ਜਾਣ-ਪਛਾਣ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਵਾਈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ ਸਰਬਸਾਂਝੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਸੰਤੋਖਸਰ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਰਾਮਸਰ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਸੇਵਾ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜੂਝ ਮਰਨ ਦਾ ਚਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਣ ਭਰਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਆਭਾ ਫਿੱਕੀ ਪੈਣ ਲੱਗੀ। ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ, ਸਰੂਪ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ। ਬੀਰ ਰਸ ਭਰਨ ਲਈ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਢਾਡੀ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਗਾਇਆ- “ਪੱਗ ਤੇਰੀ ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ” ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਅੰਦਰ ਨਿਰਭਉ ਬਣ ਕੇ ਜਿਊਣ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਹੋ ਕੇ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੌਲਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿਬੇਕਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ। ਸੰਗਤ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਧੂੜ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਥਕ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਪਾਵਨ ਗੁਰਧਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਧਾਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ `ਚੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦੇ ਰੰਗ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਹੋਵੇ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਾਡਲ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਉਲੀਆਂ, ਖੂਹ ਆਦਿਕ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵਕਤ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦੋ ਜਥਿਆਂ- ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰਨਾ ਦਲ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦਾ ਕਾਰਜ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਦਕਿ ਤਰਨਾ ਦਲ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ, ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ 1764 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ, ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਜੰਗਲ, ਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪੱਕੀਆਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣਗੇ ਤਾਂ ਜੋ ਜ਼ਾਲਮ, ਸਿੱਧਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਹੱਲੇ ਭਾਵ ਕੱਟੜੇ ਆਬਾਦ ਕੀਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਇਹ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਨੁਕੂਲ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਗਰਮ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਠੰਡੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਸਮਾਦੀ ਕਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਬੰਦਗੀ ਉਪਜਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਖੁੱਸ ਗਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਜੇ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਬਹੁਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦੇ ਇਸ ਵਡਮੁੱਲੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ, ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ, ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਉੱਸਰੀਆਂ ਹੋਣ। ਖੈਰ, ਇਹ ਅਜੇ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

1. ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ

ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ 1619 ਈ. ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ’ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਟੱਲ ਰਾਇ’ ਰੱਖਿਆ ਜੋ ਅਟੱਲ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ:

“ਬ੍ਰਿਧ ਸੰਮਤਿ ਹੁਇ ਨਾਮ ਬਿਚਾਰਾ।
‘ਅਟਲ ਰਾਇ’ ਤਬਿ ਗੁਰੂ ਉਚਾਰਾ।
ਅਟਲ ਸਮਾਧਿ ਕਰਤਿ ਇਹ ਰਹਯੋ।
ਯਾਂਤੇ ਉਰ ਬਿਚਾਰ ਕਰਿ ਕਹਯੋ।37।

ਭਾਵ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਸਮਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਹਾ ਹੈ। 12 ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅਨੇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਬਾਬਾ” ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਇ ਜੋ ਵੀ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ:

ਨਿਕਸਿ ਜਾਹਿ ਮੁਖ ਤੇ ਜਿਮ ਬਾਨੀ।
ਹੁਇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੈ ਰਿਸ ਉਹ ਠਾਨੀ।
ਤਤ ਛਿਨ ਸਫਲ ਸਿਖ ਪਤਿਆਵੈ।
ਯਾਂਤੇ ਅਦਬ ਕਰਹਿ ਡਰਪਾਵੈ।19।

ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਦੋ-ਖੂੰਡੀ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਮੋਹਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਗੂੜਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ। ਮੋਹਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਮੁਖ ਸੀ।“ ਉਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਨੌ ਸਾਲ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਦੀ ਉਮਰ ਅੱਠ ਸਾਲ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਖਿੱ ਖੂੰਡੀ ਖੇਡਦੇ ਖੇਡਦੇ ਸ਼ਾਮ ਪੈ ਗਈ। ‘ਸੋ ਦਰੁ` ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। ‘ਮੋਹਨ' ਸਿਰ ਵਾਰੀ ਰਹਿ ਗਈ। “ਇਸ ਤੋਂ ਸਵੇਰੇ ਵਾਰੀ ਲਵਾਂਗੇ”, ਆਖ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਰਾਤ ਇਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ‘ਮੋਹਨ’ ਨੂੰ ਲੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮੋਹਨ ਜਦੋਂ ਵਾਰੀ ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲਿਆਓ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਰੀ ਲੈਣੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਮੋਹਨ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਵਿਰਲਾਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮੋਹਨ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਜੇ। ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਮੋਹਨ’ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਵਾਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਖੁੰਡੀ ਮੋਹਨ ਦੀ ਧੋਣ ਦੁਆਲੇ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਮੋਹਨ ਦੇ ਨਿਰਜਿੰਦ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪਰਤ ਆਈ।

ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਗਈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਜੇ ਦੀਵਾਨ ਅੰਦਰ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਬਚਨ ਬਿਲਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ- “ਕਰਾਮਾਤ ਕਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕ ਨਾ ਬਣੋ। ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਕਰਨਾ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਕ ਮਿਆਨ ਵਿਚ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਇਸ ਮਾਤ ਲੋਕ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰਹੋ ਜਾਂ ਅਸੀਂ।” ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੌਲਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜ੍ਹੇ ਪੁੱਜੇ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਬੀਬੀ ਕੌਲਾਂ ਜੀ ਪਾਸ ਖੇਡਦੇ ਖੇਡਦੇ ਆ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।੫ ਇੱਥੇ ਖੂਹ ਦੇ ਪਾਸ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਕੇ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ।

2. ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗੀ ਕਿ ਸਤ ਪੁਰਖਾਂ ਤੋਂ ਜੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਉਲਟ ਕੋਈ ਸੁਤੇ ਸਿੱਧ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਇਵਜ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਚੋਲਾ ਤਕ ਵੀ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਮਝੋ। ਲੋਕੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੁਰਦਾ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕੀਤਾ ਕਰਨਗੇ।

ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਚਿਖਾ ਸਜਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਭਾਣਾ ਸੰਮਤ 1685, 1628 ਈ. ਅੱਸੂ ਵਦੀ ਦਸਵੀਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵਰਤਿਆ। ਗੁਰ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਰਸਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ’ ਵਿਚ ਹੈ:

ਦੋਹਰਾ॥
ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ ਹਮਰੀ ਭਈ ਕੌਲਾਂਸਰ ਨਿਕਟਾਰ।
ਬਸਤੀ ਬਹੁਤ ਹੋਵੈ ਇਹਾਂ ਉਤਮ ਠੌਰ ਅਪਾਰ। 88
ਚੌਪਈ॥ ਰਮਦਾਸ ਪੁਰਿ ਕੀ ਠਾਣੇਦਾਰੀ। ਬਾਬੇ ਅਟਲ ਭਾਲਿ ਹਮ ਧਾਰੀ।
ਅਸ ਕਹਿ ਮਸਤਕ ਤਿਲਕੁ ਲਗਾਯੋ। ਅਟਲ ਰਾਇ ਕੇ ਸੋਭਾ ਪਾਯੋ। 89।
ਚੰਦਨ ਚਿਖਾ ਰਾਖ ਤਨੁ ਦੀਨੋ। ਕਰਿ ਅਰਦਾਸਿ ਦਾਹ ਸੁ ਕੀਨੋ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਹਾ ਗਯੋ ਕਤ ਮਾਸਾ। ਸੁਨਿ ਸਿੱਖਨ ਇਮ ਕਰਿ ਅਰਦਾਸਾ।90।
ਨਉ ਦਿਨ ਅੱਸੂ ਕੇ ਸੁ ਬਿਤਾਏ। ਦਸਮੀ ਥਿਤਿ ਆਜੁ ਦਿਨੁ ਗਾਏ।
ਸ੍ਰੀ ਮੁਖ ਸੋਂ ਤਬ ਕੀਨ ਉਚਾਰਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਹੁਰਾ ਬਨੈ ਅਪਾਰਾ॥91॥
ਇਹ ਠਾਂ ਦੇਹੁਰਾ ਬਾਬਾ ਸੋਹੈ। ਨੌ ਛੱਤਾ ਪਿਖਿ ਰਵਿ ਸਸਿ ਮੋਹੈ।
ਜਿਹ ਨਰ ਇਹ ਨਾਂ ਦਾਹ ਕਰਾਵੈ। ਬਾਬੇ ਅਟਲ ਪਾਸਿ ਸੋ ਜਾਵੈ।92।

ਅਤੇ

ਦੋਹਰਾ॥
ਇਹ ਠਾਂ ਹੋਇ ਸਮਾਧਿ ਬਹੁ ਖਾਲੀ ਜਿਮੀ ਨ ਕੋਇ।
ਕੈਸ ਹੂ ਪਾਪੀ ਹੋਇ ਜੋ ਈਹਾਂ ਮੁਕਤਿ ਸੋ ਹੋਇ।96।
ਕਰੈ ਪਾਪ ਭਰ ਜਨਮ ਜੋ ਈਹਾਂ ਅੰਤ ਸੜ ਆਇ
ਸੁਧ ਦੇਹ ਕੌ ਧਾਰਿ ਕੈ ਅਟਲ ਰਾਇ ਪਹਿ ਜਾਇ।97।

ਕੁੰਡਲੀਆ॥
ਕ੍ਰਿਪਾਸਿੰਧੁ ਭਾਖੇ ਬਚਨ ਐਸ ਦਯਾ ਕੈ ਸਾਥਿ।
ਏਕੁ ਸਿੱਖ ਤਬ ਆਯੋ ਪਾਂਚ ਪ੍ਰਸਾਦੇ ਹਾਥ।
ਪਾਂਚ ਪ੍ਰਸਾਦੇ ਹਾਥ ਆਇ ਗੁਰ ਚਰਨਨ ਪਰਯੋ।
ਸਤਿਗੁਰ ਭਏ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਿ ਐਸੇ ਰਰਯੋ।
ਪੱਕ ਪਕਾਇਆ ਭੋਜ ਈਹਾਂ ਬਹੁ ਆਇ ਹੈ।
ਸਦ ਹੀ ਇਛਾ ਪੂਰ ਸੁ ਅਟਲ ਬਸਾਇ ਹੈ।98।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ :

‘ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਬਸਹਿ ਬਡੇਰਾ। ਸਗਰੇ ਮਾਨ ਕਰਹਿਗੇ ਤੇਰਾ।
ਇਕ ਹਰਿਮੰਦਰ ਕੀ ਹੁਇ ਪੂਜਾ। ਪੁਨ ਪੂਜਹਿ ਤੇਰੋ ਥਲ ਦੂਜਾ। 43। ..
ਦੁਰਲਭ ਹੋਇ ਪਾਇ ਹੈ ਕੋਈ। ਬਿੰਦ੍ਰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਕੋ ਥਲ ਹੁਇ ਸੋਈ।
ਜੋ ਇਹ ਠਾਂਉ ਸ਼ਵ ਦਾਹਿ ਕਰਾਇ। ਅਟਲਰਾਇ ਤਿਨ ਬਹਿ ਸਹਾਇ।47।

ਭਾਵ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲਭ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਏਗਾ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰੇਗਾ, ਉਸਦੇ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਆਪ ਸਹਾਈ ਹੋਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ, ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਠਾਣੇਦਾਰ, ਨੌ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦਾ ਦੇਹੁਰਾ ਬਣੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਨੌ ਸਾਲ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਸਸਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਣਗੇ ਭਾਵ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ, ਇੱਥੇ ਪੱਕਿਆ ਪਕਾਇਆ ਲੰਗਰ ਆਵੇਗਾ ਜਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ- “ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਪੱਕੀ ਪਕਾਈ ਘੱਲ", ਇੱਥੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਂਗ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਵੀ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ’ਤੇ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ- “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪੰਜ ਵਰ:

1. ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇਰਾ ਦਰ ਹੋਵੇਗਾ।

2. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਈਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇਰੇ ਦਰ 'ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ 'ਤੇ ਹੀ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗੀ।

3. ਤੇਰੇ ਦਰ ਤੋਂ ਲੋੜਵੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਿਆ ਕਰਨਗੇ।

4. ਤੇਰੇ ਦਰ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸਦਾ ਮੂੰਹੋਂ ਮੰਗੀਆਂ ਮੁਰਾਦਾਂ ਪਾਉਣਗੀਆਂ।

5. ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਥਾਪਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਤੇਰਾ ਧਿਆਨ ਧਰੇਗਾ। ਉਹ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਆਵੇਗਾ।

ਦੂਰ-ਦੁਰੇਡੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤ, ਭਾਵਨਾ ਸਹਿਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਮੁਰਾਦਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੀ ਜਲੌਅ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਨਿੱਤ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ

ਰਿਪੋਰਟ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ (ਗੁ. ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ) ਦਾ ਫਰਾਸ਼, ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿਕ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਵਾੜ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਵਾੜ ਖੋਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਕੌਲਸਰ ਤੋਂ ਜਲ ਲਿਆ ਕੇ ਫਰਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਰਾਸ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਵਿਛਾਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ (ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ) ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ (ਗੁ. ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ) ਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਗਤ, ਇੱਥੇ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ (ਗੁ. ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ, ਆਸਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਸਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ) ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਸਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਸੋ ਦਰੁ ਰਹਰਾਸਿ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਹੋ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਪਰੰਤ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲੇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਸੁਖ ਆਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਗਿਆਨੀ ਸੰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਮਰਿਆਦਾ ਹੁਣ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੰਗਤ, ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਛਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਖ ਤੋਂ “ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਪੱਕੀ ਪਕਾਈ ਘੱਲ” ਉਚਾਰਦੀ ਹੈ।

4. ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਉਸਰਈਏ

ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਛੋਟੀ ਸਮਾਧ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤਕ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁਤਾਬਕ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਮਾ ਜਾਣ ਦੇ ਢੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਚੰਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਦਾ ਛੇ ਪਹਿਲੂ ਵਾਲਾ, ਛੇ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੌ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਬੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰਲੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 15 ਮੀਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਹੈ, ਦੇ ਮੁਨਾਰੇ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਈ ਧਨਾਢ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਘੁਮੰਡ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਘਰੋਗੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਡਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਕਦੇ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ ਸਕਿਆ।

ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਮਾਧ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿਖਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਨੌ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨੌ ਮੰਜ਼ਲੀ ਅੱਠ ਨੁਕਰੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ 1835 ਬਿ. ਵਿਚ ਰੱਖੀ। ਫਿਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਨੇ ਸੰਮਤ 1841 ਵਿਚ ਕੁਝ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਬਾਕੀ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਹੀਂ 1878 ਬਿਕਰਮੀ ਵਿਚ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਗੁੰਬਦ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ ਨੇ 1877 ਬਿ. ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਿਖਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਮਾਧਾਂ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੀ ਸਮਾਧ ਹੈ।” ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉਪਰ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਦੇਹੁਰਾ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਅੱਠਕੋਣੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅੱਠਕੋਣੀ ਇਮਾਰਤ octagonal ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ ਸੰਮਤ 1886 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨਾਲ ਬਾਬੇ ਅਟੱਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਰਫ਼ਤ ਕਰਵਾਈ।”

ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮਾਇਆ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 1670 ਈ. ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਨੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਨੌ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਨੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਦੀ ਸਮਾਧ 150 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਚੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਚਾਰ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੇ ਕਲਸ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਲਗਵਾਇਆ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਅੰਦਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਲਈ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਮਘੋਰੇ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1772 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 1835 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਜਗੀਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਰ ਆਮਦਨੀ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਅੱਧ ਮਕਾਨ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਜਾਰੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹਨ:-

1. ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਵਾਸਾ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, 9 ਆਨੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
2. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਾਢੇ ਤੇਰਾਂ ਆਨੇ।
3. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜਿਮੀਦਾਰ, ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ 10 ਆਨੇ।

ਪੈਸੇ ਖਜ਼ਾਨਿਓ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਸਰਕਾਰ ਨਾਭਾ ਨੇ ਸੰਮਤ 1951 ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਮੂਜਬ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। 15 ਪਰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਚ 91 ਦੁਕਾਨਾਂ, 42 ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਵਿਚ ਅਤੇ 58 ਘੁਮਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਰੱਖ ਸ਼ਿਕਾਰਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਉਸਰਈਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ:

ਇਸਦੀ ਸ਼ਕਲ ਮੁਨਾਰੇ ਵਰਗੀ ਹੈ। 125 ਫੁਟ ਮੁਰੱਬਾ ਹਰ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਉੱਨੀ ਉੱਨੀ ਫੁੱਟ ਹੈ। ਉਚਾਈ 150 ਫੁੱਟ, ਛੇ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਛੋਟੀਆਂ, ਇਕ ਮੰਜ਼ਲ, ਗੁੰਬਦ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਕਲਸ਼ ਸੁਨਹਿਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਇਕ ਦੀਵਾ (ਜੋਤ) ਜਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਸ-ਦਸ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕੋਹ ਤੋਂ ਪਿਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਤੀਕ ਹਰ ਤਰਫ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਅੰਦਰਲੀ ਪਰਕਰਮਾ ਚੌਂਹਠ ਫੁੱਟ ਮੁਰੱਬਾ ਹੈ, ਦੋ ਪੌੜੀਆਂ ਮਸ਼ਰਕ ਤੇ ਮਗਰਬ (ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ), ਛੇ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਤੀਕ ਹਨ। ਇਸ ਅੰਦਰ ਛੱਤ ਪਰਕਰਮਾ ਸ਼ਮਾਲ

5. ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ

(ਉੱਤਰ) ਵੱਲ ਦੀ ਨੁਕਰਈ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਚਕਾਰੀ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ੀ ਸੰਮਤ 1875 ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਕਰਵਾਈ। ਦੂਸਰੇ ਪਹਿਲੂ ਦਖਣੀ, ਸੰਮਤ 1892 ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਤੀਜੇ ਪਹਿਲੂ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੱਚਕਾਰੀ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਪਟਯਾ ਮੱਲ ਤੇ ਚੰਨੀ ਮੱਲ ਨੇ, 1891 ਨੂੰ, ਚੌਥਾ ਪਹਿਲੂ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਮ੍ਹਾਂਦਾਰ ਨੇ ਸੰਮਤ 1888 ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਪਹਿਲੂ ਤੇ ਸ਼ਮਾਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਕੜਿਆਲੀਏ ਨੇ ਸੰਮਤ 1890 ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਗੱਚਕਾਰ ਬੇਲ ਬੂਟਾ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਲੋਟੀਆਂ ਨੇ ਸੰਮਤ 1897 ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਗੱਚਕਾਰੀ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੌਰੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1907 ਨੂੰ, ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੂ ਦਰਸ਼ਨੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾਰ ਮੈਹ ਛਤ ਸੰਮਤ 1864 ਨੂੰ, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਅਤੇ ਗਰਦੀਨਾਂ ਦੀਵਾਰ ਤਿੰਨ ਗਜ਼ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੁਹੇਲ ਸਿੰਘ ਹਲਵਾਈ ਨੇ ਸੰਮਤ 1803 ਨੂੰ, ਅੰਦਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮਸ਼ਰਕੀ ਤੇ ਪਰਕਰਮਾ ਤੇ ਛੱਤ ਗੱਚਕਾਰੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਵਾਲਾ ਨੇ ਸੰਮਤ 1893 ਨੂੰ, ਇਕ ਦੀਵਾਰ ਤਿੰਨ ਗਜ਼, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੌਰੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1909 ਨੂੰ, ਗਰਦੀਨਾਂ ਅੰਦਰ ਦੂਜੀ ਤਰਫ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤਰੇ ਨੇ ਸੰਮਤ 1891 ਨੂੰ, ਛਤ ਜਾਨਬ ਜਨੂਬ (ਦੱਖਣ) ਵੱਲ ਮੈਹ ਪਰਕਰਮਾ, ਬੂੜਾ ਮਲ ਅਤਾਰ ਤੇ ਲਾਲਾ ਸ਼ਿਵਦਿਆਲ ਖੰਨੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੰਮਤ 1911 ਨੂੰ, ਗਰਦੀਨ ਅੰਦਰਲੀ ਮੈਹ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੋ ਗਜ਼ ਜੀਵਨ ਮਲ ਪਸ਼ੌਰੀਏ ਨੇ 1892 ਨੂੰ, ਜਨੂਬ ਵੱਲ ਪੰਜ ਗਜ਼ ਪਰਕਰਮਾ, ਬੂੜਾ ਮਲ ਅਤਾਰ ਨੇ ਸੰਮਤ 1895 ਨੂੰ, ਏਸ ਸਾਲ ਗਰਦੀਨ ਦੋ ਗਜ਼ ਦੀਵਾਰ ਸ. ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਗਰੂਬ (ਪੱਛਮ) ਵਲ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਤੇ ਛਤ ਤੇ ਗਰਦੀਨਾਂ ਗਚਕਾਰੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੋ ਗਜ਼ ਸੰਮਤ 1897 ਨੂੰ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੌਰੀਏ ਨੇ। ਦੋ ਗਜ਼ ਗਰਦੀਨ ਗੱਚਕਾਰੀ ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਲੱਕੜੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੰਮਤ 1812 ਨੂੰ, ਸੱਤਵੀਂ ਛੱਤ ਇੱਟ ਚੂਨੇ ਦੀ। ਬਾਹਰ ਇਸ ਛੱਤ ਦੇ ਨਕਾਸ਼ੀ ਤੇ ਗੱਚਕਾਰੀ ਸੰਮਤ 1908 ਨੂੰ ਘਨਈਏ ਪਸ਼ੌਰੀਏ ਨੇ। ਅੰਦਰਲੀ ਦੀਵਾਰ ਤਿੰਨ ਗਜ਼ ਮੁਰੱਬਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੱਚਕਾਰੀ 1892 ਨੂੰ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੌਰੀਏ ਨੇ, ਪੂਰਬ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਇਕ ਪਰਕਰਮਾ ਤੇ ਇਕ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੱਚਕਾਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਲੀ ਪਰਕਰਮਾ ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਲੱਕੜੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੰਮਤ 1902 ਨੂੰ, ਗੁਰਦੀਨਾ ਦੀਵਾਰ ਤਿੰਨ ਗਜ਼ ਸੰਮਤ 1890 ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ ਨੇ, ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਛਤ ਸ. ਮੀਹਾ ਸਿੰਘ ਭਾਗੋਵਾਲੀਏ ਨੇ ਗਚਕਾਰੀ, ਨਕਾਸ਼ੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਲਾ ਕੇ ਸੰਮਤ 1897 ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਛਤਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ।

ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ, ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਪੌੜੀਆਂ ਤੇ ਚੁਗਾਠਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ- ਬਾਬਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਬਾਬਾ ਬਿਜਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਬਾਬਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਤਪਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਬਾਬਾ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਭਗਤ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਲਈ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਚਾਦਰ ਥੱਲੇ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚਾਦਰ ਫਟ ਕੇ ਅੱਧੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਗਊ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਨਿਰੰਕਾਰ ਪਾਸ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਦੇ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੱਸ ਤੇ ਸਹੁਰਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀ ਜਾਣ ਮੌਕੇ ਸਵਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ, ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ, ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਤੇ ਭਾਈ ਫਿਰੰਦੇ ਦਾ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੀਆਂ ਪੂੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੇ ਪਰਸ਼ਾਦਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁੱਧ ਨਿਕਲਦਾ ਵਿਖਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਕੌਡੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਕੜਾਹੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਲਸ ਰਾਇ ਨਾਲ ਬਚਨ ਬਿਲਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ, ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਕਰਨ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੰਧਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਰਤਬ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

6. ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ

ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੀਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੰਸਾਲੀ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਸੇਵਕ ਡਾ. ਧਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 14 ਸਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਡਾ. ਧਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫਰਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨਵੇਂ ਲਗਵਾਏ ਹਨ। ਪੰਜ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਲਗਵਾਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉੜੀ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਦਿੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਰੋਗਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਨਵਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ- ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸ. ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ, ਰਾਣੀ ਮਤਾਬ ਕੌਰ, ਕੰਵਰ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ, ਕੰਵਰ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੌਰੀਆ, ਬਾਬਾ ਹਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਆਮਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉਪਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਡੀ.ਸੀ. ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਗੁਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ।

7. ‘ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਰਲ ਅਰਥ: 

ੳ. ਗਰਦੀਨਾ- ਆਲਾ ਦੁਆਲਾ, ਅ. ਮੁਰੱਬਾ- ਚੌਕੋਣਾ, ੲ. ਨੱਕਾਸ਼ੀ- ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਸ. ਮੀਨਾਕਾਰੀ- ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਧਾਤ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਬੂਟੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹ. ਬੇਲਦਾਰ- ਉਹ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਕਸ਼ੀਦੇ ਨਾਲ, ਉਕਰ ਕੇ ਜਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਬੇਲ ਬਣਾਈ ਹੋਵੇ।, ਕ. ਗੱਚਕਾਰੀ- ਚੂਨੇ ਦੀ ਚਿਣਾਈ।, ਖ. ਦਾਲਾਨ- ਬਿਨਾਂ ਕਿਵਾੜ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਘਰ।, ਗ. ਗੱਚ- ਚੂਨਾ, ਇੱਟ ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਦੀ ਚਿਣਾਈ ਦਾ ਮਸਾਲਾ। ਪੱਕੀ ਚਿਣਾਈ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਡਾਟਦਾਰ ਛੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਲੇਪ (ਪਲਸਤਰ) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੱਚ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਵਰਤੀਂਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਇਸ ਵਿਚ ਜੋ ਵਸਤਾਂ ਜਿਸ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੋਭਾ ਲਈ ਗੱਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਬਰੀਕ ਰੇਤਾ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੂਨਾ (Gypsum) ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਵਰਤਣ ਲਈ ਗੱਚ ਇਤਨਾ ਸੁੰਦਰ ਸੂਖਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਇਹ ਭੀ ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਰ ਲੇਪ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਟਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਆਭਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਸੀਮੇਂਟ ਵਗੈਰਾ ਦਾ ਭੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੇਤ ਅਤੇ ਬਰੀਕ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ Plaster of Paris) ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੋਚ ਨੂੰ ਭੀ ਗੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਗੱਚ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਭੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

8. ਕਠਿਨ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਪਰ ਸਰੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ (ਜੋਤ) ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਲਗਪਗ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਉੱਪਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀਵੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਭੇਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਦੀਵਾ (ਜੋਤ) ਆਪਣੇ ਆਪ ਅੰਦਰ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਜੋ ਕਠਿਨ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਕਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ
ਆਪਣੇ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਬੇ-ਚਿਰਾਗ ਲਿਖ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਉਣ ਉੱਪਰ ਰੋਕ ਲਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਧੱਕਾ ਸਿੱਖ ਕਿਵੇਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਨਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ, ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦੀਵਾ (ਜੋਤ) ਜਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਫੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਉਥੇ ਕਈ ਦਿਨ ਰਹਿ ਕੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਕਤ ਹੀ, ਦੀਵੇ (ਜੋਤ) ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਆਲੇ (Nitche) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ’ ਵੱਲ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੀਵੇ (ਜੋਤ) ਦਾ ਮੂੰਹ ਇਸ ਲਈ ‘ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ’ ਵੱਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਢ ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ‘ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ” ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀਵੇ (ਜੋਤ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕੋਹ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ (Light Tower) ਭਾਵ ਦਿਸ਼ਾ ਸੂਚਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਨੇਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਾਰ: ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਕਠਿਨ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਸੂਚਕ ਵਜੋਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਘਾਲਣਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲਣ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ' ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।