ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਦੋ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਪੜ੍ਹ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਤਾਂਘ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੀਵਾਨਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵੇਖਿਆ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ’ਚ ਸ਼ੈਦਾਈ ਹੋ ਜਾਣਾ ਕਿਹਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਦੇ ਰੰਗ ’ਚ ਰੰਗੀ ਇਸਤਰੀ ਹਰ ਪਲ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ’ਚ ਬਤੀਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਠਦੀ-ਬਹਿੰਦੀ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਤੀ ਲਈ ਹੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਰੰਗ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਦੁੱਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ, ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰੰਗ ਮਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨਿਰਲੇਪ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਸਨ:

ਮੈ ਬਉਰੀ ਮੇਰਾ ਰਾਮੁ ਭਤਾਰੁ ॥
ਰਚਿ ਰਚਿ ਤਾ ਕਉ ਕਰਉ ਸਿੰਗਾਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1164)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਬਦਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਵੇਕਲੀ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਘਟ-ਘਟ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਏ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਸਾਰ, ਸਮਾਜ, ਲੋਕ ਨਿੰਦਾ - ਵਡਿਆਈ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਚਦੇ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦੇ ਜੋ ਹਰ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦਿਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਭਗਤੀ ’ਚ ਗੁਜ਼ਰਦਾ। ਆਪ ਦਾ ਮਾਣ, ਸਤਿਕਾਰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਗਤੀ-ਰਸ ’ਚ ਡੁੱਬੇ ਭਗਤ ਜੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅਲਖ ਜਗਾਈ। ਆਪ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਰੁਕ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲ ਰਹੇ। ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਕਈ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਜਲ ਦਾ ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਊਠ ਨੂੰ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਬੂਟੇ ਵੇਖ ਕੇ ਚਾਉ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਇਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਰਨ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਗਤ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਵਿਗਾਸ ’ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਖਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਭੌਰੇ ਤੇ ਬਿਰਖ ’ਤੇ ਅੰਬ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕੋਇਲ ਦਾ ਮਨ ਮਤਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਚਕਵੀ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ, ਹੰਸ ਦੇ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਨਾਲ, ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ, ਬਾਲਕ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਖੀਰ ਨਾਲ, ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਪੰਛੀ ਦੇ ਸਵਾਤੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੂੜ੍ਹ ਤੇ ਅਨੰਦਦਾਇਕ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਭਗਤੀ ਬੜੀ ਮਹਿੰਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜੁਗਤ ਦੱਸੀ:

ਦਸ ਬੈਰਾਗਨਿ ਮੋਹਿ ਬਸਿ ਕੀਨੀ ਪੰਚਹੁ ਕਾ ਮਿਟ ਨਾਵਉ ॥
ਸਤਰਿ ਦੋਇ ਭਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰਿ ਬਿਖੁ ਕਉ ਮਾਰਿ ਕਢਾਵਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 693)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਰਾਹ ਸੰਜਮ ਤੇ ਸਿੱਦਕ ਦੀ ਰਾਹ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦਸਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ’ਚ ਕਰੇ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਟਕਨ ਤੇ ਖੁਆਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਵਿਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖੁਰਾਕ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਸ ’ਚ ਆ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਖੁਰਾਕ ਮਿਲਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਵਿਕਾਰ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਹੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਤਨ-ਮਨ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅੰਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਇਵੇਂ ਸਿੰਝ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ’ਚ ਲਹੂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲਹੂ ਹੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਅੰਤਰ ਅਵਸਥਾ ਮਾਤਰ ਤੇ

ਮਾਤਰ ਪ੍ਰੇਮ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੂੜ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਨਿਰਮਲ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਥਾਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੰਕਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ :

ਕਉਨ ਕੋ ਕਲੰਕੁ ਰਹਿਓ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਲੇਤੁ ਹੀ ॥
ਪਤਿਤ ਪਵਿਤ ਭਏ ਰਾਮੁ ਕਹਤ ਹੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 718)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਪਾਵਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਝੋਲੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਤੋਰਦਾ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਦਾਨ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਮਿਹਰ ਤਰਕਾਂ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਸਵੈ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਤਰਕ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਵੇ, ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚਦੀ। ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਲੱਖਣ ਗੱਲ ਕਹੀ ਕਿ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੀਤ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਖੋਜ ਤੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ ਉਹ ਨਿਹਾਲ ਤੇ ਨਿ-ਸ਼ਬਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਗੂੰਗੇ ਦੀ ਮਠਿਆਈ ਕਿਹਾ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਿਸੇ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦਿਆਂ ਬੇਲੋੜਾ ਕਿਹਾ :

ਕੋਈ ਬੋਲੈ ਨਿਰਵਾ ਕੋਈ ਬੋਲੈ ਦੂਰਿ ॥
ਜਲ ਕੀ ਮਾਛੁਲੀ ਚਰੈ ਖਜੂਰਿ ॥1॥
ਕਾਂਇ ਰੇ ਬਕਬਾਦੁ ਲਾਇਓ ॥
ਜਿਿਨ ਹਰਿ ਪਾਇਓ ਤਿਨਹਿ ਛਪਾਇਓ ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਪੰਡਿਤੁ ਹੋਇ ਕੈ ਬੇਦੁ ਬਖਾਨੈ ॥
ਮੂਰਖੁ ਨਾਮਦੇਉ ਰਾਮਹਿ ਜਾਨੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 718)

ਜੋ ਲੋਕ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਧਰਮ, ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਨ ’ਚ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਨੇ ਗਿਆਨ, ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਸੱਚੀ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਭਾਵਨਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਭਰੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਤੁਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਗਿਆਨੀ, ਵੇਦ-ਪੁਰਾਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਮੁਖੋਂ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਡਿਆਈ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਫੈਲੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਛੱਪਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪੜੋਸਨ (ਗੁਆਂਢਣ) ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਛੱਪਰ ਕਿਸ ਕਾਰੀਗਰ ਕੋਲੋਂ ਛਵਾਇਆ ਹੈ। ਪੜੋਸਨ ਇੰਨੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਛੱਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੇ ਛਵਾਉਣ ਲਈ ਦੁੱਗਣੀ ਮਜੂਰੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਇੱਥੇ ਛੱਪਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜੋ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਸੁਖ, ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁਖ ਕਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੱਤ ਢੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੜੋਸਨ ਭਾਵ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਛੱਪਰ ਬਣਵਾਉਣ ਲਈ ਕਾਰੀਗਰ ਲੱਭਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ-ਆਧਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੱਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ :

ਬੇਢੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਮਜੂਰੀ ਮਾਂਗੈ ਜਉ ਕੋਊ ਛਾਨਿ ਛਵਾਵੈ ਹੋ ॥
ਲੋਗ ਕੁਟੰਬ ਸਭਹੁ ਤੇ ਤੋਰੈ ਤਉ ਆਪਨ ਬੇਢੀ ਆਵੈ ਹੋ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 657)

ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਵੇਦ-ਪੁਰਾਣ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਦੀ ਪੌੜੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਰੰਗ ਨਿਰਾਲਾ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਇਸ ਫੇਰ ਵਿਚ ਪੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲਿਵ ਲਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ ਸਾਸਤ੍ਰ ਆਨੰਤਾ ਗੀਤ ਕਬਿਤ ਨ ਗਾਵਉਗੋ॥ ਅਖੰਡ ਮੰਡਲ ਨਿਰੰਕਾਰ ਮਹਿ ਅਨਹਦ ਬੇਨੁ ਬਜਾਵਉਗੋ॥ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਦਾਸ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪੇ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿਕ ਦੀ ਬੜੀ ਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹੋ ਵਿਚਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ- ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਗਊਆਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਕਰ ਲਵੇ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਬਰਫੀਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ’ਤੇ ਤਪ ਕਰੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਨਿੱਤ ਹੀ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੋਨਾ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਤਨ ਤਪਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕਈ ਕਾਇਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਰੋਈ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੋਨਾ ਗੁਪਤ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਰੀਤ ਸੀ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਤੁਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ। ਕਾਸ਼ੀ ਨਗਰ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਤੇ ਗਇਆ ਨਗਰ ਵਿਚ ਪਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵੇਦ-ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਸਿਦਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੜੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਾਲ ਉਸ ਮਿਰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਨ ਭਰ ਨੱਸਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਰਮ ਵਿਚ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਵੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਭਰਮ, ਪਖੰਡ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਿਰਨ ਦੇ ਨਾਦ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਕਿ ਕਦੋਂ ਅੰਤ ਸਮਾਂ ਆ ਪੁੱਜਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਉਹ ਨਾਮ ਜਪੇ:

ਐਸੇ ਰਾਮਾ ਐਸੇ ਹੇਰਉ ॥
ਰਾਮੁ ਛੋਡਿ ਚਿਤੁ ਅਨਤ ਨ ਫੇਰਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 873)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਭਾਵ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਤੇ ਪੂਰਨ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ— ਏਕੋ ਏਕੁ ਵਸੈ ਮਨਿ ਸੁਆਮੀ ਦੂਜਾ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ ॥ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਹਾਮੀ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਜੁੜੇ ਕਿ ਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਏ। ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਆਸ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮਛੇਰੇ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ’ਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸੁਨਿਆਰੇ ਦਾ ਚਿੱਤ ਗਹਿਣੇ ਘੜਦਿਆਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਭਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ’ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੀ ਬਾਜ਼ੀ ਖੇਡਦਿਆਂ ਕੌਡੀ ’ਤੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਤੇ ਨਾਮ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਛੇਰੇ ਦਾ ਮਨ ਮੱਛੀ ਲਈ, ਸੁਨਿਆਰੇ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸੁੰਦਰ ਜੇਵਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਾਮੀ ਦਾ ਮਨ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਲਈ ਤੇ ਜੁਆਰੀ ਦਾ ਮਨ ਬਾਜ਼ੀ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਬਿਹਬਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਜਪਣ ’ਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਰਾਹ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਚੱਲਣ ਦਾ ਚੱਜ - ਆਚਾਰ ਗਿਆਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਲਈ ਨੇਤਰਹੀਣ ਦੀ ਸੋਟੀ ਜਿਹਾ ਹੈ ਸੋ ਹਰਿ ਅੰਧੁਲੇ ਕੀ ਲਾਕਰੀ ॥ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਾਰਗ-ਦਸੇਰੀ ਸੋਟੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਬੜੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਤੇ ਬੇਲਾਗ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ :

ਮੋ ਕਉ ਤਾਰਿ ਲੇ ਰਾਮਾ ਤਾਰਿ ਲੇ ॥
ਮੈ ਅਜਾਨੁ ਜਨੁ ਤਰਿਬੇ ਨ ਜਾਨਉ ਬਾਪ ਬੀਠੁਲਾ ਬਾਹ ਦੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 873)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਚਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬੇਚਾਰਗੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਭਰਿਆ ਹੱਕ ਵੀ ਪਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਬਾਲਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਤੋਂ ਉਭਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੰਸਾਰਕ ਪਿਤਾ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਸਮਰੱਥ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੰਕਟ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਮਖ ਮਾਤਰ ’ਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਰਣਾਗਤ ਨੂੰ ਹਰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ
ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ :

ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਅਵਿਲੰਬਿ ਬਹੁਤੁ ਜਨ ਉਧਰੇ ਨਾਮੇ ਕੀ ਨਿਜ ਮਤਿ ਏਹ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 874)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਦੁਖ ’ਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਾਕਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲੀਅਤ ਨਾਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਰਕ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ ਦਾ ਹਿੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੇ ਸਦਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਇਸ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਦਾ ਰੰਗ ਨਿਰਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਕਸ਼ਟ, ਵਿਘਨ, ਵਿਪਦਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ- ਪਾਟ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਿਖਆ ਮੰਗਣੀ ਪਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀ ਘਟਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਰੰਗ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹੁਕਮ ਕਰ ਗਏ ਕਿ ਠਾਕੁਰ ਜੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ। ਬਾਲਕ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਵੇਰੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਠਾਕੁਰ ਜੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਠਾਕੁਰ ਜੀ ਦੇ ਭੋਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਤੀਤ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਕਟੋਰੇ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਰਿਆ ਰਿਹਾ ਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਲ ਸੁਲਭ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪ ਆ ਕੇ ਕਟੋਰੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ। ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ’ਚ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਇੰਨੇ ਸਹਿਜ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਧਰਮ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੌਤਕ ਸੀ। ਪਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਕੌਤਕ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਤਾਂ ਹੀ ਆਪ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰ ਸਕੇ ਕਿ ਜੌ ਰਾਜੁ ਦੇਹਿ ਤ ਕਵਨ ਬਡਾਈ ॥ ਜੌ ਭੀਖ ਮੰਗਾਵਹਿ ਤ ਕਿਆ ਘਟਿ ਜਾਈ॥ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਤਾਂ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਰਬਾਣ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਲਈ ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਵਿਖਾਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਸੀਂ ਕਿੰਝ ਮੰਨੀਏ ਕਿ ਉਹ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਲੋਟਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਵਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਲੂਣ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲੂਣ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੁੱਟ ਭਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਵਿਚ ਲੂਣ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ।

ਫਿਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਰ ਤਕ ਉਬਾਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਲੋਟੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਸ ਅੰਦਰ ਲੂਣ ਦੇ ਕਿਣਕੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਨਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਲੂਣ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਪਰ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਜਤ-ਸਤ, ਸੰਜਮ, ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਫ਼ ਵਾਂਗੂ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਤੇ ਅਟੱਲ ਭਰੋਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਹਨ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਦੇ ਸੁਖ ਕਦੇ ਦੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਪਰ ਦੁਖ ਆਉਣ ’ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਡੋਲ ਜਾਣਾ ਉਸ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਹੌਲੇਪਣ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਗ-ਹਸਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਗੁਆ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਡੋਲਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ :

ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ ਨ ਛੋਡਉ ਭਾਵੈ ਲੋਗੁ ਹਸੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1195)

ਰਾਜੇ ਨੇ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਮਰੱਥ ਤਾਂ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਕੌਤਕ ਵਰਤਾਅ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ। ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਤੇ ਅਡੋਲ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਤੇ ਦੀਨਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਖਾਈ। ਆਪ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇ ਮਨ ਡੋਲ ਵੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਡੋਲਣ ਦੇਵੇ :

ਮੋ ਕਉ ਤੂੰ ਨ ਬਿਸਾਰਿ ਤੂੰ ਨ ਬਿਸਾਰਿ ॥
ਤੂ ਨ ਬਿਸਾਰੇ ਰਾਮਈਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1292)

ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਭਾਵਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਤਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਟੋਰੇ ’ਚ ਰੱਖਿਆ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਗਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਦਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਹੀ ਬੇਨਤੀ ’ਚ ਰਹੇ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।