ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ‘ਦਿਨਕਰ’ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਢੁਕਵਾਂ ਕਹਿਆ ਸੀ:

ਹਥਿਆਰੋਂ ਨਹੀਂ, ਮਰਦੋਂ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਓ,
ਅਰੇ ਗਾਓ, ਅਗਰ ਸਵਾਰ ਸਮਰਥ ਹੈ।
ਮਰਦ ਨਹੀਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਲੂਲ੍ਹੇ ਹੈਂ,
ਮਰਦਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਤੋਂ ਲੋਹਾ ਵਿਅਰਥ।

ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਇਕ ਅਸਚਰਜ ਤੇ ਅਨੋਖਾ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ। ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੀ ਟੀਸੀ ਛੋਹੀ ਗਈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਚਾਲੀ ਭੁੱਖੇ-ਤਿਹਾਏ ਸਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ ਲੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਬੀਰਤਾ ਦੇ ਐਸੇ ਸਬਕ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭੈ-ਭੀਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ।

ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ ਰਲਾ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਕ ਹਾਰ-ਜਿੱਤ ਬਿਨਾ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿੱਤੀ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਸੀ। ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ (ਇਕ ਹਲਵਾਈ) ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਨਜਾਬਤ ਖਾਨ ਨਾਲ ਲੜਾਅ ਤੇ ਜਿਤਾ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਲੜਾਈ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਹੈ, ਤਨ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਜੰਤਰ ਹੈ। ‘ਮਰਦਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਤੋਂ ਲੋਹਾ ਵਿਅਰਥ।’

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰੋਪੜ ਤੇ ਫਿਰ ਬਾਰੂ ਮਾਜਰਾ ਪੁੱਜੇ ਹੀ ਸਨ, ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਫੌਜਾਂ ਸਾਮ੍ਹਣਿਓਂ ਸਰਹੰਦ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਕੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ 21 ਦਸੰਬਰ, 1704 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਹਰਦੁਆਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੰਗੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਖੇੜੀ ਚਲੇ ਗਏ।

ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਕੈਸੀ ਜੁਰਅੱਤ ਭਰੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਨ ਨੂੰ ਅਸੂਲ ਨਾਲੋਂ ਹੇਚ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਕਹਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਤਨੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਜਿਤਨੇ ਜੋਗੇ ਹਾਂ, ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ। ਖੁਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਚਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਗੜ੍ਹੀ ਨਿਆਈਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

ਖਬਰਿ ਸੁਨੀ ਜਿਮੀਦਾਰ ਨੇ,
ਮੱਧ ਬਸੈ ਚਮਕੌਰ।
ਸੁਨਤ ਬਚਨ ਤਤਕਾਲ ਹੀ,
ਵੁਹ ਆਯੋ ਉਠਿ ਦੌਰ॥5॥473॥
ਹਾਥ ਜੋਰਿ ਐਸੇ ਕਹਯੋ,
“ਬਿਨਤੀ ਸੁਨੋ ਕਰਤਾਰ!
ਬਸੋ ਮੱਧਿ ਚਮਕੌਰ ਕੈ,
ਅਪਨੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਧਾਰਿ॥6॥474॥

ਉਸ ਸੂਰਮੇ ਦਾ ਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਚੌਧਰੀ ਬੁੱਧੀ ਚੰਦ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। 22 ਦਸੰਬਰ ਦਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਨਵਾਬ ਨੇ ਢੰਢੋਰਾ ਪਿਟਵਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਢੰਢੋਰੇ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਫਟ ਹੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਜੁਰਅਤ ਨਾ ਕਰੇ। ਨਾਹਰ ਖਾਂ ਨੇ ਅਛੋਪਲੇ ਪਉੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ, ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਦੀਵਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਸਾਰ ਗਨੀ ਖਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਉਤਾਂਹ ਕੀਤਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਪੀਸ ਦਿੱਤਾ। ਤੀਜਾ ਖੁਆਜਾ ਮਰਦੂਦ ਅਲੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਰਪੋਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮਰਦ ਦੀ ਥਾਂ ਮਰਦੂਦ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਰਦੇ ਦੇਖ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਓਹਲਾ ਲੈ ਕੇ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਕਾਇਰਤਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓਹ ਕਾਇਰ ਦੀਵਾਰ ਓਹਲੇ ਹੀ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿਆ। ਸੂਰਮਿਆ ਵਾਂਙ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਇਕ ਤੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ:

ਕਿ ਆਂ ਖ੍ਵਾਜ਼ਹ ਮਰਦੂਦ ਸਯਾਹ ਦੀਵਾਰ॥
ਬ ਮੈਦਾਂ ਨਿਯਾਮਦ ਬ ਮਰਦਾਨ ਵਾਰ॥34॥
ਦਰੇਗਾ ਅਗਰ ਰੂਇ ਓ ਦੀਦ ਮੇ।
ਬ ਯਕ ਤੀਰ ਲਾਚਾਰ ਬਖਸ਼ੀਦ ਮੇ॥35॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਆਪਣੇ ਨਾਮਵਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਬਾਹੀ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਭਰਪੂਰ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਬਣਾਏ ਤੇ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਹਰ ਦੀਵਾਰ ’ਤੇ ਪਹਿਰੇ ਪੱਕੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਇਤਨਾ ਵੱਡਾ ਹੱਲਾ ਰੋਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਣੀ-ਅਣਸੁਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਜੰਗ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਚੀਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਉੱਡ-ਉੱਡ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਕਹਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਫਿਰ ਕਹਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡ ਜਾਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ।” ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਆ, “ਕਿਹੜੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਹੋ।” ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ:

ਬਿਨਉ ਕਰੀ ਕਰ ਜੋਰਿ ਕੈ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਉ ਕਰਤਾਰ।
ਕਰਉ ਬੀਰ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਮੈ, ਦੇਖਉ ਆਪਿ ਨਿਹਾਰਿ॥29॥497॥

ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਅੱਠ ਹੋਰ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ (ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ), ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕੀਰਤੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਜੰਗ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।
ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੱਜ ਕੇ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਿਆ। ਸਿੰਘ ਵੀ ਵੱਖ ਹੀ ਮਾਣ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਪਲ-ਕੁ ਲਈ ਵੈਰੀ ਠਠੰਬਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਭੇਜੇ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਇਆ ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿੰਨ੍ਹ ਸੁੱਟੀਆਂ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਰਜ ਕੇ ਕਹਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਰਮਾਨ ਹੈ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਕਰੀ ਆਵਾਜ਼, ‘ਅਬ ਆਓ ਅਰਮਾਨ ਜਿਹ’
ਸਕਲ ਦਲ ਦੇਖਿ ਦਉਰੇ ਅਪਾਰੋ।
ਘੇਰ ਚਹੂ ਦਿਸ ਲਿਯੋ ਆਨਿ ਤੁਰਕਾਨ ਨੇ,
ਕਰਤ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਰਣਜੀਤ* ਭਾਰੋ।30।498॥

ਫਿਰ ਉਸੇ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਐਸੀ ਮਾਰ ਮਾਰੀ ਕਿ ਸਭ ਅੱਲਾਹ-ਅੱਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ:

ਲੇਤ ਪਰੋਇ ਪਠਾਨ ਕੋ ਸਬਹਨ ਸਾਂਗ ਖਿਲਾਇ।
ਦੇਖਤ ਹੀ ਸਬ ਕਰਤ ਹੈਂ, ਅਰੇ ਖੁਦਾਇ ਖੁਦਾਇ॥38॥506॥

ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁਕ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲਈਆਂ, ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇਜ਼ੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਜੋਅ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਇਕ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਜਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਨੇਜ਼ਾ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਨੇਜ਼ਾ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਵੇਲੇ ਵਿੱਚੇ ਹੀ ਖੁਭ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਸੰਭਾਲੀ:

ਸਾਂਗ ਤਜੀ ਕਰਿ ਤੈ ਤਬੈ, ਗਹਿ ਲੀਨੀ ਤਰਵਾਰ॥40॥508॥

ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁਸ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਰਤਵ ਤੇ ਛਬਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

“ਟੂਟ ਕੈ ਸਾਂਗ ਦੁਇ ਟੂਕ ਹੁਇ ਭੁਇ ਪਰੀ,
ਗਹੀ ਤਰਵਾਰ ਦਲ ਬਹੁਤ ਮਾਰੇ।
ਏਕ ਕੇ ਸੀਸ ਧਰਿ ਦੁਈ ਟੁਕਰੇ ਕਰੈ,
ਦੁਇ ਕੇ ਸਸਿ ਧਰਿ ਕਰਤ ਚਾਰੇ।
ਭਾਂਤਿ ਇਹ ਪੂਰ ਪਰਵਾਹ ਦੀਨੇ ਕਈ,
ਕਰਤ ਦਰੀਆਉ ਮੈ ਪਰੇ ਸਾਰੇ।” . . .41॥509॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਬਿ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ

ਗੁਰੂ ਬਾਲਕ ਬਾਲਕ ਰੂਪ ਅਨੂਪਮ,
ਅੰਗਨਿ ਪੇਖਿ ਅਨੰਗ ਸੁ ਲਾਜੈ।
ਅਤਿ ਛੈਲ ਛਬੀਲੇ ਛਟੇ ਛਬਿ ਛੁੰਗਨ,
ਛੋਭ ਛਕੇ ਛੱਤ੍ਰੀ ਛਿਤ ਛਾਜੈਂ।
ਰਖਿ ਤਾਲਕ ਖਾਲਕ ਮਾਲਕ ਸੋਂ,
ਅਰਿ ਗਾਲਕ ਪਾਲਕ ਹਿੰਦੁਸੁ ਲਾਜੈ।
ਜਨ ਕੰਦਰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਨਿਕਸੰ,
ਮ੍ਰਿਗਿੰਦ ਨਿਹਾਰ ਗਜਿੰਦ ਸਮਾਜੈਂ॥13॥ (ਬਿਸ੍ਰਾਮ 65)

ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਬੁੱਕਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਮੂੰਹ ਛੁਪਾ ਲਇਆ। ਨਾਲ ਦੇ ਅੱਠੇ ਹੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪਾ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਨੇਜ਼ਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਵਾਰ ਬਚਾ ਗਏ। ਘੋੜਾ ਜ਼ਰੂਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਪੈਦਲ ਹੋ ਗਏ। ਪੈਦਲ ਦੇਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ’ਤੇ ਆਪੂੰ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਿਆ।

ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ

ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ:

ਜਬ ਦੇਖ੍ਯੋ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਮਾ ਪਹੂਚ੍ਯੋ ਆਨ।
ਦੌਰ੍ਜੋ ਦਲ ਮੈ ਧਾਇ ਕੈ, ਕਰ ਮੈ ਗਹੀ ਕਮਾਨ।55।523। (ਸੈਨਾਪਤਿ)

ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕੁੱਦਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਨਾਲ ਭੇਜੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ 14 ਸਾਲ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਸਤਾਰਾਂ ਦਿਨ ਦੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਰਣ ਫਿਰ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੋਥਾਂ ’ਤੇ ਲੋਥਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਇਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਨੇਜ਼ਾ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਲਇਆ:

ਚਹੂੰ ਓਰ ਦਲ ਦੇਖ ਕੈ, ਨਿਕਟਿ ਪਹੂਚੇ ਆਇ।
ਤਬ ਨੇਜਾ ਕਰ ਮੈ ਲਿਯੋ,
ਨਿਮਖ ਬਿਲਮ ਨਹੀਂ ਲਾਇ।58।526।
ਜਿਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੇਜ਼ਾ ਲੱਗਦਾ,
ਓਹ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਈ ਜਾਂਦਾ:
ਬਰਛਾ ਲਗਾਵੈ ਜਾਹਿ,
ਲੇਤ ਹੈ ਪਰੋਇ ਤਾਹਿ।59।527॥

ਵੈਰੀਆਂ ਵੀ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਡਿੱਠਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਗਿਰਦ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਕਰਨੇ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਤੀਰ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਕਈ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਆਹੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਹੇ ਪਰ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਬਲਗਾਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੰਜ-ਛੇ ਕਿਤਨੀ ਕੁ ਦੇਰ ਟਿਕ ਸਕਦੇ ਸਨ ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕਰ ਗਏ ਕਿ ਸਵਾ ਲੱਖ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਐਸੇ ਆਏ ਕਿ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਖ ਸੂਰਜ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਛੁਪਾ ਲਇਆ। ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਾ ਚੰਨ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਪਇਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਇਆ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੰਨ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਜੰਗ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁੱਕੀ:

ਚਰਾਗ ਜਹਾਂ ਚੂੰ ਸ਼ੁਦ ਬੁਰਕਾ ਪੋਸ਼।
ਸ਼ਾਹਿ ਸ਼ਬ ਬਰਾਮ ਦਹਮਾ ਜਲਵਾ ਜੋਸ਼।42।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਤਕਰੀਰ

ਰਾਤ ਪੈਂਦੇ ਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਲ੍ਹ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬਾਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿਆ, ‘ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁਣ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਂਙ ਜਾਨ ਵਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਲਹੂ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਡੁਲੇ੍ਹਗੀ। ਜਦ ਤਕ ਸਾਡਾ ਨਾਂ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਾਕੀ ਰਹੇਗਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਹਿਸਾਬ ਲੈਂਦਾ ਰਵ੍ਹੇਗਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤੇਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਨਾ ਅਪਨਾਉਣ ਪਰ ਦਸਮੇਸ਼-ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੇ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਵੀ ਬੈਠ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਰਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਕੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪੰਥ ਨੂੰ ਘੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਜਾਏਗੀ। ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਚੁਣੇ ਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਰਾਤ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡ ਦੇਣ। ‘ਆਪੇ ਚੇਲਾ’ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਹੁਕਮ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਤੇ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡ ਜਾਣਾ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡਦਿਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਉਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਦੱਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ-ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਲਗੀ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੋਸ਼ਾਕਾ ਵੀ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੱਥੀਂ ਸਿੰਘਾਸਨ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ।

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੁਰਜ ਉੱਪਰ ਖਲੋ ਕੇ ਨਰਸਿੰਙਾਮ ਵਜਾਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧ ਟੱਪ ਗਏ ਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਟੁਰਦੇ ਇਕ ਟਿੱਬੇ ’ਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਕਹਿਆ:

ਮੀਰੇ ਹਿੰਦ ਮੇਂ ਰਵਦ

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਖਲਬਲੀ ਮਚ ਗਈ। ਕਈ ਉਬੜਵਾਹੇ ਉਠੇ। ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲ ਕਈ ਵਧੇ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਿਸ਼ਾਲਚੀ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸ਼ਾਲ ਭੁੰਜੇ ਗਿਰ ਗਈ।

ਇਸੇ ਹਫੜਾ ਦਫੜੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤਕ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਏ।

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਰਹੇ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੂਤ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ’ਤੇ ਅਚਨਚੇਤ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦਿਖਾਏ ਕਿ ਰੁਸਤਮ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈ। ਅਣਗਿਣਤ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਵੀ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਸਫਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਏ। (ਗੁ:ਪ੍ਰ: 12/1968)