ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਤਰੱਕੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਖ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ’ਚ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਏ ਹਨ। ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੋਈ ਉੱਚੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਮਕ- ਦਮਕ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਾਸ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਝੂਠ-ਸੱਚ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੇ ਰੋਗੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਮਿਠਾ ਕਰਿ ਕੈ ਖਾਇਆ ਪਿਆਰੇ ਤਿਨਿ ਤਨਿ ਕੀਤਾ ਰੋਗੁ॥
ਕਉੜਾ ਹੋਇ ਪਤਿਸਟਿਆ ਪਿਆਰੇ ਤਿਸ ਤੇ ਉਪਜਿਆ ਸੋਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 641)

ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਤਨ ਦੇ ਰੋਗੀ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵੀ ਰੋਗੀ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੋਗ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕਿਤੇ ਡੂੰਘੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦੁਖ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਕੂੜ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਤਨ ਦੇ ਰੋਗ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੜੀ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ’ਚ ਸਦਾ ਸ਼ੰਕਾ, ਦੁਬਿਧਾ ਤੇ ਭੈਅ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ । ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਰੋਗੇ ਮਰਤਾ ਰੋਗੇ ਜਨਮੈ॥ ਰੋਗੇ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਜੋਨੀ ਭਰਮੈ॥
ਰੋਗ ਬੰਧ ਰਹਨੁ ਰਤੀ ਨ ਪਾਵੈ॥ ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਰੋਗੁ ਕਤਹਿ ਨ ਜਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1140)

ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ’ਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਪਾਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਟਿਕਾਉ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਨਮ ਬਿਰਥਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ “ਭੋਲਾ ਵੈਦ” ਕਿਹਾ। ਸੰਸਾਰਕ ਨਿਦਾਨ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਦਰਦੁ ਹੋਵੈ ਦੁਖੁ ਰਹੈ ਸਰੀਰ॥ ਐਸਾ ਦਾਰੂ ਲਗੈ ਨ ਬੀਰ॥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਵੈਦ ਸੁਜਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਤੇ ਦਵਾ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ। ਰੋਗ ਤਾਂ ਮਨ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਲੋਭ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਜਲਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ:

ਕਲਿ ਕਲਵਾਲੀ ਕਾਮੁ ਮਦੁ ਮਨੂਆ ਪੀਵਣਹਾਰੁ॥
ਕ਼੍ਰੋਧ ਕਟੋਰੀ ਮੋਹਿ ਭਰੀ ਪੀਲਾਵਾ ਅਹੰਕਾਰੁ॥
ਮਜਲਸ ਕੂੜੇ ਲਬ ਕੀ ਪੀ ਪੀ ਹੋਇ ਖੁਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 553)

ਅੰਤਰ ’ਚ ਵਸੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁੰਹੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਬੰਧ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਮਨਿ ਨਹੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਹੈ ਮੁਖਿ ਰਾਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਰੇਬ ਇਕ ਪੈਰਿ ਚਲੈ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਵਧਾਏ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਕਿਹਾ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਅਤਿ ਗੁਬਾਰੁ ਮਾਇਆ ਦਾ ਗੁਬਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਟਿਕਾਉ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਦਾ ਹੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ’ਚ ਧਿਆਨ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਚ ਬਾਹਰ ਹੀ ਬਾਹਰ ਭੰਭਲਭੂਸੇ ਖਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ:

ਬਹੁ ਰੰਗ ਮਾਇਆ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਪੇਖੀ॥ ਕਲਮ ਕਾਗਦ ਸਿਆਨਪ ਲੇਖੀ॥
ਮਹਰ ਮਲੂਕ ਹੋਇ ਦੇਖਿਆ ਖਾਨ॥ ਤਾ ਤੇ ਨਾਹੀ ਮਨੁ ਤ੍ਰਿਪਤਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 179)

ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਰੰਗ ਮਾਣ ਲਏ। ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਮਾਜ , ਕੌਮ ਦਾ ਆਗੂ , ਸ਼ਾਹ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਇਤਨਾ ਸਭ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਆਦਰ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਗ਼ੁਬਾਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ’ਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਜ ਖੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਹੀ ਹੱਥ ਲੱਗਦਾ ਹੈ:

ਜਿਉ ਬਿਗਾਰੀ ਕੈ ਸਿਰਿ ਦੀਜਹਿ ਦਾਮ॥ ਓਇ ਖਸਮੈ ਕੈ ਗ੍ਰਿਹਿ ਉਨ ਦੂਖ ਸਹਾਮ॥
ਜਿਉ ਸੁਪਨੈ ਹੋਇ ਬੈਸਤ ਰਾਜਾ॥ ਨੇਤ੍ਰ ਪਸਾਰੈ ਤਾ ਨਿਰਾਰਥ ਕਾਜਾ॥
ਜਿਉ ਰਾਖਾ ਖੇਤ ਊਪਰਿ ਪਰਾਏ॥ ਖੇਤੁ ਖਸਮ ਕਾ ਰਾਖਾ ਉਠਿ ਜਾਏ॥
ਉਸੁ ਖੇਤ ਕਾਰਣਿ ਰਾਖਾ ਕੜੈ ॥ ਤਿਸ ਕੈ ਪਾਲੈ ਕਛੂ ਨ ਪੜੈ॥ (ਪੰਨਾ 179)

ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਰੂ ਵਚਨ ’ਚ ਤਿੰਨ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜੋ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨੂੰ ਝਿੰਝੋੜ ਕੇ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਨੱਸ-ਭੱਜ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੱਸ-ਭੱਜ ਦਾ ਅੰਤ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ। ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਰਿਜ਼ਕ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਲੇਖ ਲਿਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਣਮੰਗੀਆਂ ਹੀ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਜੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਵੀ ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਣ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹੋਣ।

ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਗਲਾ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜਮ ਦਾ ਡੰਡ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਖੌਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੀ ਸੰਪਦਾ, ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਵੰਸ਼, ਕੁਲ਼ ਉੱਪਰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮਾਣ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਰਾਖੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਖਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਖੇਤ ਸਮਝੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਰਾਖਾ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਦੁਖ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੱਲੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫਸਲ ਪੱਕ ਕੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੱਥ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲੋਭ: ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਖਾਹਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਆਦਲੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਖਰਚੀਲੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ, ਵਿਖਾਵੇ ਲਈ ਫ਼ੈਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਸਤੀ, ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਕਾਰਾਂ, ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਘਰ-ਬਾਰ, ਹੀਰੇ-ਜਵਾਹਰਾਤ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਚ-ਝੂਠ ਜ਼ਰੀਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਆਪਸੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਆਪ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਅਗਾਂਹ ਵਧਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਉਹ ਨਿਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਭਰਮ ਹੈ ਤੇ ਭਰਮਿਆ- ਭਟਕਿਆ ਮਨ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਜੋਗ ਹੀ ਨਹੀਂ:

ਨਾਨਕ ਅੰਧਾ ਹੋਇ ਕੈ ਰਤਨਾ ਪਰਖਣ ਜਾਇ॥
ਰਤਨਾ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣਈ ਆਵੈ ਆਪੁ ਲਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 954)

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ’ਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿਣਾ ਮਨ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ-ਯੋਗ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹਉ ਵਾਰੀ ਜਾਉ ਜਿਤੁ ਸੋਹਿਲੈ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਹੋਇ ਮਨੁੱਖ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰੇ, ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਣਾਂ, ਪਰਬਤਾਂ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ’ਚ ਚਲਾ ਜਾਏ, ਹਠ ਕਰੇ, ਅੰਨ ਤਿਆਗ ਦਵੇ ਇਹ ਸਭ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸੁਖੀ, ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਤੇ ਸਹਜ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਸੁਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ ਅਗਿਆਨਤਾ ਇਸ ਸੁਖ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਘੜ੍ਹਦੀ ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ’ਚ ਭਰਮੇ ਹੋਏ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸੁਖ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਭੜਕ ਰਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਗਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭਟਕਣ ਵੱਡਾ ਰੋਗ ਦੁਬਿਧਾ ਮਨਮੁਖ ਰੋਗਿ ਵਿਆਪੇ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਲਾਹਿ ਅਧਿਕਾਈ ਅਗਾਂਹ ਵਧਣਾ ਭੌਤਿਕਤਾ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਣਾ ਹੈ ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਨ ਨਿਰੰਤਰ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ॥
ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 16)

ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਧਦੇ ਜਾਣਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖੁਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਮਨ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਘਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਨ ਦੇ ਰੋਗ ਵੀ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁਭੂਲੋ ਬਹੁ ਚਿਤੈ ਵਿਕਾਰੁ॥ ਮਨੁ ਭੂਲੋ ਸਿਰਿ ਆਵੈ ਭਾਰੁ॥

ਮਨ ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਬਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਦਰਿ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨੇੜੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਮਨ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ੇ ਬੇਸੁਆਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੌੜ ਮੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅੰਤਰ ਮਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ’ਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਾਈ ਸਮਝਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਜ ਲਹਿ ਜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚੇ “ਸਦਾ ਸਖਾਈ” ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਸਹਿਜ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ ਛਾਵ ਘਣੀ ਫੂਲੀ ਬਨਰਾਇ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬਿਗਸੈ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ॥ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ’ਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ ਵਰਗੀ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ’ਚ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਆਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਅਨੰਦ ਤੇ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੀ ਪੈਜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ:

ਥਿਰੁ ਘਰਿ ਬੈਸਹੁ ਹਰਿ ਜਨ ਪਿਆਰੇ॥ ਸਤਿਗੁਰਿ ਤੁਮਰੇ ਕਾਜ ਸਵਾਰੇ॥
ਦੁਸਟ ਦੂਤ ਪਰਮੇਸਰਿ ਮਾਰੇ॥ ਜਨ ਕੀ ਪੈਜ ਰਖੀ ਕਰਤਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 201)

ਮਨ ਸਹਿਜ ’ਚ ਆਵੇ, ਬਾਹਰ ਦੇ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਜੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਉੱਦਮ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਨ ਭਾਵਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਬਲ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਸੀਸ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ, ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਬਣ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਦੋ ਨਹੀਂ ਅਣਗਿਣਤ ਮਿਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਚਿੱਤ ਚੇਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਸ੍ਰੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਲਈ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਭਟਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਸਹਿਜ ਤੇ ਅਨੰਦ ਦਾ ਨਿਰਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਨ ਦੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੀ ਬਦਲ ਵਾਲਾ ਹੈ:

ਸਬਦਿ ਰਤੇ ਵਡ ਹੰਸ ਹੈ ਸਚੁ ਨਾਮੁ ਉਰਿ ਧਾਰਿ॥
ਸਚੁ ਸੰਗ੍ਰਹਹਿ ਸਦ ਸਚਿ ਰਹਹਿ ਸਚੈ ਨਾਮਿ ਪਿਆਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 585)

ਜੀਵਨ ਦਾ ਉੱਦੇਸ਼ ਹੈ ਹੰਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮੋਤੀ ਚੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਹੋਏ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਰਗੇ ਜੋ ਇਸ ਪੂਰਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ ਦਰਵੇਸੀ ਕੋ ਜਾਣਸੀ ਵਿਰਲਾ ਕੋ ਦਰਵੇਸੁ ਪਰ ਇਸ ’ਚ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੰਦ ਬਣਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਤੀ ਤਾਂ ਚੁਗਦੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਤਾਂ ਸਦਾ ਜਪਦੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਹਲਤਿ ਸੁਖੁ ਪਲਤਿ ਸੁਖੁ ਨਿਤ ਸੁਖੁ ਸਿਮਰਨੋ ਨਾਮੁ ਗੋਬਿੰਦ ਕਾ ਸਦਾ ਲੀਜੈ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ, ਨੱਸ ਭੱਜ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਲਈ ਨਿੱਤ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਚਾਹੀਦੈ ਮਨ ਮੇਰਿਆ ਤੂ ਸਦਾ ਸਚੁ ਸਮਾਲਿ ਜੀਉ

ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ: ਮਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੋਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਖ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਚਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿਕੰਦਰ, ਨੇਪੋਲੀਅਨ ਜਿਹੇ ਲੋਗ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ’ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਿੱਕੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਨਿਆਂ, ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੱਟਦੇ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸਰਕਾਰ, ਸੰਸਥਾ, ਵਿਉਪਾਰ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਤਕ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਦੇਣਾ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ’ਚ ਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਸੱਚ ਦਾ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੰਕਾਰ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦੇਣ, ਹੁਕਮ ਮਨਵਾਉਣ ਦਾ ਲੋਭ ਵੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਨ ਸਦਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਘੇਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਅਹੰਬੁਧਿ ਪਰਬਾਦ ਨੀਤ ਲੋਭ ਰਸਨਾ ਸਾਦਿ॥
ਲਪਟਿ ਕਪਟਿ ਗ੍ਰਿਹਿ ਬੇਧਿਆ ਮਿਥਿਆ ਬਿਖਿਆਦਿ॥ (ਪੰਨਾ 810)

ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਜੋ ਜਿੰਨਾ ਤਾਕਤਵਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਉਤਨੇ ਹੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦਾਂ ’ਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਉਤਨੇ ਹੀ ਦੁਖ ਅੱਗੇ ਆ ਰਿਹੇ ਹਨ ਜਿਉ ਜਿਉ ਚਲਹਿ ਚੁਭੈ ਦੁਖੁ ਪਾਵਹਿ ਜਮਕਾਲੁ ਸਹਹਿ ਸਿਿਰ ਡੰਡਾ ਹੇ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸੁਆਦ ਬੁਰੇ-ਭਲੇ ਦਾ ਫਰਕ ਕਰਨ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ:

ਜੋ ਭਲਾਈ ਸੋ ਬੁਰਾ ਜਾਨੈ॥ ਸਾਚੁ ਕਹੈ ਸੋ ਬਿਖੈ ਸਮਾਨੈ॥
ਜਾਣੈ ਨਾਹੀ ਜੀਤ ਅਰੁ ਹਾਰ॥ ਇਹੁ ਵਲੇਵਾ ਸਾਕਤ ਸੰਸਾਰ॥
ਜੋ ਹਲਾਹਲ ਸੋ ਪੀਵੈ ਬਉਰਾ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਨਾਮੁ ਜਾਨੈ ਕਰਿ ਕਉਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 180)

ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਨਿਆਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿੱਤ ਵੱਧਦਾ ਲੋਭ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਲਾਈ ਦੇ ਵੀਚਾਰ ਮਾੜੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੱਚ ਬਿਖ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਜਿਸ ’ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੰਦੇ ਤੋਂ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲੱਖਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ, ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਅੰਨਿਆਂ, ਜੁਲਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਨਿਆਈ ਕੋਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਤਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਹੁਕਮ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਆਗਿਆ ’ਚ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਜੈਸੀ ਆਗਿਆ ਕੀਨੀ ਠਾਕੁਰਿ ਤਿਸ ਤੇ ਮੁਖੁ ਨਹੀ ਮੋਰਿਓ॥
ਸਹਜੁ ਅਨੰਦੁ ਰਖਿਓ ਗ੍ਰਿਹ ਭੀਤਰਿ ਉਠਿ ਉਆਹੂ ਕਉ ਦਉਰਿਓ॥
ਆਗਿਆ ਮਹਿ ਭੂਖ ਸੋਈ ਕਰਿ ਸੂਖਾ ਸੋਗ ਹਰਖ ਨਹੀ ਜਾਨਿਓ॥
ਜੋ ਜੋ ਹੁਕਮੁ ਭਇਓ ਸਾਹਿਬ ਕਾ ਸੋ ਮਾਥੈ ਲੇ ਮਾਨਿਓ॥ (ਪੰਨਾ 1000)

ਮਨ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਭਾਵ ਦਾਸ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ। ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹੀਂ ਹਟਣਾ। ਮਾਇਆ, ਮੋਹ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ। ਮਨ ਦਾ ਇਹ ਧਰਮ ਕੋਈ ਬੇਬਸੀ ਜਾਂ ਲਾਚਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਇਸ ਸੁਭਾਉ ਕਾਰਨ ਮਨ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਚਾਉ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਠੀਆਂ, ਕਾਰਾਂ, ਪਾਰਟੀਆਂ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟੀਆਂ, ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ’ਚ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਤਾਂ ਨਿਉਂ ਕੇ ਚੱਲਣ ਤੇ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ’ਚ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਘਟ ਘਟ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਮਨ ਦੇ ਟਿਕਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਮਨ ਨਹੀਂ ਟਿਕੇਗਾ। ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ, ਹਕੂਮਤ, ਤਾਕਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨ ਨਹੀਂ ਟਿਕੇਗਾ। ਅਜਿਹਾ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਜੋਗ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨਿਰਾ ਢੌਂਗ ਹੈ ਜਹ ਭੀਤਰਿ ਘਟ ਭੀਤਰਿ ਬਸਿਆ ਬਾਹਰਿ ਕਾਹੇ ਨਾਹੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰਲਾ ਆਚਰਣ ਅੰਦਰ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਮਨੁ ਚਲੈ ਨ ਪਉਣੁ ਉਡਾਵੈ॥ ਜੋਗੀ ਸਬਦੁ ਅਨਾਹਦੁ ਵਾਵੈ॥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ’ਚ ਰਹਿਣਾ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਭੁੱਖ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਮੋਹ: ਮਨ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਘਰ-ਬਾਰ, ਸਨਬੰਧੀਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਏ ਢੇਰ, ਰੁਤਬੇ, ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਦੇ ਆਏ ਹਾਂ ਉਹ ਭੁਲੇਖਾ- ਮਾਤਰ ਹਨ। ਮਿਿਥਆ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਣਾ ਮਨ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਵਜਹ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ’ਚ ਹੀ ਬਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਮੇਰਾ ਮੇਰਾ’ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਨਾ ਜੀਵਨ ਮੁੱਕਣਾ ਹੈ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੰਕਾ ਨਾ ਰਹੀ, ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ, ਸੂਰਬੀਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਗਿਆਨੀ-ਧਿਆਨੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ। ਮਨ ਦਾ ਲੋਭ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਹਮਰਾ ਚਿਤੁ ਲੁਭਤ ਮੋਹਿ ਬਿਖਿਆ ਬਹੁ ਦੁਰਮਤਿ ਮੈਲੁ ਭਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਏਕ ਤੁਹੀ ਏਕ ਤੁਹੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ
ਮਨੁੱਖ ਵਸਤਰ-ਵਿਹੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਲੇਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਭੋਗਣੇ ਹਨ:

ਬਾਬਾ ਨਾਂਗੜਾ ਆਇਆ ਜਗ ਮਹਿ ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਲੇਖੁ ਲਿਖਾਇਆ॥
ਲਿਖਿਅੜਾ ਸਾਹਾ ਨਾ ਟਲੈ ਜੇਹੜਾ ਪੁਰਬਿ ਕਮਾਇਆ॥
ਬਹਿ ਸਾਚੈ ਲਿਿਖਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਬਿਖਿਆ ਜਿਤੁ ਲਾਇਆ ਤਿਤੁ ਲਾਗਾ॥
ਕਾਮਣਿਆਰੀ ਕਾਮਣ ਪਾਏ ਬਹੁ ਰੰਗੀ ਗਲਿ ਤਾਗਾ॥
ਹੋਛੀ ਮਤਿ ਭਇਆ ਮਨੁ ਹੋਛਾ ਗੁੜੁ ਸਾ ਮਖੀ ਖਾਇਆ॥
ਨਾ ਮਰਜਾਦੁ ਆਇਆ ਕਲਿ ਭੀਤਰਿ ਨਾਂਗੋ ਬੰਧਿ ਚਲਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 582)

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਆਪ ਲਿਖਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਲੇਖ ਅਟੱਲ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਜੀਵਨ ’ਚ ਚੁਕਾਉਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਹ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮਨ ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮੇਰਾ ਦੀ ਹੋਛੀ ਮਤਿ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ’ਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਕਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਭਲੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਥਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੱਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਮੱਤ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ:

ਰੇ ਨਰ ਇਹ ਸਾਚੀ ਜੀਅ ਧਾਰਿ॥
ਸਗਲ ਜਗਤੁ ਹੈ ਜੈਸੇ ਸੁਪਨਾ ਬਿਨਸਤ ਲਗਤ ਨ ਬਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 633)

ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਕਦੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਏ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੋਹ ’ਚ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਰੁਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੋਲੀ ਖਾਲੀ ਮਿਲਣੀ ਹੈ:

ਕੁਸਲੁ ਨ ਗ੍ਰਿਹਿ ਮੇਰੀ ਸਭ ਮਾਇਆ॥ ਊਚੇ ਮੰਦਰ ਸੁੰਦਰ ਛਾਇਆ॥
ਝੂਠੇ ਲਾਲਚਿ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 175)

ਦੁਰਲੱਭ ਜੀਵਨ ਲੋਭ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੋਹ ’ਚ ਗੁਆ ਦੇਣਾ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਹੀਰੇ ਦਾ ਹੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਬਿਰਥਾ ਚਲਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਮਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਹੌਂਸਲਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ ਜੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਥਾ ਚਲਾ ਜਾਏ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਮਨ ਅੰਦਰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਸਹਿਜ ਚਾਹੀਦੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਇਸ ’ਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ ਛੂਟੀ ਬਿਮਲ ਮਝਾਰਿ॥ ਗੁਰ ਕੀ ਮਤਿ ਜੀਇ ਆਈ ਕਾਰਿ॥

ਸਹਿਜ ਦਾ ਬੂਟਾ: ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਸ਼ਬਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸਹਿਜ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗ ਖੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਧੀਰਜ ਚਾਹੀਦੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ’ਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਰੈਨਿ ਦਿਨਸੁ ਪ੍ਰਭ ਸੇਵ ਕਮਾਨੀ ਮਨ ਅੰਦਰ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਨੱਸ ਭੱਜ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ:

ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ ਸੁਖਦਾਈਆ ਮਿਲਿਆ ਸੁਖ ਭਾਇ॥
ਸਹਜਿ ਸਮਾਨਾ ਭੀਤਰੇ ਛੋਡਿਆ ਨਹ ਜਾਇ॥
ਜਰਾ ਮਰਾ ਨਹ ਵਿਆਪਈ ਫਿਰਿ ਦੂਖੁ ਨ ਪਾਇਆ॥
ਪੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਆਘਾਨਿਆ ਗੁਰਿ ਅਮਰੁ ਕਰਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 808)

ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ’ਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਮਨ ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾ ਲਵੇ , ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇਖ ਵਿਸਮਾਦ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਿਜ ਵੱਲ ਵੱਧਣ ਲੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ, ਤਾਕਤ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮੋਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦੈ, ਪਰ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਅਨਮੋਲ ਹੈ ਕੀਮਤਿ ਕਹੀ ਨ ਜਾਈਐ ਕਿਆ ਕਹਿ ਮੁਖਿ ਬੋਲਾ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਨਾ ਰਹਿਣ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ਰੰਗਿਆ ਮਨ ਸਦਾ ਸਹਿਜ ਤੇ ਆਨੰਦ ’ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਡਭਾਗੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਣ ਆਈ ਹੈ:

ਸਹਜਿ ਸਬਦਿ ਸੁਖੁ ਊਪਜੈ ਬਿਨੁ ਭਾਗਾ ਧਨੁ ਨਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1010)

ਅੰਦਰ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ, ਬਾਹਰ ਦੀ ਨੱਸ-ਭੱਜ ਠਹਿਰੇ, ਸੁਖ ਵਰਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਹਿਜ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜਿਤਨਾ ਸਮਾਂ ਮਨ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੀ ਪੁੰਨ ਫਲਦਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਮਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਹੈ ਸ੍ਰਵਣੀ ਕੀਰਤਨੁ ਸਿਮਰਨੁ ਸੁਆਮੀ ਇਹੁ ਸਾਧ ਕੋ ਆਚਾਰੁ ਜੇ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜੇਗਾ।