ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ-ਚੌੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ, ਸ. ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਅਮੋਲ ਆਦਿ ਹਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਦੋ ਅਹਿਮ ਨਾਵਲ ‘ਵਾਲਹੁ ਨਿੱਕੀ’ ਕ੍ਰਿਤ ਸ. ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕ੍ਰਿਤ ਸ. ਸ. ਅਮੋਲ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਨਾਵਲ ‘ਮਿਸਲ ਕਾਲ’ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਗਲਪ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਨਾਵਲ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਪਲਾਟ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਬਿਆਨ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ- ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਚ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਇਤਿਹਾਸ-ਸਿਰਜਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਗੜਬੜੀ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਲੰਮੇ-ਚੌੜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਰਾਜ ਆਏ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਜੇ ਗਏ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਦਰਅਸਲ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਰਗਿਆਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤਕ ਇਸ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਰਹੇ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ (ਲਾਹੌਰ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਮੁਜਾਰੇ ਸਨ। ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਰਸੂਖ ਸੀ। ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਗੀਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦਾ ਬਹੁਤ ਲਾਡ ਤੇ ਪਿਆਰ ਮਿਲਿਆ। ਮਾਂ ਦਾ ਧਰਮੀਂ ਜੀਵਨ ਆਪ ਹੀ ਬੱਚੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਬਹਿ ਕੇ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਤਾਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਕੁਝ ਸਿਆਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚੜਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਲੌਡੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਾ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਪਠਾਣ ਪਿੰਡ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਇੱਥੇ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ (ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ) ਨਾਵਲ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ. ਅਮੋਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਬੜਾ ਕਰੁਣਾਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:-

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਿਞਾਣਨ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗੀ ਪਰ ਇਹ ਕੀ? ਨਾਲ ਹੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਇਸਤਰੀ ਦਿਲ ਧਕ-ਧਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਡਿਉਢੀ ਵਿਚ ਖਲੋਤੇ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ ਲਈ ਭਰਾ ਨੇ ਭੈਣ ਨੂੰ ਘਿਘਿਆਉਂਦੀ ਅਵਾਜ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਭੈਣ, ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ ਜੀਜਾ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਨਾਲ ਆਇਆ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ, ਸੱਚਮੁਚ ਪਠਾਣ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ, ਜਵਾਂ,ਖੁਦਾ ਪ੍ਰਸਤ।" (ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਪੰਨਾ 35) ਪੰਜ-ਛੇ ਦਿਨ ਅਫਸੋਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੂਰੋਂ-ਨੇੜਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਲ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਾਪ ਦੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ:-

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ -ਬੇਬੇ, ਬਾਪੂ ਕਿੱਥੇ ਐ? ਮਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੱਥਰੂ ਰੋਕੇ। ਪਰ ਅਵਾਜ਼ ਉਸ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘਾੜ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਦੂਰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਨੇ।"

ਸਮਾਂ ਨਾਂ ਦੇ ਵੈਦ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਘਾਵ 'ਤੇ ਦਰਦ ਮੱਧਮ ਪੈਂਦੇ ਗਏ। ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਣੇਵੇਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਹਲੋ ਸਾਥੋ ਲੈ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੱਤ ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਲ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਹੁਤ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਨਵਾਬਾਂ ਵਰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਬਜ਼ੁਰਗ ਗੱਤਕਾ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਂਗ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤਕ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ’ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:- ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਲਿਸ਼ਕ ਪਏ। ਉਹ ਬੋਲੇ, ਭਰਾ ਜੀ ਸੱਚ ਏ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਭੀ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਸਦਾ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਖਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਬਖਸ਼ੇ। (ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਪੰਨਾ 48)

ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਚਿਰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੋਲ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚ ਕਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਹਮ ਕੋ, ਤੁਮ ਕੋ’ ਰਲ ਗਏ। ਇਸ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ‘ਹਮ ਕੋ, ਤੁਮ ਕੋ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ’ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੀਦਾ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ—ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਕਰ ਕੇ—ਹੱਸ ਛੱਡਿਆ ਕਰ। ਵੇਖ ਮੈਨੂੰ ਪੱਖਾ ਝੱਲਦੇ ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵਾਬ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਏ ਖਵਰੇ ਕੱਲ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦੇਣ। ਉਸ ਦਿਨ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਖਲੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ :- “ਇਸ ਭੁਜੰਗੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ 7 ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਚਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਏ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਨਾਂ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਾਂ ਪਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਭਰਾ ਏ, ਵੀਰ ਏ, ਫੇਰ ਗੁਰਮੁਖੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਲੇਖਾ-ਪਤਾ ਜਾਣਦਾ ਏ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਕੰਠ ਹੈ, ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਰਸੀਲਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਪੰਨਾ 17)"

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਠੇ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਖ ਕੇ ਬੁਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜਿਤਨਾ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਦਿਖ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:-

‘ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਪਰ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਚ ਪੁੱਜਾ—ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹਦੀ ਛਾਤੀ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ। ਉਹਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਐਨੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਿ ਜਰਾ ਉੜ ਕੇ ਵਧਾਏ ਤਾਂ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਫੇਰ ਲਏ। ਉਹਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੋੜੇ ਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ। ਉਹਦਾ ਮੁਖੜਾ ਹਸੂੰ-ਹਸੂੰ ਕਰਦਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਮੁਖੜੇ ਨੇ ਕੋਈ ਔਕੜ ਨਾ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇ। ਰੰਗ ਪੱਕਾ ਪਰ ਰਸ ਭਿੰਨਾ। ਦਾੜ੍ਹੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਾਲੀ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਰੇਲ ਨ੍ਹਾਤੀ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵਰਗਾ। ਸੱਜਰਾ ਤੇ ਸੁਖਾਵਾਂ। (ਵਾਲਹੁ ਨਿੱਕੀ, ਪੰਨਾ 31)

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਕਰਕੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ 65 ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ’ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ 1748 ਈ. ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਦੀਆਂ 11 ਮਿਸਲਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਬਣੇ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਬਖਸ਼ੀ। ਏਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅੰਦਰ ‘ਰਾਮ ਰੌਣੀ’ ਨਾਂ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1749 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਲ ਖਾਲਸਾ’ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲਾ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ

1761 ਈ. ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਪਾਣੀਪਤ ਵਿਖੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮਾਲ- ਧਨ ਅਤੇ 2200 ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਘਰੋਂ-ਘਰੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਗਹਿਣਾ ਗੱਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ:-

“ਮਾਇੳ, ਭੈਣੋਂ! ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਨਾਲੇ ਜੋ ਹਾਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਲੁੱਟਣਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲੁੱਟਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਵਕਤ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਈ, ਬੀਬੀ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਕੌੜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਤੁਹਾਡੀ ਪੱਤ ਆਬਰੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਜੁੰਮੇ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੋ, ਰਖਵਾਲੀ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਜੀਬਾਜੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।” (ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਪੰਨਾ 146)

1761 ਈ. ਨੂੰ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ' ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਉਬੇਦ ਖਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੁਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਕੌਮ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ' ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵਾਂ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਅੰਕਿਤ ਸੀ: ਦੇਗ ਵ ਤੇਗ ਫਤਹ ਵ, ਨੁਸਰਤ ਬੇਦਰੰਗ। ਯਾਫਤ ਅਜ਼ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਆਪ ਦੀ ਛਾਤੀ ’ਤੇ 22 ਫੱਟ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਨੂੰ ‘ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 1764 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੁੱਟ ਤੋਂ ਜਿਹੜੇ ਪੈਸੇ ਆਪ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਏ ਸਨ ਉਹ ਆਪ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਆਪ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। 1777 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਇਬਰਾਹੀਮ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਜ਼ੀਫਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਤੇ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਇੱਥੋਂ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਥ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰਚ 1783 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕੇਸ਼ਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਹਿਰਾਇਆ। ਅਖੀਰਲੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੰਹਿਮਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਈ. ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਾਸਾਨੀ ਜਰਨੈਲ, ‘ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ’ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਨੇੜੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।