ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਆਤਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਕ ਖਾਸ ਵਰਗ ਦਾ ਰਾਖਵਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ ਜਿਸ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਅੰਤਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਗੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਇਹ ਛੁਆ-ਛੂਤ ਨਿਰੀ ਢਕੋਂਸਲੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਹੈ। ਧਰਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੀਤ ਜਾਏ ਅਤੇ ਪੱਲੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਪਵੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮਨਮੁਖਤਾ ਦਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਤੀਕ ਪੁੱਜ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਲਟ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਸਤੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਜਾਤੀ, ਕੁਲ, ਧਨ ਰੁਤਬਾ, ਵਿਦਵਤਾ ਆਦਿ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਹ ਸੀ- ਗੁਰਮੁਖਤਾਈ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖਤਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਬਣਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਾਖਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ’ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ। ਧਰਮ ਰਾਖਵਾਂ ਨਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਧ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ-- ਗੁਰਮੁਖ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਜੋ ਇਕ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖਤਾਈ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਰਹਿਣ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਹੁ- ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਮਾਰਗ ਅਪਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਕਿਤੜੇ ਲਖ ਅਸਾਧ ਜਗ ਵਿਚਿ ਕਿਤੜੇ ਚੋਰ ਜਾਰ ਜੂਆਰੀ।
ਵਟਵਾੜੇ ਠਗਿ ਕੇਤੜੇ ਕੇਤੜਿਆਂ ਨਿੰਦਕ ਅਵਿਚਾਰੀ।
ਕੇਤੜਿਆਂ ਅਕਿਰਤਘਣ ਕਿਤੜੇ ਬੇਮੁਖ ਤੇ ਅਣਚਾਰੀ।
ਸ੍ਵਾਮਿ ਧ੍ਰੋਹੀ ਵਿਸਵਾਸਿ ਘਾਤ ਲੂਣ ਹਰਾਮੀ ਮੂਰਖ ਭਾਰੀ।
ਬਿਖਲੀਪਤਿ ਵੇਸੁਆ ਰਵਤ ਮਧ ਮਤਵਾਲੇ ਵਡੇ ਵਿਕਾਰੀ।
ਵਿਸਟ ਵਿਰੋਧੀ ਕੇਤੜੇ ਕੇਤੜਿਆਂ ਕੂੜੇ ਕੂੜਿਆਰੀ।
ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਬਿਨੁ ਅੰਤਿ ਖੁਆਰੀ॥ (ਵਾਰ 8:15)

ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੇਖਧਾਰੀ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਜਾ, ਜਪ-ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਧਰਮ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਠੀਕ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨਮੁਖ ਦੀ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨਾਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ੇ੍ਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸਾਧ ਭਾਵ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ, ਚੋਰ, ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਹ ਵਿਚ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਠੱਗ, ਅਹਿਸਾਨ-ਫਰਾਮੋਸ਼, ਬੇਸ਼ਰਮ, ਅਨਾਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਧੋ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਨਿੰਦਾ ਚੁਗਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਰਹਿਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਨਮੁਖ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਮੁਖ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਸੱਚ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਮੂਲ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਮਨਮੁਖ ਮੂਲਹੁ ਭੁਲਿਆ ਵਿਛਿ ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਅਹੰਕਾਰੁ॥
ਝਗੜਾ ਕਰਦਿਆ ਅਨਦਿਨੁ ਗੁਦਰੈ ਸਬਦਿ ਨ ਕਰਹਿ ਵੀਚਾਰੁ॥
ਸੁਧਿ ਮਤਿ ਕਰਤੈ ਸਭ ਹਿਰਿ ਲਈ ਬੋਲਨਿ ਸਭੁ ਵਿਕਾਰੁ॥
ਦਿਤੈ ਕਿਤੈ ਨ ਸੰਤੋਖੀਅਹਿ ਅੰਤਰਿ ਤਿਸਨਾ ਬਹੁ ਅਗਿਆਨੁ ਅੰਧਾਰੁ॥
ਨਾਨਕ ਮਨਮੁਖਾ ਨਾਲੋ ਤੁਟੀ ਭਲੀ ਜਿਨ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਪਿਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 316)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੇਧ ਹੈ ਕਿ ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕ ਜਾਣਾ ਇਕ ਮੂਲ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਕਦੀ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਮਨਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਬਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਤ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਦਾ ਭੈੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਬੁਧੀਮਾਨੀ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਂਬੜ ਮੱਚਿਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਹੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਤਨਾ ਵੀ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ 8ਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ 15ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਨਮੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਤ ਕਿਸ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇਤਨਾ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਉਸ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ:

ਮਨਮੁਖ ਮਨੁ ਨ ਭਿਜਈ ਅਤਿ ਮੈਲੇ ਚਿਤਿ ਕਠੋਰ॥
ਸਪੈ ਦੁਧੁ ਪੀਆਈਐ ਅੰਦਰਿ ਵਿਸੁ ਨਿਕੋਰ॥ (ਪੰਨਾ 755)

ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਕਿਤਨਾ ਵੀ ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਦਿਓ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਰੋਲ ਜ਼ਹਿਰ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਧ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਮਨਮੁਖ ਕਿਤਨਾ ਵੀ ਜਪ-ਤਪ ਕਰ ਲਵੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਲਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਕਰਮ ਨਿਰਾ ਪਖੰਡ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ:

ਪੂਰੇ ਗੁਰ ਕਾ ਹੁਕਮੁ ਨ ਮੰਨੈ ਓਹੁ ਮਨਮੁਖੁ ਅਗਿਆਨੁ ਮੁਠਾ ਬਿਖੁ ਮਾਇਆ॥
ਓਸੁ ਅੰਦਰਿ ਕੂੜੁ ਕੂੜੋ ਕਰਿ ਬੁਝੈ ਅਣਹੋਦੇ ਝਗੜੇ ਦਯਿ ਓਸ ਦੈ ਗਲਿ ਪਾਇਆ॥
ਓਹੁ ਗਲ ਫਰੋਸੀ ਕਰੇ ਬਹੁਤੇਰੀ ਓਸ ਦਾ ਬੋਲਿਆ ਕਿਸੈ ਨ ਭਾਇਆ॥
ਓਹੁ ਘਰਿ ਘਰਿ ਹੰਢੈ ਜਿਉ ਰੰਨੁ ਦੋਹਾਗਣਿ ਓਸੁ ਨਾਲਿ ਮੁਹੁ ਜੋੜੇ ਓਸੁ ਭੀ ਲਛਣੁ ਲਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 303)

ਮਨਮੁਖ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕੇ ਕਾਰਨ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਬੱਝ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਵਿਕਾਰਾਂ, ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਬੋਲ ਬੜੇ ਚੰਗੇਰੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਇਕ ਵੇਸਵਾ ਵਾਂਗੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੰਡਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੀਨ-ਈਮਾਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਮਨਮੁਖ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਖਤ ਵਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਮਨਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਵੀ ਮਤਿ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨਮੁਖ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਾ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨਮੁਖਿ ਮੁਗਧੁ ਨਰੁ ਕੋਰਾ ਹੋਇ॥ ਜੇ ਸਉ ਲੋਚੈ ਰੰਗੁ ਨ ਹੋਵੈ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 732)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਨਮੁਖ ਨੂੰ ਬਿਖ (ਜ਼ਹਿਰ) ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਮਨਮੁਖ ਵਾਪਾਰੈ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣਨੀ ਬਿਖੁ ਵਿਹਾਝਹਿ ਬਿਖੁ ਸੰਗ੍ਰਹਹਿ ਬਿਖ ਸਿਉ ਧਰਹਿ ਪਿਆਰੁ॥

ਬਾਹਰਹੁ ਪੰਡਿਤ ਸਦਾਇਦੇ ਮਨਹੁ ਮੂਰਖ ਗਾਵਾਰ॥
ਹਰਿ ਸਿਉ ਚਿਤੁ ਨ ਲਾਇਨੀ ਵਾਦੀ ਧਰਨਿ ਪਿਆਰੁ॥
ਵਾਦਾ ਕੀਆ ਕਰਨਿ ਕਹਾਣੀਆ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਕਰਹਿ ਆਹਾਰੁ॥
ਜਗ ਮਹਿ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਹਰਿ ਨਿਰਮਲਾ ਹੋਰੁ ਮੈਲਾ ਸਭੁ ਆਕਾਰੁ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਨ ਚੇਤਨੀ ਹੋਇ ਮੈਲੇ ਮਰਹਿ ਗਵਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 1091)

ਮਨਮੁਖ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਬਿਖ ਦਾ ਭਾਵ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਪ ਕਰਮ ਉਸ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਇਤਨੇ ਪਿਆਰੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ ਕਿ ਪਾਪ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਉਸ ਕੋਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਨਮੁਖਿ ਜਾਣੀਅਨਿ ਸਾਧ ਅਸਾਧ ਜਗਤ ਵਰਤਾਰਾ” ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਤੇ ਬੁਰੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਿਆਂ ਮਨਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੰਹਾ ਸੱਪ, ਖੋਟਾ ਰੁਪਇਆ ਅਤੇ ਅੜੀਅਲ ਬੈਲ ਵੀ ਕਿਹਾ। ਮਨਮੁਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਸਾਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਨਾ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਭੈੜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਦੁਲਭ ਜਨਮੁ ਚਿਰੰਕਾਲ ਪਾਇਓ ਜਾਤਉ ਕਉਡੀ ਬਦਲਹਾ॥
ਕਾਥੂਰੀ ਕੋ ਗਾਹਕੁ ਆਇਓ ਲਾਦਿਓ ਕਾਲਰ ਬਿਰਖ ਜਿਵਹਾ॥ (ਪੰਨਾ 1203)

ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਗਾਹਕ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮਾਇਆ ਵਿਕਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਕਉਡੀ ਜਿਤਨਾ ਹੈ, ਲਈ ਨਹੀਂ ਗੁਆ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਬੰਨ ਕੇ ਇਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਰੂਪੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜੂਨੀ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੰਤਵ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਮਨਮੁਖ ਤੋਂ ਠੀਕ ਉਲਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਚਾ ਖੇਲੁ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸਿਆ।
ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਦਾ ਮੇਲੁ ਸਬਦ ਅਵੇਸਿਆ।
ਫੁਲੀਂ ਤਿਲੀਂ ਫੁਲੇਲ ਸੰਗਿ ਸਲੇਸਿਆ।
ਗੁਰਸਿਖ ਨਕ ਨਕੇਲ ਮਿਟੈ ਅੰਦੇਸਿਆ।
ਨ੍ਹਾਵਣੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲ ਵਸਣ ਸੁਦੇਸਿਆ।
ਗੁਰ ਜਪੁ ਰਿਦੈ ਸੁਹੇਲੁ ਗੁਰ ਪਰਵੇਸਿਆ।
ਭਾਉ ਭਗਤਿ ਭਉ ਭੇਲੁ ਸਾਧ ਸਰੇਸਿਆ।
ਨਿਤ ਨਿਤ ਨਵਲ ਨਵੇਲ ਗੁਰਮੁਖ ਭੇਸਿਆ।
ਖੈਰ ਦਲਾਲ ਦਲੇਲ ਸੇਵ ਸਹੇਸਿਆ॥ (ਵਾਰ 3:9)

ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਨਮੁਖ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਲੱਛਣ ਗੁਰਮੁਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨਮੁਖ। ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਹਰ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਸ਼ੁਭ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਰਹਿਤ ਤਿਲ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨਕੇਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੁਮਾਰਗ ’ਤੇ ਫਿਸਲਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦੇਸ਼ੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਮਾਣਨਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਵੀ ਗੁਰਮੁਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੱਚ ਤੇ ਭਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਤਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਚਲਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਰਮ ਕਮਾਵੈ ਬਿਗਸੈ ਹਰਿ ਬੈਰਾਗੁ ਅਨੰਦੁ॥

ਅਹਿਨਿਸਿ ਭਗਤਿ ਕਰੇ ਦਿਨੁ ਰਾਤੀ ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ ਨਿਚੰਦੁ॥ (ਪੰਨਾ 29)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਸਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਮਨਮੁਖ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਉਜਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ:

ਜਿਨਿ ਏਹੁ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਕਰਿ ਆਕਾਰੁ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਚਾਨਣੁ ਜਾਣੀਐ ਮਨਮੁਖਿ ਮੁਗਧੁ ਗੁਬਾਰੁ॥
ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਨਿਰੰਤਰੀ ਬੂਝੈ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 20)

ਗੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਕਿਹਾ। ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਾਂ ਘਟ- ਘਟ ਵਿਚ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਨ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਅੰਕੁਸ਼ ਹੋਏਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਤੇ ਗਿਆਨੁ ਪਾਇਆ ਹਰਿ ਤਤੁ ਬੀਚਾਰਾ॥
ਮਤਿ ਮਲੀਣ ਪਰਗਟੁ ਭਈ ਜਪਿ ਨਾਮੁ ਮੁਰਾਰਾ॥
ਸਿਵਿ ਸਕਤਿ ਮਿਟਾਈਆ ਚੂਕਾ ਅੰਧਿਆਰਾ॥
ਧੁਰਿ ਮਸਤਕਿ ਜਿਨ ਕਉ ਲਿਖਿਆ ਤਿਨ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਿਆਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 163)

ਗੁਰਮੁਖ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਲਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭੇਦ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਕਿਸੇ ਭਾਵ ਦਾ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ, ਦੁਬਿਧਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗੁਰਮੁਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਦ ਬੇਦ ਬੀਚਾਰੁ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਆਪਾਰੁ॥

ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਾਰ ਕਰੇ ਪ੍ਰਭ ਭਾਵੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੂਰਾ ਪਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1058)

ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਭਾਵ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।