ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਮਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇਦਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰੰਗਣ ਵਿਚ ਰੰਗ ਕੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਹਥਲੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਵਾਰ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਗਤੀ ਦਾ ਮੰਤਵ

ਮਾਨਵ ਜਨਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਅਤੇ ਸੁਖਾਲਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯੱਗ, ਦਾਨ, ਜੰਗਲ ਭ੍ਰਮਣ, ਭੁੱਖੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਹੀਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ, ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਂਡਿਲਯ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਪੁਰਾਣ ਨੇ ਨੌ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਵੈਦਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਭਗਤੀ ਸਾਕਾਰਤਮਕ ਊਰਜਾ, ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ, ਚੰਗਿਆਈ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਨਾਕਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ, ਭਗਤ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ, ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਉਣਾ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ: ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਬਦੀ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨੂੰ ਸਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ।

ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਾ ਹੁਣ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕੂਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਮੱਤਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਚੰਗੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ:

ਫਰੀਦਾ ਕੂਕੇਦਿਆ ਚਾਂਗੇਦਿਆ ਮਤੀ ਦੇਦਿਆ ਨਿਤ॥
ਜੋ ਸੈਤਾਨਿ ਵੰਞਾਇਆ ਸੇ ਕਿਤ ਫੇਰਹਿ ਚਿਤ॥ (ਪੰਨਾ 1378)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ, ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਛਤ੍ਰਪਤਿ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਕ ਉਰਦੂ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮੇਂ ਖ਼ੁਦਾ ਕੀ ਜ਼ਯਾ ਕਾ ਜ਼ਹੂਰ ਹੈ,
ਪਰ ਫਿਰ ਭੀ ਗ਼ਾਫਿਲੋਂ ਸੇ ਵਹ ਦਿਲਦਾਰ ਦੂਰ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਭਗਤਾਂ ਬਾਰੇ

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਵਾਰ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਤੇਈ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਚੌਵੀ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ, ਬਾਣੀਕਾਰ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਾਣੀਕਾਰ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੈਦੇਉ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਧ੍ਰੂ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਰਾਜਾ ਬਲਿ, ਅੰਬਰੀਕ, ਜਨਕ, ਹਰੀਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰਾ ਰਾਣੀ, ਬਿਦਰ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਦਰੋਪਤੀ, ਸੁਦਾਮਾ, ਅਹਿਲਿਆ, ਬਾਲਮੀਕ, ਅਜਾਮਲ, ਗਨਿਕਾ, ਪੂਤਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਿਸ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਅੰਬਰੀਕ, ਸੁਦਾਮਾ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਦਰੋਪਤੀ, ਅਹੱਲਿਆ, ਭਭੀਖਣ, ਬਲਿ, ਧ੍ਰੂ, ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸਾਖੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ ਤੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰਬ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਸਹਿਮ ਤੋਂ ਢਾਰਸ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਹਵਾਲਾ ਦੇਂਦੇ ਰਹੇ। ਵੇਰਵੇ ਵਿਚ ਗਿਆਂ ਇਹ ਸਾਖੀਆਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਛੇੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਸਹਿਮੇ ਹੋਏ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣਾ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।1

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ? ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਹੀ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਕਿਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੀ? ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ। ਇਸ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਜੁਆਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸਿੱਖੋ! ਤੁਸੀਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਗ਼ਰੀਬ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਜੋ ਫੌਜਾਂ ਦਾ, ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਹੈ ਪਰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਾØਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ।2

ਡਾ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ (ਜੱਗੀ) ਇਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ‘ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵਾਰ ਵਿਚ ਆਏ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਰਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਵੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੁਖ/ਭਗਤ ਦੀ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਰਬਤਰ ਉਸਦਾ ਜੈ ਜੈ ਕਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤਵੱਛਲਤਾ, ਨਾਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵ, ਸਾਧਸੰਗਤ ਦੀ ਸ਼ੇਸ਼ਠਤਾ, ਭਾਉ ਭਗਤੀ, ਅਨਾਥਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਭਗਤ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੰਤ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ, ਸੁਹਜ ਭਾਵ, ਭਗਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਨਿਥਾਵੇਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ, ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ ਬਿਰਦ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵੱਲ ਕਵੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਰ ਪਉੜੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਖਿਪਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਦਰਿਸ਼ਟੀ-ਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਲਈ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਵਿਚ ਬੈਠ ਚੁੱਕੀਆਂ ਵਾਰਤਾਵਾਂ, ਕਥਾਵਾਂ ਅਵਦਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪਰੇਰਨਾਤਮਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।3

ਵਾਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ:

ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਜੀ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਂਹ ਤੋਂ ਪਕੜ ਕੇ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਧ੍ਰੂ ਰੋਂਦਾ-ਰੋਂਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਾਤਾ ਤੂੰ ਰਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਸੀ ਹੈ? ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ ਪਰ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਧ੍ਰੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੈਰੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣਨਗੇ? ਮਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਏਥੇ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪਰ ਮਾਤਾ ਨੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅਬਿਚਲ ਰਾਜ ਦਿਵਾਇਆ। ਦੂਜੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦਾ ਹਰਿਣਾਖਸ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੱਲਰ ਵਿਚ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਤੀਜੇ ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਬਲਿ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਭਗਤ ਅੰਬਰੀਕ ਹਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਉਦਾਸ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮ ਸਹਾਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਲੋਂ ਜਮ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨੂੰ ਲਾਹ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਰਾਣੀ ਹਨ। ਰਾਣੀ ਤਾਰਾ ਰਾਜੇ ਹਰੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੜਾਂਅ ਚੁੱਕ ਲਿਆਂਦੀ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਣੀ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਨੇ ਰਾਣੀ ਤਾਰਾ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਤਸੰਗੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੱਤਵੇਂ ਭਗਤ ਬਿਦਰ ਹਨ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਠਵੀਂ ਭਗਤ ਦਰੋਪਤੀ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਾਸ਼ਣ ਨੇ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਦਰੋਪਤੀ ਨੂੰ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਦਰੋਪਤੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦਰੋਪਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੇਂ ਭਗਤ ਸੁਦਾਮਾ ਜੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੂਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਵਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੇ। ਦਸਵੇਂ ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ ਹਨ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਹਨ। ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਹਨ। ਇਹ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਮਿਲਿਆਂ ਹੋਇਆ ਨੂੰ ਮਿਲ। ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਹਨ। ਚੌਦਵੇਂ ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ ਹਨ। ਘਰ ਵਿਚ ਗਰੀਬੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਹੋਈ। ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਸੋਲਵੇਂ ਭਗਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਹਨ। ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜੁਗਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀਖਿਆ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਸ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਛੁਹ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੀ ਗੁੜਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਹਨ, ਜੋ ਕਿੱਤੇ ਤੋਂ ਨਾਈ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਆਪ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫੈਲੀ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਹਨ।ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ। ਉਨੀਵੀਂ ਭਗਤ ਅਹਿਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੇਂ ਭਗਤ ਬਾਲਮੀਕ ਜੀ ਹਨ। ਇੱਕੀਵੇਂ ਭਗਤ ਅਜਾਮਲ ਹਨ। ਬਾਈਵੀਂ ਭਗਤ ਗਨਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਾਧੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਾਧੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਤੋਤੇ ਨਾਲ ਗਨਿਕਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਬੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਬਿਬਾਣ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਗਈ। ਤੇਈਵੀਂ ਭਗਤ ਪੂਤਨਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਚੌਵੀਵਾਂ ਭਗਤ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਪਦਮ ਨੂੰ ਮਿਰਗ ਦੀ ਅੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਿਤਾਰਿਆ। ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਪਤਿਤਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਾਰ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਤੱਤ

ਉਪਰੋਕਤ ਭਗਤ, ਭਗਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਖ਼ਿਲਾਫ ਬਾਗੀ ਸੁਰ ਅਖਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਜਿਸਦੀ ਬਾਲ ਉਮਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੁਲਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤੀ ਲਈ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿਚਲੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ । ਭਗਤੀ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਇਕੱਲਾ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਪਰ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਬਲਿ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਭਗਤ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਅੰਬਰੀਕ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੁਰਬਾਸੇ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਗੁੱਸੇਖੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਬੁਰਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣਾ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਗੁਣ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਜਨਕ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਅੰਦਰ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਗਦੇ ਪਏ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਤ ਲੋਕ ’ਤੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਹਰੀਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਤਾਰਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਉੱਪਰ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਹੈ, ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਸਿਰਫ ਘਰ ਹੀ ਚਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਭਗਤ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਪ ਤਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਰਾਣੀ ਦਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਾਣਦਿਆਂ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਕੋਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਧਨ ਪਦਾਰਥ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਿਦਰ ਕੋਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਰਾਜ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਦਰੋਪਤੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਪਰ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦਰੋਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਣ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੰਜ ਪਤੀ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਾਣ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਤੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਦਾਮਾ ਬਚਪਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਸੁਦਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਗਰੀਬੀ ਸੀ। ਸੁਦਾਮੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਸੁਦਾਮੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸੁਦਾਮਾ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਸੁਦਾਮੇ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੁਦਾਮੇ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਚੌਲ ਖਾਧੇ। ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਲਿੱਦਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੈਦੇਉ ਜੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਭਗਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਭਗਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਸਮਕਾਲੀ ਭਗਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚੋਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਿਚੋਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਭੋਲੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਭਗਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ ਦੀ ਹੋਈ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਭਗਤਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵਿਚਲਾ ਫਰਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਪਰਤਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੰਗ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਘਰ-ਘਰ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਮੁਰਦਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਢੋਂਦੇ ਸਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਉਹ ਨੀਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉਹ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਗਤੀ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਹਿਲਿਆ, ਬਾਲਮੀਕ, ਅਜਾਮਲ, ਪੂਤਨਾ, ਗਨਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬੁਰਾਈਆਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝ ਆਈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਓਟ ਤੱਕੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ’ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਭਗਤੀ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਔਗੁਣ ਮੁਆਫ ਹੋਏੇ, ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ, ਤਿਆਗ, ਵੈਰਾਗ, ਨਿਰਲੇਪਤਾ, ਨਿਡਰਤਾ, ਪਿਆਰ, ਭਰੋਸਾ, ਪਛਤਾਵਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਗੁਣ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਤੱਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਨਾਇਆ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਅੰਬਰੀਕ, ਬਲ ਆਦਿ ਪੁਰਾਣਿਕ ਨਾਇਕ ਭਗਤ। ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤਕ ਹੈ।4

ਸਿੱਟਾ

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਵਾਰ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੁਣ ਪੌਰਾਣਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰੁਬਰੂ ਹੁੰਦੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਦੂਜਾ ਗੁਣ ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਪਾਤਰ ਜਿਵੇਂ ਗਨਿਕਾ, ਬਾਲਮੀਕ, ਬਧਿਕ, ਅਜਾਮਲ ਅਜਿਹੇ ਪਾਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਪਰ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਧਰ ਗਏ ਅਤੇ ਭਗਤ ਅਖਵਾਏ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਲ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਢਾਰਸ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਮੁਆਫ਼ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੀਜਾ ਅਹਿਮ ਗੁਣ ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮਾਤਰ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਰ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿਪਣੀਆਂ

1. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ, ਪੋਥੀ ਅੱਠਵੀਂ, ਰਾਜ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਜਲੰਧਰ, ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪੰਨਾ 107.
2. ਡਾ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨਈਅਰ (ਸੰਪਾ.) ਗੁਰ ਰਤਨ ਮਾਲ: ਸੌ ਸਾਖੀ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1995, ਸਫਾ 44.
3. ਡਾ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ (ਜੱਗੀ), ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ (ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨਿਰਧਾਰਣ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1999, ਸਫਾ-15.
4. ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1997, ਸਫਾ 107.