ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟਾਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਭੈਅ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲੱਖੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭੱਟੀ ਜ਼ਿੰਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਲੱਖੀ ਵੱਲ ਜ਼ਿੰਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ ਦਬਾਉਣ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਅਤਾ ਬਖਸ਼ੀ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਮਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਖਾਨ, ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਬੁੰਦੇਲਾ, ਰਾਜਾ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਭਦੌੜੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਇਰਾਦਤ ਮੰਦ ਖ਼ਾਨ ਐਮਨਾਬਾਦ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ, ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਅਤੇ ਪਸਰੂਰ ਦਾ ਫੌਜਦਾਰ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਬਟਾਲੇ ਦਾ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾਇਮ, ਹੈਬਤਪੁਰ ਪੱਟੀ ਦਾ ਸੱਯਦ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਕਾਂਗੜੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਮੀਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਅਤੇ ਜਸਰੋਟਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਰਦੇਵ ਕਲਾਨੌਰ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਸੁਹਰਾਬ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਮਾਂਡਰ ਆਪਣੀਆਂਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਏ। ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਆਰਿਫ ਬੇਗ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਕੈਂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ’ਤੇ ਹੋਰ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਥਾਂ ਬਟਾਲੇ ਅਤੇ ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਜੇ ਤਿਆਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਆਰਿਫ਼ ਬੇਗ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਪਰ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵੱਲ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਹੱਟਣਾ ਪਿਆ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਖ਼ੁਰਾਕ, ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਏ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਨਹਿਰ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਹਿਰ 'ਚ ਪਾੜ ਲਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਖਾਈ ਬਣਾ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਕਾਫੀ ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਘੋੜਾ ਜਾਂ ਆਦਮੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।

ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉੱਚੀਆਂਉੱਚੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੋ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਕੈਦ ਕਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਇਕ ਦਾਣਾ ਵੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ 40 ਤੋਂ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲੀ ਬਹਾਦਰੀ ਸੀ।

ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜ ਬੁਲਾ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੌਜੀ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕੁਮਰ ਦੀਨ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਿੰਮੀਂਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਤੋਂ ਏਨੀ ਡਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੀ ਸੀ।

ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਘਟ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਘੇਰਾ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇਕ ਕੰਧ ਬਣਾ ਲਈ ਜੋ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 10 ਤੋਂ 20 ਗਜ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸੀ, ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਾਹਰੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ।

ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਬਜ਼ਾਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਖਰੀਦਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਪਰ ਉਹ ਫੜੇ ਨਾ ਗਏ।

ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੁਝ ਗ਼ੈਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਭਰਮ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਕੁਝ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਬਦਲ ਕੇ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੇਰਾ ਬੜਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਝੜਪਾਂ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਪਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਹਥਿਆਰ, ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ।

ਫਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤਰਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਕੁਹਾੜੇ ਬਣਵਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕਟਵਾ ਦਿੱਤੇ। 2000 ਊਠਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ’ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ-ਉੱਚੀਆਂ ਬੁਰਜੀਆਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਚੌੜੀ ਖਾਈ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖਾਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਉਣ ਦਿੰਦੇ। ਫਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੇਟ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਗਈ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੇਟ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਮਰਦੀਨ, ਉਸ ਤੰਗ ਰਾਹ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾਗੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇਹ ਘੇਰਾ 8 ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਸੀ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਤਲਖ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਬੈਠ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤੇ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ।

ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣੇ ਪਏ; ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਸਿੱਖ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਬਦਬੂ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

8 ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ 7 ਦਸੰਬਰ, 1715 ਈ. ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ। ਭੁੱਖਮਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਪਿੰਜਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੱਧ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰਖਸੀਅਰ ਨੂੰ 12 ਦਸੰਬਰ, 1715 ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਹਾਂਦਾਰ ਸ਼ਾਹ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਸਾਰੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਅਤੇ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਇਕ ਥੇਹ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਆਉਣ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਭੱਜ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਬੇੜੀਆਂ, ਗਲ਼ ਵਿਚ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਸੰਗਲ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਹਾਥੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਊਠਾਂ ਅਤੇ ਖੋਤਿਆਂ ’ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ, ਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬਰਛਿਆਂ 'ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਕਈ ਦਿਨ ਰੱਖਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਬਦੁ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਲਾਹੌਰ ਰਹੇ ਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੇਖੇ, ਜਦ ਕਿ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਮਰ ਉਦ ਦੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਭੇਜ ਦੇਵੇ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ 200 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਮਿਲਣ, ਉਹ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਸ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਕਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ 700 ਗੱਡੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਭੇਜੇ ਗਏ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਲੂਸ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਕੈਦੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।

ਇਹ ਜਲੂਸ 27 ਫਰਵਰੀ, 1716 ਈ. ਨੂੰ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਮਤਾਦ ਉਦ ਦੀਨ ਦੌਲਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਜਲੂਸ 29 ਫਰਵਰੀ, 1716 ਈ. ਨੂੰ ਇਕ ਪਰੇਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਵਿਚ 2 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੜੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲ ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੜਾ ਹੀ ਭੱਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਮਰੀ ਹੋਈ ਬਿੱਲੀ ਸੀ ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਿੱਲੀ ਜਾਂ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਇਕ ਹਾਥੀ ’ਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ’ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਨਾਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਗੂੜੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੈ। ਬਾਕੀ 740 ਕੈਦੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਊਠਾਂ ’ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀ ਟੋਪੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੱਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਲ਼ ਦੋ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਿੱਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੇ ਖੱਲ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਬੜ੍ਹੇ ਹੀ ਬੇਹੂਦਾ ਢੰਗ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਰਾਸਰ ਗ਼ਲਤ ਅਤੇ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਸੀ। I

ਜਲੂਸ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇਹਤਮਾਦ ਦੌਲਾ, ਨਵਾਬ ਅਮੀਨ ਖ਼ਾਨ ਚਿਨਬਰਾਦਰ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਮਰ ਉਦ ਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਬਦੁਸਮਦ ਖਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਸਨ। ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਦੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਭੀੜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਸੀ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਵੀ ਬੜੀ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਏਨਾ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਕਿ, “ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੌਣ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਉ!” ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਘਮੰਡ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਅਜੀਬ ਜੋਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਕਾਹਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲੂਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰੀਪੋਲਾ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਇਬਰਾਹੀਮ ਉਦ ਦੀਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਫਰੁੱਖਸੀਅਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਮ ਦੇ ਨਾਜਰ ਦਰਬਾਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬਰਾਹ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ, ਕਮਰ ਉਦ ਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਮੀਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸਾਮਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ :-
ਤਲਵਾਰਾਂ 1000
ਢਾਲਾਂ 278
ਤੀਰ ਅਤੇ ਕਮਾਨ 178
ਤੀਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡੱਬੀਆਂ 180
ਡੈਗਰ ਅਤੇ ਜਮਰੂਦ 114
ਲੰਮੇ ਚਾਕੂ 217
ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ 27
ਰੁਪਏ 600 ਤੋਂ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਵੱਧ
ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ
(ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ ਪੁਸਤਕ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ)