ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਆਪ ਸੱਦਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸਦਾ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਆਪਣੇ ਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਉਸਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ’ਚ ਮਦਦਗਾਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਸੱਚ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਖਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੋਚ ਦੇ ਇਹ ਦੁਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਖਾਂ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਬੇ-ਸਬਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਵੱਧਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ’ਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਭੋਜਨ ਅੰਦਰ ਸੁਆਦਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ, ਤਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋਵੇ, ਆਉਣ–ਜਾਣ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਾਧਨ ਹੋਣ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦੀ ਸੁਖਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਆਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਹੈ ਛਤੀਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ। ਵਿਅੰਜਨ ਤਾਂ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੋਹਾਂ ਅੰਦਰ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ ॥ ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ ॥ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖਾਣ ਪਾਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਾਰੇ ਜੋ ਗੱਲ ਅੱਜ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੋਗ ਗ਼ਲਤ ਖਾਣ ਪਾਣ ਕਾਰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੇਢੰਗਾ ਖਾਣ-ਪਾਣ ਹੀ ਮਨ ਅੰਦਰ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਪਲਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ’ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਛਤੀਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਾਉ ਏਕੁ ਜਾ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰੇਇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ’ਚ ਅਨੰਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਖਾਣ-ਪਾਣ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ, ਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਸੁਆਦ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਨਿੱਕਾ ਸੁਆਦ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਮਨ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਰਸ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਇਕਿ ਰਸੁ ਚਾਖਿ ਸਬਦਿ ਤ੍ਰਿਪਤਾਸੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਵੀ ਤਨ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ। ਅੱਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕੱਪੜਿਆਂ ’ਤੇ ਖਰਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਂਡੇਡ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਗ਼ਰੀਬ ਆਦਮੀ ਦੀ ਮਾਸਕ ਆਮਦਨੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਤੇ ਸਤ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਜਿਹੇ ਗੁਣ ਸਫੇਦ ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤਰ ਹਨ। ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨੀਲਾ ਵੇਸ਼ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਭਾਵ ਅੰਗ ਵਸਤਰ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਕਮਰਬੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਇਸ ਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਨਮੋਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ’ਚ ਘੋੜੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਅਸਤਰ ਸ਼ਸਤਰ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਮਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਕੀਮਤੀ ਕਾਰਾਂ, ਦੌਲਤ ਤੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਫਖ਼ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਰੋਗਾਂ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਨਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਦਰਅਸਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਮਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਘੋੜੇ ਪਾਖਰ ਸੁਇਨੇ ਸਾਖਤਿ ਬੂਝਣੁ ਤੇਰੀ ਵਾਟ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਖਾਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ’ਚ ਪਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਰਜਦਿਆਂ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਜੋ ਸੁਖ ਉਹ ਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਮਿਹਰ ’ਚ ਹੈ ਘਰ ਮੰਦਰ ਖੁਸੀ ਨਾਮ ਕੀ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਪਰਵਾਰੁ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦਾ ਅੰਤ ਦੁੱਖਾਂ 'ਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਸਉਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ ਛਤੀਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਜਾਇਦਾਦ ਬਣਾਉਣ, ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ ਭਾਵ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਜੋੜਨ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋ ਹਿਕਮਤ ਹੋਵੇ, ਜੋਸ਼ ਹੋਵੇ ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ’ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਝਾਤ ਮਾਰਿਆਂ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦੇ ਲੋਕ ਆਮ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ:

ਅਮਲੁ ਗਲੋਲਾ ਕੂੜ ਕਾ ਦਿਤਾ ਦੇਵਣਹਾਰਿ ॥
ਮਤੀ ਮਰਣੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਖੁਸੀ ਕੀਤੀ ਦਿਨ ਚਾਰਿ ॥ ( ਪੰਨਾ 15 )

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰਹੱਸ ਖੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਅਜਬ ਖੇਡ ਰਚਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਨੀਂਹ ’ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਰਜੀ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ’ਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰਕ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੰਗਰਲੀਆਂ ਮਾਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਏ ਪਰ ਜੀਵਨ ਖੁਆਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਇਆ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਜਮ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸਚੁ ਮਿਲਿਆ ਤਿਨ ਸੋਫੀਆ ਰਾਖਣ ਕਉ ਦਰਵਾਰੁ ॥ ( ਪੰਨਾ 15 )

ਉਪਰੋਕਤ ਬਚਨ ਅੰਦਰ ਸੋਫੀਆ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਾਰਕ ਲੋੜਾਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਲਾਈਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ, ਸਾਰਾ ਬਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰਨ ’ਚ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਗੂੜ੍ਹ ਸਬਰ ਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਅੰਦਰ ਰਸੁ ਸੁਇਨਾ ਰਸੁ ਰੁਪਾ ਕਾਮਣਿ ਰਸੁ ਪਰਮਲ ਕੀ ਵਾਸੁ ॥ ਰਸੁ ਘੋੜੇ ਰਸੁ ਸੇਜਾ ਮੰਦਰ ਰਸੁ ਮੀਠਾ ਰਸੁ ਮਾਸੁ ਦੀ ਕੂੜ ਅਵਸਥਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਮਨ ਨੂੰ ਰਾਹ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਤਨ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਿਰੰਤਰ ਜਤਨ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਰਸਾਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋਣਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਇੱਕੋ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉੱਦਮ ਹੈ:

ਆਖਿ ਆਖਿ ਮਨੁ ਵਾਵਣਾ ਜਿਉ ਜਿਉ ਜਾਪੈ ਵਾਇ ॥
ਜਿਸ ਨੋ ਵਾਇ ਸੁਣਾਈਐ ਸੋ ਕੇਵਡੁ ਕਿਤੁ ਥਾਇ ॥ ( ਪੰਨਾ 53 )

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨ “ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ” ਤੋਂ “ਸਚੁ ਖਾਣਾ”, “ਹੋਰ ਪੈਨਣੁ” ਤੋਂ “ਸਚੁ ਪੈਨਣਾ” ਤੇ “ਹੋਰੁ ਚੜਣਾ” ਤੋਂ “ਸਚੇ ਸਚਾ ਨਾਉ” ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਜਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰੇ। ਮਨ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਰਮਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਤੇ ਮਿਹਰ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਧੀਰਜ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥ ਤਾਂ ਥੋੜੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ, ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸੁੱਖ ਲਈ ਦਿਨ- ਰਾਤ ਜਤਨ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ’ਚ ਬਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :

ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਸੀਗਾਰੀਆ ਤਨੁ ਮਨੁ ਪਿਰ ਕੈ ਪਾਸਿ ॥
ਦੁਇ ਕਰ ਜੋੜਿ ਖੜੀ ਤਕੈ ਸਚੁ ਕਹੈ ਅਰਦਾਸਿ ॥ ( ਪੰਨਾ 54 )

ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਧਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਜ਼ਾਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਬਿਨਾ ਦੇਰ ਕੀਤਿਆਂ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਬਲ, ਜੁਗਤ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹੁਦਾ, ਸ਼ੌਹਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਾਹ ਦੀ ਰੀਤਿ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗੁਣ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਏ, ਔਗੁਣਾਂ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਤ ਦੇਣਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ ਪੁਛਿ ਨ ਸਾਜੇ ਪੁਛਿ ਨ ਢਾਹੇ ਪੁਛਿ ਨ ਦੇਵੈ ਲੇਇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੰਗ, ਆਪਣਾ ਢੰਗ, ਆਪਣਾ ਨਿਆਂ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ’ਚ ਪੂਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਲੁਕਾਇਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਸਬਾਈ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵੀ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਨਜੂਰ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਦਾ ਪੁੰਨ ਫ਼ਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ:

ਜਾ ਤਿਸੁ ਭਾਵਾ ਤਦ ਹੀ ਗਾਵਾ ॥
ਤਾ ਗਾਵੇ ਕਾ ਫਲੁ ਪਾਵਾ ॥
ਗਾਵੇ ਕਾ ਫਲੁ ਹੋਈ ॥
ਜਾ ਆਪੇ ਦੇਵੈ ਸੋਈ ॥ (ਪੰਨਾ 599)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਕਰਨਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਜਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਸੰਜਮ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਜਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨਾਮ ਜਪਦਿਆਂ ਜੇ ਫ਼ਲ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਫ਼ਲ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫ਼ਲ ਸਾਹਮਣੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਜਮ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਡੋਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ— ਹਮ ਡੋਲਤ ਬੇੜੀ ਪਾਪ ਭਰੀ ਹੈ ਪਵਣੁ ਲਗੈ ਮਤੁ ਜਾਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਨ ਕਾਮਨਾ ਵਿਹੀਣ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸੁਰਤਿ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ’ਚ ਰਤੀ ਜਾਏ:

ਸੁਰਤੀ ਸੁਰਤਿ ਰਲਾਈਐ ਏਤੁ ॥
ਤਨੁ ਕਰਿ ਤੁਲਹਾ ਲੰਘਹਿ ਜੇਤੁ ॥ (ਪੰਨਾ 878)

ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਦੀ ’ਚ ਉਤਰੀ ਬੇੜੀ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦੈ। ਬੇੜੀ ਆਪਣੇ ਸੰਜਮ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਤਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਕੋਨੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਸਹਿਜ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ ਕਾਮ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਕਦੇ ਲੋਭ–ਮੋਹ ਤੇ ਕਦੇ ਹੰਕਾਰ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ
ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਜਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਹਿਜ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਸਕੇ:

ਅੰਤਰਿ ਭਾਹਿ ਤਿਸੈ ਤੂ ਰਖੁ ॥
ਅਹਿਿਨਸਿ ਦੀਵਾ ਬਲੈ ਅਥਕੁ ॥ (ਪੰਨਾ 878)

ਬੇੜੀ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਨਾ ਉਤਰੇ ਤਾਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗੀ। ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇਗਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਬੇੜੀ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਤਾਂ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ’ਚ ਡੁੱਬ ਨਾ ਜਾਏ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੋੜਾ ਮੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੀ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਵਾਰ, ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਨ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਸਤਰ ਤਿਆਗ ਨਾਗੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਤਾਂ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵਿਚ ਉਤਾਰੇ ਬਿਨਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਣ ਜਿਹਾ ਜਤਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ :

ਅੰਨੁ ਨ ਖਾਇਆ ਸਾਦੁ ਗਵਾਇਆ ॥
ਬਹੁ ਦੁਖੁ ਪਾਇਆ ਦੂਜਾ ਭਾਇਆ ॥
ਬਸਤ੍ਰ ਨ ਪਹਿਰੈ ॥ ਅਹਿਨਿਸਿ ਕਹਰੈ ॥
ਮੋਨਿ ਵਿਗੂਤਾ ॥ ਕਿਉ ਜਾਗੈ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਸੂਤਾ ॥ (ਪੰਨਾ 467)

ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ’ਚ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨ ਪਰਵਾਰ, ਭੋਜਨ, ਵਸਤਰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੁੱਖਾਂ ’ਚ ਹੀ ਭ੍ਰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਹਰ ਜਤਨ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਲਈ ਪਰਵਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ , ਸੰਬੰਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ , ਭੋਜਨ , ਵਸਤਰ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਤਕ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਣੀ ਰਹੇ ਮੋਹ ਨਾ ਬਣ ਜਾਏ। ਜ਼ਰੂਰਤ ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਬੇੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਾ ਮੋਹ ਬਣ ਜਾਣਾ ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਬੇੜੀ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਡੋਬਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੁਰਲੱਭ ਜੀਵਨ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ’ਚ ਡੋਬਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ
ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ:

ਜਪ ਤਪ ਕਾ ਬੰਧੁ ਬੇੜੁਲਾ ਜਿਤੁ ਲੰਘਹਿ ਵਹੇਲਾ ॥
ਨਾ ਸਰਵਰੁ ਨਾ ਊਛਲੈ ਐਸਾ ਪੰਥੁ ਸੁਹੇਲਾ ॥ (ਪੰਨਾ 729)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਚਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਇਵੇਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਜਿਵੇਂ ਬੇੜੀ ਇਹ ਸਮਝ ਲਵੇ ਕਿ ਉਹ ਸਾਗਰ ਅੰਦਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲ ਅਲੇਪ ਬੇੜੀ ਸਾਗਰ ਅੰਦਰ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਸਾਗਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾ ਉਸ ਅੰਦਰ ਸਾਗਰ ਦਾ ਭੈਅ ਹੈ ਨਾਂ ਹੀ ਮੋਹ ਹੈ। ਭੈਅ ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਬੇੜੀ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਡੋਬ ਸਕੇ ਤੇ ਮੋਹ ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਉਂ- ਜਿਉਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਜਾਵੇਗੀ ਨਵਾਂ, ਨਵਾਂ ਪਾਣੀ ਮਿਲਦਾ ਜਾਏਗਾ। ਤੁਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਮੋਹ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬਸ ਸੰਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਗਰ ਹੈ ’ਤੇ ਉਛਾਲੇ ਮਾਰਨਾ ਇਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਸਾਗਰ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਉਛਾਲੇ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ? ਪਰ ਬੇੜਾ ਅਜਿਹਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਗਰ ਦੇ ਉਛਾਲੇ ਉਸ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਜਪ-ਤਪ ਨਾਲ ਸੰਜਮ ਤੇ ਸਹਿਜ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਪੀ ਤਪੀ, ਸੰਜਮੀ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਪਾਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬੇੜਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਜਲ ਅੱਜ ਹੈ ਉਹ ਕੱਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਾਇਆ। ਸੰਜਮ ਤੇ ਸਹਿਜ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਿੱਜ ਗੁਣ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਣ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸਹਿਜ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸਵਾਸ ਲੈਣਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹਿਜ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸਹਿਜ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੱਖਨ ਹਨ:

ਸਹਜ ਸਮਾਧਿ ਸਦਾ ਲਿਵ ਹਰਿ ਸਿਉ ਜੀਵਾਂ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਈ ॥
ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਰਤਾ ਬੈਰਾਗੀ ਨਿਜ ਘਰਿ ਤਾੜੀ ਲਾਈ ॥ ( ਪੰਨਾ 1232 )

ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਕਾਨ, ਕੀਮਤੀ ਕਾਰਾਂ, ਰੁਤਬੇ, ਸ਼ੌਹਰਤ ’ਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਜਿੰਨਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਕਰਮੰਦ ਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਤਾਕਤਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਬੇਚੈਨੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਪ–ਤਪ ਦਾ ਬੇੜਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਸਹਿਜ ਲਿਵ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਹਿਜ ਲਿਵ ਅੰਦਰ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਨ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਵਾਸ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਹੁਦਾ-ਸ਼ੌਹਰਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਹਿਜ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਨਾਂ ਹੀ ਸੋਗ ਦਾ। ਧਨ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਹਿਜ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਹਿਜ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਏਕਸ ਬਿਨੁ ਮੈ ਅਵਰੁ ਨ ਜਾਨਾਂ ਸਤਿਗੁਰਿ ਬੂਝ ਬੁਝਾਈ ਭਗਤੀ ਦੇ ਫ਼ਲ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵੀਚਾਰ ਨਹੀਂ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਹਿਜ ’ਚ ਹੈ। ਉਹ ਫਲ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀਚਾਰ ਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਹਾ ਕਰੇ ਮਨਿ ਮਾਨੁ ॥ ਦੇਵਣਹਾਰੇ ਕੈ ਹਥਿ ਦਾਨੁ ॥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਕੋਈ ਭਰਮ, ਕੋਈ ਦੁਵਿਧਾ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਦੁਵਿਧਾ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਦੁਬਿਧਾ ਛੋਡਿ ਕੁਵਾਟੜੀ ਮੂਸਹੁਗੇ ਭਾਈ ਬਿਨਾ ਸ਼ੰਕਾ, ਕਾਮਨਾ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਲਿਵ ਲਾਏ ਅਹਿਨਿਸਿ ਨਾਮੁ ਸਲਾਹੀਐ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ॥ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਮਨਾ-ਵਿਹੀਣ ਹੋਣਾ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਜਤਨ ਦਾ ਫ਼ਲ ਛੇਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਡੀਕ ਕਰਨਾ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਂ ਉਡੀਕ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਲਾਏ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਮਜਬੂਤ ਆਧਾਰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਮਾਨ ਦਿਆਲੂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪ ਮਿਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ :

ਹਰਿ ਸਾ ਮੀਤੁ ਨਾਹੀ ਮੈ ਕੋਈ ॥
ਜਿਨਿ ਤਨੁ ਮਨੁ ਦੀਆ ਸੁਰਤਿ ਸਮੋਈ ॥
ਸਰਬ ਜੀਆ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਿ ਸਮਾਲੇ ਸੋ ਅੰਤਰਿ ਦਾਨਾ ਬੀਨਾ ਹੇ ॥ ( ਪੰਨਾ 1027 )

ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਖਾ, ਸਹਾਈ, ਪਾਲਕ, ਦਾਤਾ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਤਨ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੋਚ ਟਿਕਾਈ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਮਹਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਨ ’ਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਕਦੇ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀ :

ਸਤਿਗੁਰੁ ਤੁਠਾ ਸਚੁ ਦ੍ਰਿੜਾਏ ॥ ਸਭਿ ਦੁਖ ਮੇਟੇ ਮਾਰਗਿ ਪਾਏ ॥
ਕੰਡਾ ਪਾਇ ਨ ਗਡਈ ਮੂਲੇ ਜਿਸੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਰਾਖਣਹਾਰਾ ਹੈ ॥ ( ਪੰਨਾ 1029 )

ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਰਸਾਂ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਵੀ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਅਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਰਾਬਰ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਕਦੇ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦਾ। ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹੋ ਵੀ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਭਰੋਸਾ ਆਪਣੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਿਆਲਤਾ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਕਿਰਪਾਲੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸਦਾ ਮਿਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਸਦਜੀਵੀ ਤੇ ਭਵਜਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਤਿਗੁਰੁ ਬੋਹਿਥੁ ਆਦਿ ਜੁਗਾਦੀ ਰਾਮ ਨਾਮਿ ਨਿਸਤਾਰਾ ਹੇ ॥

ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਸਹਿਜਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸ ਮੰਜਿਲ ਤੇ ਪੁੱਜੇਗਾ ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਵੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ, ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫ਼ਲ ਦੀ ਆਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੁਬਿਧਾ, ਦੁਚਿੱਤਾਪਨ ਭੂਤਾਂ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਭਾਵ ਕੁਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਖਿੱਚੋਤਾਣਿ ਕਰਹਿ ਬੇਤਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਹਿਜ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਆ ਸਤਿਗੁਰਿ ਦੀਆ ॥ ਅਵਰੁ ਨ ਜਾਣਾ ਦੂਆ ਤੀਆ ॥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜੋ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦੁੱਖ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ, ਭਰਮਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸਗਲੇ ਦੂਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਕਰਿ ਪੀਵੈ ਬਾਹੁੜਿ ਦੂਖੁ ਨ ਪਾਇਦਾ ॥ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਅਥਾਹ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਰਾਖਣਹਾਰ ਦਿਆਲੂ ਸਿਰ ਤੇ ਹੈ ਤਾਂ ਅਚਿੰਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਬਣਨ ’ਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੱਚਾ ਧਨ , ਸੱਚਾ ਭੋਜਨ , ਸੱਚਾ ਵੇਸ਼ ਤੇ ਸੱਚੀ ਸੋਭਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੂੜ ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਦਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰਿ ਮਿਲਿਐ ਸਚ ਸੰਜਮਿ ਸੂਚਾ ॥
ਗੁਰ ਕੀ ਪਉੜੀ ਊਚੋ ਊਚਾ ॥ (ਪੰਨਾ 153)