ਕੁਝ ਵਾਕਿਆਤ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਭੁਲਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਚਾਹੇ ਨਿੱਜੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣਾ ਨਾ ਮੁਮਕਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੂਨ 1984ਈ. ਵਿਚ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਜੂਨ 1984 ਈ. ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸੰਬੰਧੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੀ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਿਆ, ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਭਰਿਆ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦੌਰ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਆਪਣਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਏ ਸਨ। ਜੂਨ 1984 ਈ. ਵਿਚ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਆਰਮੀ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਜੇਲ੍ਹ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਖੇ ਮਾਰਚ 1985 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਊਟੀ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਖਾੜਕੂ ਸਿੰਘਾਂ, ਦੋ ਬੀਬੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਯਾਤਰੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਆਏ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਰੁੱਪ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 800 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ ਕਦੀ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਾ-ਆਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੁੱਜ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਠੋਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜੋਧਪੁਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ-ਆਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਪ੍ਰੈਲ 1985 ਈ. ਵਿਚ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਪੈਨਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਵਕੀਲ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ) ਸ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ (ਹੁੰਦਲ) ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ, ਸ. ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ, ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸੂਦ) ਵਕੀਲ, ਸ. ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਧਾਮੀ) ਵਕੀਲ ਜਲੰਧਰ, ਸ. ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ) ਵਕੀਲ, ਸ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਜੰਝੂਆ) ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇ. ਸੀ. ਗੋਡ ਵਕੀਲ ਜੋਧਪੁਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਟਕਸਾਲੀ ਅਕਾਲੀ ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਸਾਬਕਾ ਐਮ. ਐਲ. ਏ. ਜੋ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1985 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ (ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ) ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਵੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿਚ ਸੀ ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੱਜਣਾਂ ਸੁਨੇਹੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਡਿਊਟੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਸਮਝ ਕੇ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 800 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਤੈਅ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜੋਧਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਕੋਈ ਵਾਕਫੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਂਹ ਫੜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਖੈਰ ! ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਣ ਉਪਰੰਤ ਸ. ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਛਾਬੜਾ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸਲੂਜਾ) ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਸੰਗਤ ਲਈ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣ ਤੀਕ ਆਪ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਪ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇੰਨੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਦੇਰੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਖੁਫ਼ੀਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੌਣ ਆਇਆ, ਕੌਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ ਆਦਿ ਬੇਤੁਕੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਸੰਗਤ ਲਈ ਹੈ ਇੱਥੇ ਹਰ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਤੇ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਕਰੋ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਵਕੀਲਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਸੀ। ਸ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ (ਹੁੰਦਲ) ਸੀਨੀਅਰ ਐਡਵੋਕੇਟ ਦੀ ਰਾਇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੋ ਲੀਗਲ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਪੁਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿਚ 379 ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ 365 ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਹੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਪੁੱਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬੀਬੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ (ਪਤਨੀ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਬਾਕੀ 14 ਬਾਰੇ ਆਖੀਰ ਤੀਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਸ. ਹਰਨਾਜ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ) ਅਤੇ ਸ. ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਿਵਾਸੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਕਾਰਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਉਪਰੰਤ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬੱਸ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦੋ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਚੱਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਧਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਫੇਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰ ਬੱਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤੀਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਹਾਲਤ ਇਹ ਬਣ ਗਏ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟਰ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਜੋਧਪੁਰ ਬੱਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਸੰਧੂ) (ਸੰਧੂ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਵਾਲੇ) ਨੇ ਦਲੇਰੀ ਕੀਤੀ। 9000/- ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਫੇਰਾ ਕਿਰਾਇਆ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਰ-ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਸੰਧੂ ਬੱਸ ਗਈ ਪਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੱਸ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਰਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਆਖਰ ਮੁੜ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਵਰਪਾਲ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ. ਜਗਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ) ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਗਿੱਲ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੱਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੱਸ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਦੀ ਬੱਸ ਨਾਲੋਂ 1500/- ਰੁਪਏ (ਉਸ ਸਮੇਂ) ਘੱਟ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਰਕਮ ਵੀ ਬੱਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਹੀ ਲਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਕਿਰਾਇਆ 2-3 ਫੇਰੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਸਦਾ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੇਸ ਦੀ ਪੈਰਵਾਈ ਲਈ ਦਫ਼ਤਰ – ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਖੇ ਵੱਖਰਾ ਵਿਭਾਗ (ਲੀਗਲ ਸੈਲ) ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰੀਟਾਇਰਡ ਪੀ. ਸੀ. ਐਸ., ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ (ਮੋਗਾ) ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ (ਭੱਟੀ) ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ (ਜੋ ਹੁਣ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ) ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੋਧਪੁਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ 20-25 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣੇ। ਇੱਕ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਮੈਂਬਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਵਾਰੀ ਸਿਰ ਜਾ ਸਕਣ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਬੋਲ-ਬੁਲਾਰਾ ਵੀ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ।ਹਰ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਬੱਸ ਸਵੇਰੇ 7:00 ਵਜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਸਰ 50-55 ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਬੱਸ ਵਿਚ ਸੀਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਮੇਟੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰਸਤੇ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਣ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸੇ ਬੱਸ ਪੁਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਮੈਂ (ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ) ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਬੱਸ ਨਾਲ ਲੱਗਭਗ 52 ਵਾਰ ਜੋਧਪੁਰ ਤੀਕ ਸਫਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬੱਸ ਵਿਚ ਸੀਟ ਬੈਠਣ ਲਈ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਸ ਦੇ ਇੰਜਣ ’ਤੇ ਜਾਂ ਬੱਸ ਦੀ ਛੱਤ ’ਤੇ ਹੀ ਸਫਰ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬੱਸ ਚੱਲ ਕੇ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਕਿਸੇ ਢਾਬੇ ਪੂਰ 15-20 ਮਿੰਟ ਠਹਿਰਾਓ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਥਰੂਮ ਵਗੈਰਾ ਜਾਂ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਲੱਗਭਗ 2:00 ਵਜੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਾਓ ਕਰਨਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰਸਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਲਈ ਲੰਗਰ ਪੈਕ ਕਰ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ 3:00 ਵਜੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਸੂਰਤਗੜ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਲੱਗਭਗ ਰਾਤ 9-10 ਵਜੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਕਸਬਾ ਲੂਣ-ਕਰਨ ਸਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਮੇਨ ਰੋਡ ’ਤੇ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ‘ਜੱਗੇ ਦਾ ਪੱਟੀ ਵਾਲਾ ਢਾਬਾ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਰੁਕ ਜਾਣਾ, ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਢਾਬਾ ਹੈ। ਢਾਬੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਜੱਗੇ ਨੂੰ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਰਤਨਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣਾ। ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਲੰਗਰ ਉਸ ਢਾਬਾ ਮਾਲਕ ਜੱਗੇ ਨੇ ਰੱਖ ਲੈਣਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਲੰਗਰ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੀ ਛਕ ਲਵੇਗਾ। ਢਾਬੇ ਪੁਰ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣੀ ਕਈ ਵਾਰ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਾ ਦੇਣੇ ਪਰ ਕਈਆਂ ਨੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀ ਦੇਣੇ। ਢਾਬੇ ਵਾਲਾ ਜੱਗਾ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ 11:00 ਵਜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੱਲ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਬਿਸਤਰੇ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 100 ਬਿਸਤਰੇ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿਖੇ ਸਟਾਕ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ। ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਜੋਧਪੁਰ ਪੁੱਜ ਜਾਣਾ। ਥਕਾਵਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਤ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿਖੇ ਰੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਜੋਧਪੁਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਲੂਣ ਕਰਨ ਸਰ ਢਾਬੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਜੋਧਪੁਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਲੱਗਭਗ 7:00 ਵਜੇ (ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜੋਧਪੁਰ 24 ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ) ਪੁੱਜ ਜਾਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਭ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਪਾਣੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਿੱਲਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੋਧਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਸਨ ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸ. ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸਲੂਜਾ) ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੈਂਕਰ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਗਏ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਸ. ਨਰਿੰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਾਰਸਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਅਰੰਭ ਦੇਣੀ। ਲੰਗਰ ਛਕ ਕੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਲਈ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਖਰੀਦੋਫਰੋਖਤ ਕਰਨੀ। ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਹਲਫੀਆ ਬਿਆਨ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਕਚਹਿਰੀ ਜਾ ਕੇ ਨੋਟਰੀ ਪਬਲਿਕ ਪਾਸੋਂ ਤਸਦੀਕ ਕਰਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ੁਫੀਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਤੁਕੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੇ ਕਿ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਲਈ ਖਾਸ-ਖਾਸ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੈ। ਕੌਣ-ਕੌਣ ਕਿਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰੇਗਾ। ਜਦ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜੋਧਪੁਰ ਤੀਕ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਨਾਕੇ ਪੁਰ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਖੈਰ, ਅਸੀਂ ਬੇਵੱਸ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਲੰਗਰ ਛੱਕ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਸਵੇਰੇ 10:00 ਵਜੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪੁਰ ਪੁੱਜ ਜਾਣਾ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ 10-10 ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਝ ਸਾਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭੇਜਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾ ਦੇਣੀ। ਫਿਰ ਜੋਧਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸਲੂਜਾ) ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਵੱਡੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭਿਜਾਉਣਾ। ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਲੱਗਭਗ 3-4 ਵਜੇ ਸ਼ਾਮ ਤੀਕ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲੱਗਭਗ 7-8 ਵਜੇ ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੁਰ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਵਾਰਸ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਕੀਲ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਕਾਨ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਫ ਹੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਣੀ। ਅੱਕ-ਥੱਕ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਣਾ ਪਰ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲਣਾ, ਆਖਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਗੂਮਰ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਰੇ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਣੇ ਪਏ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਧਨ ਅਤਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੋਟਲ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਦੀ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਯਤਨ ਅਰੰਭੇ ਗਏ ਕਿ ਕੋਈ ਮਕਾਨ 3-4 ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਿਰਾਏ ਪੁਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਸਬੱਬ ਇਹ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਪੰਥ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਾਜਰੀ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਬ-ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) ਵਿਖੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਬਾਕੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਸਰਦਾਰਨੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਟੌਹੜਾ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਐਸੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੋਧਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੈਨ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਹੀ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਵਪਾਰ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋਧਪੁਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਾਰੋਬਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਪ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਲਈ ਖਾਸ ਸੁਨੇਹਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੈਨ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਲਈ ਚਾਦਰਾਂ ਅਤੇ ਬਸਤਰ ਆਦਿ ਖਰੀਦ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਦੇਣਾ ਕੀਤਾ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੰਗੇ ਬਿਜ਼ਨਸਮੈਨ ਸਨ) ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਸੀ, ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਦੌਰ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਥੇਦਾਰ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਣ ਪੁਰ ਮੁੜ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿਣ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਵੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਝਮੇਲਾ ਖੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਕੋਈ ਤਵੱਜੋਂ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਕੀਲਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਲਈ ਮਕਾਨ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ’ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦਮ ਹੀ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮਕਾਨ ਕਿਰਾਏ ਪੁਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਆ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ— “ਮੈਨੇ ਖੁਦ ਕਿਸੀ ਕਾ ਮਕਾਨ ਕਿਰਾਏ ਪੇ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ ਪੁਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।” ਕਾਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਮਕਾਨ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਹਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਰਾਇਆ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦੀਵਾਲੀ, ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਗਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਠਿਆਈਆਂ ਆਦਿ ਭੇਜਣ ਦਾ ਖੁਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੀ ਨਹੀ ਸੀ। ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਲੱਡ ਰੀਲੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਛੋਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਨੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨੀ ਮੁਨਾਸਬ ਨਾ ਸਮਝੀ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਲੱਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੰਭਵ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਤਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜੋਧਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸਲੂਜਾ) ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਸਨ, ਕਾਫੀ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਮਾਨ ਭੇਜਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਵੰਡਾਈ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਸੀ ਮੰਨ ਗਏ। ਖੰਡ, ਸਾਬਣ, ਤੇਲ ਆਦਿ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਚੈਕਿੰਗ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਚੈੱਕ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਵੰਡ-ਵੰਡਾਈ ਉਹ ਖੁਦ ਹੀ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਤਜ਼ਰਬਾ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾ ਚੱਲ ਸਕਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਆਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਮਾਨ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਮਾਨ ਵਾਰਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ 15 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 50-60 ਵਾਰਸ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਮਾਨ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਲੂਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਹੱਲ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਸਾਂਝੀ ਰਾਇ ਬਣ ਗਈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਸਾਮਾਨ ਸਾਰੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਵ 365 ਪੈਕਟ ਬਣਾ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ, ਉਪਰੰਤ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੇਣਗੇ। ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤਕ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਕਦੀ ਵੀ ਵੰਡ-ਵੰਡਾਈ ਦੀ ਦਿੱਕਤ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਸਾਲ 1985 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਇਸ ਕੇਸ ਨਾਲ ਖਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1000/- ਰੁਪਏ ਹਰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਾਰਸ ਵੱਲੋਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅਕਾਊਂਟ ਵਿਚ ਹੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਸ. ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ (ਛਾਬੜਾ) ਅਤੇ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸਲੂਜਾ) ਜੀ ਦੀ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ, ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੀ ਆਪਸੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਬਾ-ਦਿਨ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਅਬਨਾਸ਼ੀ ਸਿੰਘ (ਪੀ.ਏ.; ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਟੌਹੜਾ) ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਪੈਰਵਾਈ ਲਈ ਅਣਥੱਕ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਜੋਧਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਮੌਕੇ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਰਨਤਾਰਨੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਮੱਲ ਸਿੰਘ ਘੁਮਾਣ, ਸ. ਉਂਕਾਰ ਸਿੰਘ ਮੱਤੇਨੰਗਲ ਅਤੇ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਲਕੱਤਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਜੋਧਪੁਰ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਇਹ ਕੇਸ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਸਟੇਅ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਠੋਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਕੇਵਲ ਤਾਰੀਖ 'ਤੇ ਤਾਰੀਖ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਖਰ ਮਾਰਚ 1989 ਈ. ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕੇਸ ਵਾਪਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 363 ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਕੇ ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰੋਂਘਰੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੁਝ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੱਜਣ ਸ. ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ) ਐਮ. ਐਲ. ਏ, ਸ. ਵਿਰਸਾ ਸਿੰਘ ਵਲਟੋਹਾ ਐਮ. ਐਲ. ਏ, ਭਾਈ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਚਾਵਲਾ), ਭਾਈ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (ਗਰੇਵਾਲ), ਮੈਂਬਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਘੁੰਮਣ) ਬਤੌਰ ਵਕੀਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ/ਰਹੇ ਹਨ।

ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਸਮਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਜੋਧਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਨਜ਼ਰਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਿਆਰ ਦੀ ਝਲਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਪੈਣ ਲੱਗੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ ਸਫਰ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਸੀ, ਪਰ ਜੋਧਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ-ਵਾਸੀਆਂ ਪੁਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੰਨੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ’ਤੇ ਵੀ ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਿੱਘੇ ਸੰਬੰਧ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਦੁੱਖਸੁੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ (ਜੋਧਪੁਰ) ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।