ਉਹੀ ਦੇਸ਼ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣਨ ਵੱਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਓਥੇ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਕਾਬੂ ਹੇਠ ਹਨ।ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਲੈਨ ਲਿਐਂਡਰਸ (Alan Leanders) ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਫਲੋਰੀਡਾ ਸਟੇਟ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਖਪਤ 13 ਫੀਸਦੀ ਘਟੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਸਟੇਟ ਵਿਚ ਇੱਕ ਜਬਰਦਸਤ ਤੰਬਾਕੂ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਘਟਿਆ ਹੈ, ਰੁਕਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਈਏ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਵਾਂਗੇ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਸੋਚ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵੀ ਲਗਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਯਕੀਨਨ ਸਫਲ ਹੋਵਾਂਗੇ।

ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦੋ ਰਸਤੇ

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਹੀ ਰਾਹ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੋਕਣਾ (Supply reduction) ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ (Demand reduction)। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਨਾਗਰਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਵਿਹਲਾ ਦਿਮਾਗ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ Busy is Blessed ਭਾਵ ਜੋ ਉਸਾਰੂ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੈ ਉਹ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਹਲੇ ਨਾ ਰਹੀਏ। ਖੇਡਾਂ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ, ਯਾਤਰਾਵਾਂ (ਵਿੱਦਿਅਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ) ਆਦਿ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਈਏ। ਲੱਚਰ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ, ਨਾਈਟ ਕਲੱਬਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚੀਏ। ਜਿਹੜੇ ਵੀਰ-ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ੍ਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਬੰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ?

ਇਹ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਤਕ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਸ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਕਈ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰੀਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਨਸ਼ੇ ਨਾ ਲੈਣ। ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਨਸ਼ੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਨਸ਼ੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ' ਰੱਖਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੋਕਣੀ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਜਬਰਦਸਤ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਤੇ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਕਾਬੂ

ਔਖੇ ਪਲ ਕਿਵੇਂ ਬਿਤਾਈਏ?

ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਔਖੇ ਪਲ ਕਿਵੇਂ ਬਿਤਾਈਏ? ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਉੱਪਰ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਦੇ ਸੁਖ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਦਿਮਾਗੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਵੱਧਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਪਰੋਂ ਪਰਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਤਣਾਅ, ਈਰਖਾ-ਚੁਗਲੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਨਿੱਤ-ਨਿੱਤ ਸਾਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂਔਖਿਆਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਈ ਵਾਰ ਬੰਦਾ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਉੱਪਰ ਮਾੜੇ ਪਲ ਜਾਂ ਮਾੜੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਤਮਘਾਤੀ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੰਨਣੀਆਂ, ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਫੈਸਲੇ ਲੈ ਲੈਣੇ, ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਦੇਣੇ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰ ਦੇਣੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਐਸੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਦੇਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੈੱਟ ਭਰਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ ਆਦਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝਣਾਂ ਹੋਰ ਉਲਝਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਜ਼ਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰੀਂ ਘੱਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਰੁਚਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰੀਏ ਕਿ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਆਏ ਔਖੇ ਪਲ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਬਿਤਾ ਸਕੀਏ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਸਦਾ ਹੀ ਤਿਆਰ ਰੱਖੀਏ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅਣਹੋਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਡੋਲਣਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਸਭਨਾਂ ’ਤੇ ਆਉਣੇ ਹੀ ਆਉਣੇ ਹਨ :

ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਦੁਇ ਦਰਿ ਕਪੜੇ ਪਹਿਰਹਿ ਜਾਇ ਮਨੁਖ॥ (ਪੰਨਾ 149)

ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਤਾਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ, ਛੋਟਾ-ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੋਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਕਰਾਵਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੀਏ, ਬਾਕੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ।

ਪੱਕਾ ਮਨ ਬਣਾਈਏ - ਜੋ ਹੋਇਆ ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ - ਚੰਗਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ - ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਕਿਸੇ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ - This moment is, as it should be. ਇੰਝ ਕਹਿਣਾ, ਲਿਖਣਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ, ਸੋਚਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਨਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਯਤਨ ਕਰੀਏ, ਕਰਦੇ ਰਹੀਏ.. ਔਖੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸੰਤੁਲਨ (balance) ਨਾ ਗਵਾਈਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਲ ਵੀ ਬੀਤ ਹੀ ਜਾਣੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਦੇ ਪਲ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੁਖ ਦੇ ਪਲ ਵੀ। ਲੋੜ ਹੈ ਖਿੜ ਕੇ ਇਹ ਪਲ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੀਏ (ੳ) ਜਦ ਵੀ ਤਣਾਅ ਵਿਚ ਹੋਈਏ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਸਫਾਈ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਜੋੜ-ਜੁੜਾਈ, ਫਾਈਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਬੂਟਿਆਂ-ਗਮਲਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵਿਚ ਲਾਈਏ। (ਅ) ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਏ - ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਘਰ / ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਜਾਈਏ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਈਏ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰੀਏ . .. ਇੰਝ ਸਥਾਨ ਬਦਲਣ ਤੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਆਹਰੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। (ੲ) ਪਾਠ ਕਰੀਏ - ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਸਹਿਜ ਪਾਠ, ਕੀਰਤਨ ਸੁਣੀਏ, ਚੰਗੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹੀਏ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੇਖੀਏ, ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹੀਏ . . . ; ਚੰਗੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੀਏ। ਦੋਸਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਪਲ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਬਿਤਾਈਏ। (ਸ) ਪੈਦਲ ਤੁਰੀਏ। ਸੈਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਫਿਰ ਨਸ਼ਾ ਲੈਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨ?

ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਇਹ ਨਰਕ ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ - ਭੋਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਮਨ ਡੋਲੇ ਤਾਂ—

(ੳ) ਨਸ਼ਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਊਂਸਲਰ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਚਲੇ ਜਾਣ।

(ਅ) ਜੇਕਰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਾ ਲੈ ਵੀ ਲੈਣ ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਊਂਸਲਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਾ ਕਰਨ। ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਤੇ ਸਾਈਕੋਥਰੈਪੀ (Psychotherapy) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੱਕਿਆਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਸੁਚੇਤ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਸ਼ੇ ਛੁਡਾਉਣ ਵਿਚ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਕਟ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਤੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਏਨਾ ਰੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਪਾਉਂਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਦਵਾਈਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਾਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਪ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਤਾਂ ਬਾਪ ਆਪ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

ਅਧਿਆਪਕ ਨਸ਼ਾ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਚੰਗੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਕੂਲੀ ਕੋਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਬਾਰੇ ਬੇਝਿਜਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਨੇੜਤਾ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਖਾਸ ਰੁਝਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਸ਼ੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਬੱਚੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਸਕਣ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਿੱਥਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਨਸ਼ੇ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਜੇਕਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਚੰਗੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਰੌਲਾ ਪਾਉਣ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਨਾ ਬੈਠਣ ਜਦ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਨਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੱਲ ਹਰੇਕ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅੱਗ ਦੇਰਸਵੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕੀ ਕਰਾਂ?

ਨਸ਼ੇ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਈ ਆਪ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹਵੇ। ਉਪਰੰਤ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਤੇ ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ:

-ਦੁਰਮਤਿ ਮਦੁ ਜੋ ਪੀਵਤੇ ਬਿਖਲੀ ਪਤਿ ਕਮਲੀ ॥
ਰਾਮ ਰਸਾਇਣਿ ਜੋ ਰਤੇ ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਅਮਲੀ॥
—ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਮਤਿ ਦੂਰਿ ਹੋਇ ਬਰਲੁ ਪਵੈ ਵਿਚਿ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 399)
ਆਪਣਾ ਪਰਾਇਆ ਨ ਪਛਾਣਈ ਖਸਮਹੁ ਧਕੇ ਖਾਇ॥
ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਖਸਮੁ ਵਿਸਰੈ ਦਰਗਹ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ॥
ਝੂਠਾ ਮਦੁ ਮੂਲਿ ਨ ਪੀਚਈ ਜੇ ਕਾ ਪਾਰਿ ਵਸਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 554)

ਸਕੂਲਾਂ/ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਕੀ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਜੇਕਰ ਸਾਡੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਸ਼ੇ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:-

ਮਿਡਲ ਤੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲਾਂ/ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਹਫਤੇ ਵਿਚ 2-3 ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਲੈਕਚਰ, ਸਕਿਟ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ, ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਆਦਿ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ।

• ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰਣ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ। ਸਕੂਲੀ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

• ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੰਪਾਊਂਡ, ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਾਅਰੇ, ਚਿੱਤਰ, ਮਾਟੋ, ਬੈਨਰ ਆਦਿ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸਿਉਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ।

• ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਝਵਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਸ਼ਣ, ਕਵਿਤਾ, ਰੰਗ ਭਰੋ ਆਦਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਕੈਮਿਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਦੇ ਨਸ਼ੇ

ਜਿਹੜੇ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਕੈਮਿਸਟ ਨਸ਼ੇ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਾਤਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਤਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸਜ਼ਾ ਹੀ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਕੈਮਿਸਟ ਹਨ, ਸਮਝੋ ਉੱਥੇ ਨਸ਼ਈ ਹਨ।

ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਕੈਮਿਸਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਟਾਂਡਾ ਕਸਬੇ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ ਆਪਣੀ ਚੁੰਨੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਲੁਕਾਏ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕੈਮਿਸਟਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੋਟੋ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ— “ਵੇ ਕਾਕਾ ! ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਤੈਥੋਂ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜਦੀ ਹਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਈ, ਜੇ ਤੈਥੋਂ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਆਵੇ ਤਾਂ ਇਹਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੀਂ, ਇਹ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਘਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਤਕ ਨਸ਼ੇ ਖਾਤਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵੇ ਕਾਕਾ! ਇਹਨੂੰ ਦਵਾਈ ਨਾ ਦੇਵੀਂ।”

ਕੈਸੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਇਸ ਮਾਤਾ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕੈਮਿਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ-ਟੋਕ ਮਿਲ ਰਹੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੈਮਿਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਵਾਈਆਂ ਵੇਚਣ ਦੇ ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ ਜੋ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਰਚੀ ਦੇ ਕੈਮਿਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਵੇਚੀ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਡਾਕਟਰ ਆਪਣੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਮਿਸਟ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ। ਹਰੇਕ ਕੈਮਿਸਟ ਦੇ ਕੋਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਸਟਾਕ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋਵੇ ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੈੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਬਾਕੀ ਸਾਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਵੀ ਕੈਮਿਸਟਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਬਿਨਾ ਪਰਚੀ ਦੇ ਨਾ ਵੇਚਣ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀਰ ਨੇ ਜਦ ਇੱਕ ਕੈਮਿਸਟ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆਂ ਤਾਂ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ – ‘ਓ ਤੁਸੀਂ ਨਸ਼ੇ ਵੇਚਦੇ ਹੋ? ਕੈਮਿਸਟ ਘਬਰਾਅ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇੰਝ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਵੀ ਕੈਮਿਸਟਾਂ ’ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੈਮਿਸਟਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਝੰਜੋੜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਕੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਛੁਟ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ “ਨਸ਼ਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਸ਼ਈ ਹੀ ਰਹੇਗਾ” (once an addict, always an addict) ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਸ਼ਈ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾ ਸਕਦੇ ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਆਪ ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੇ। ਅਸੀਂ ਨਸ਼ਈ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਹੇ। ਇੰਝ ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗ ਇਲਾਜ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੁਣ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਸ਼ਈ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇੱਛਾ ਸਕਤੀ, ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਨਸ਼ਈ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੇਵਲ ਨਸ਼ਈਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਤਕ ਅਸੀਂ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿਚ ਫਸਣ ਤੋਂ ਨਾ ਬਚਾਈਏ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਵੱਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਨਸ਼ਈਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਲੋਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਆਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਸਹੇੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਥੋੜੇ ਚਿਰ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨਸ਼ਈ ਬਣਨਾ ਚੰਗੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਕੀ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਛੱਡੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ‘ਹਾਂ’ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ‘ਨਾਂਹ’ ਵੀ। ਕੁਝ ਨਸ਼ੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਤੰਬਾਕੂ ਸੇਵਨ ਜਾਂ ਸਰਾਬ ਪੀਣੀ। ਪਰ ਕਈ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਤਕਲੀਫਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਕ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨ ਲਈ ਦਵਾਈ ਲੈ ਕੇ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਾਂ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਛੱਡਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਦਿਨ ਲਈ ਨਸ਼ੇ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਇਲਾਜ ਕਰਾਉਣ ਆਏ ਲੋਕ ਵੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਸ਼ਈ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਪਿਆਰ?

ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇੱਕ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੱਸ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੀਮਾਰ ਨਾਲ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਨਸ਼ਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ’ਤੇ ਤਰਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇਈਏ, ਨਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਲਤ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨੀਏ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ’ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਯਕੀਨ ਕਰੀਏ। ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰੀਏ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਈ ਸਾਡੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ ਜੋ-ਜਾਣੇ ਅਣਜਾਣੇ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਸ਼ਈ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਨਸ਼ਈ ਦੀ ਸੰਗਤ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਿਅਸਤ (ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਿਚ) ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਝ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਘੱਟ ਮਿਲਣਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਠੀਕ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਨਾਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਸਮ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨਸ਼ੇ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਤਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕੋਗੇ।

ਨਸ਼ੇ ਵੇਚਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕੀਏ?

ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਤੜਪ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੱਚਮੁਚ ਇਹ ਬੜਾ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਸਗੋਂ ਕੌੜਾ ਘੁੱਟ ਭਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

ਫਿਰ ਜਾਗਰੂਕ, ਸਿਰੜੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਗਠਿਤ ਲਹਿਰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ਵਿਚ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਦੇ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਜੋ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਨਸ਼ੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰਵੀਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਔਖਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਚੰਦ ਕੁ ਭੈੜੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਦਾ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਓ! ਅਸੀਂ ਚੁੱਪੀ ਤੋੜੀਏ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੋੜੀਏ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਥੇਬੰਦ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਘਟਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਸਮਾਪਤ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਨਸ਼ੇ ਛੁਡਾਉਣ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭੈੜੇ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਉਣ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ, ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।