ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬੱਝਾ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਉੱਚੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਆਗੂ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਪਤਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਿਦਕ ਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਿੰਨੇ ਨਿਘਾਰ ’ਤੇ ਜਾ ਪੁੱਜਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਚੁਕੀ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸਿੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਹਿਤਵੰਤ ਸਿੱਖ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਇਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ 15 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪੰਥਕ ਇਕੱਠ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਗਰਮ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੰਥਕ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਕਿ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਹੋਣ, ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਤੇ ਗੁਰ-ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਨਿਰਣਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਤਕ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੰਨੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਹਤਰੀਨ ਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਅੱਜ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਸੰਭਾਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੋਟਰ ਬਣਨ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪੈਮਾਨੇ ਨਹੀਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਵੋਟ ਦੇਣ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਸਿੱਧ ਹੱਕ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਆਮ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਰਲਣ ਵਾਲਾ ਪੰਥ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਆਰੀ ਤੇ ਪਾਵਨ ਸੋਚ ’ਤੇ ਪੱਕਾ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਬਲੀਦਾਨ, ਤਿਆਗ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਇੱਸੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਗਠਨ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਇਹੋ ਸੰਕਲਪ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 15 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਇਕੱਠ ਵਿਚ 175 ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਰਸਮ ਅਦਾਇਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਸੁਚੇਤ ਸੀ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੱਥਾ ਵੀ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਮੰਨਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤ ਅਖਵਾਉਣਗੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਮੱਥਾ ਟਿਕਾਉਣਗੇ। ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਰਹਿਤ, ਆਚਾਰ ਤੇ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਇੰਨੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅੱਜ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੰਭੀਰਤਾ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਤਖਤ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਤਖਤ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਅਹੁਦੇ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜਾਂ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਪੂਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਨਿਰਮਲ ਸੋਚ ਤੇ ਪਾਵਨ ਆਚਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਿਰਮਲ ਜੀਵਨ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਸੰਨ 1699 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿਤ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰਹਿਤ ਬਿਨਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿੱਖ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ, ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਹਰ ਪਲ ਦਾ ਆਚਰਣ ਰਹਿਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਨੀਂਹ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਮਜਬੂਤੀ ਦੀ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿੱਤ ਵਿਘਨ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਉਦਾਰ ਸੀ, ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ੁਮਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਉੱਭਰਦੀ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਵਰੂਪ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਿਆ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਬਣਿਆ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਇੱਕੋ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨਾ ਬੜਾ ਕਠਿਨ ਸੀ ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਪ੍ਰਬੰਧ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਹੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਯੋਜਨਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ। ਮੰਜੀਆਂ ਥਾਪੀਆਂ ਗਾਈਆਂ। ਖਾਸ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਚ ਮਸੰਦ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਰਯਾਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਈ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਇੱਕੋ ਮਨੋਰਥ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤਕ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ-ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਯੋਗ ਬਣੇ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇੱਸੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਸ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’ ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕਾਇਮ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਜਥੇਬੰਦਕ ਕਦਮ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਖਿੰਡਰੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਵਾਵਰੋਲਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਪੂਰੇ ਪੰਥ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਫੈਸਲੇ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੰਨ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਆਮ ਸਿੱਖ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਜੀਹ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿਦਕ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਦਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਭਰਮ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਆਸ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਜਿੰਨਾ ਧਿਆਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਉਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ’ਚ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਅਦਾਰਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਭਾਵ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਗੁਰਮਤਿ ਲਿਟਰੇਚਰ ਹਾਊਸ ਦਾ। ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਅੰਦਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਭੇਟਾ ਰਹਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਜੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਇਕ ਸੁਖਦ ਸੰਜੋਗ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ‘ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ’ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਕਿਤਾਬਚੇ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਗ੍ਰੰਥ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੁੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਤੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਖਰੜੇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ’ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਲਿਖਤ ਜੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੰਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖ ਬਣਾਉਣੀ ਬੜਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਸੀ ਤੇ ਸਾਖ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਜਾਂ ਨਿਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਰਪਣ, ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਂਕਵੀ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ’ਚ ਖਾਸ ਥਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਹੀ ਹਨ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਾਵੰਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਨ 1823 ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਾਲ ਵੇਖਿਆ ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਨਾਇਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਵਿ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਦੇ ਆਪ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰਦਿਆਂ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਪਕਵਾਨ ਬਣੇ ਸਨ? ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਤਿਹਾਸ ਘੱਟ ਮਿਥਿਹਾਸ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬੜੀ ਹੀ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਠਕਾਂ, ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਸਾਰੇ ਮਿਿਥਹਾਸ, ਪੌਰਾਣਿਕ, ਬਿਪਰਵਾਦੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਭਰਵਾਂ ਖੰਡਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਇਹ ਬੜਾ ਹੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਕਦਮ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਸਵੀਕਾਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ- ਮਿਥਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਟਪਲਾ ਖਾ ਗਏ ਹਨ।” ਪੂਰੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਦੇ ਕੇ ਭਰਮ ਤੋੜਨ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੀ ਕਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਮੂਲ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਵੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕੁਤਾਹੀਆਂ ਤੇ ਭਰਮ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਬਣੀ ਸੀ ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪ ਚੁੱਕ ਲਈ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਆਏ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਲਈ ਪੂਰੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੀ ਜਿਿਗਆਸਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਤੋਂ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਕਥਾ-ਵਿਚਾਰ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਕਥਾ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਮਹਤੱਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ’ਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅਕਸਰ ਸੁਣਨ ’ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਜੋ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਚਰਚਾ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਹਰ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਗਰਦਨ ਨੀਵੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਸਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ’ ਛਾਪਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਤੇ ਗ਼ੈਰ ਸਿੱਖ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ’ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੜੀ “ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਬਰੀਕ ਹੈ” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲੜੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆਈ, ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲੜੀ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ’ਚ ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪ ਚਿੱਠੀ ਲਿੱਖ ਕੇ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਹ ਚਿੱਠੀ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ’ ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਨਾ ਗਈ ਹੁੰਦੀ। ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਿੱਖ, ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ’ ਦੇ ਪਾਠਕ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਲੋਕ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ’ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਬਾਕਾਇਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਕੋਈ ਜੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖਨ ’ਚ ਜੋ ਮਿਆਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਇਕ ਸਦਾ ਲਈ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਰਸਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਕਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲੇਖ ਦੂਜਿਆਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ’ਤੇ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ’ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਦੁਰਲੱਭ ਤੇ ਅਨਮੋਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝੇ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਇਹ ਜਜ਼ਬਾ ਕਿਵੇਂ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹੀਏ ਹੀ ਨਹੀਂ! ਹਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਜਾਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ’ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਸਮਰਪਿਤ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਆਉਣ ਵੀ ਤੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਜਾਣ। ਗੁਰਮਤਿ ਕਥਾ-ਵਿਚਾਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਸੁਣੀ ਨਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਲਾਭ! ਧਰਮ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਜੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ, ਸਮਝੀਆਂ ਹੀ ਨਾ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਮੋਲ! ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਚੁਕਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਜਾਂ ਸਵਾਲ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਜੇ ਕਿਤੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਜੀਰ (ਮਿਸਾਲ) ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੁਣੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਸਰਵ-ਪੱਖੀ ਹੈ। ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਆਦਿਕ ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਖਾਸ ਥੰਮ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਸਮਾਗਮ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਸਾਲਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਕੋਰਸ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਰਸ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਫੀਸ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੈ ਪਰ ਪੂਰਾ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿਲੇਬਸ ਪੂਰੇ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਰਸ ਹਰ ਉਮਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਪੱਤਰ- ਵਿਹਾਰ ਕੋਰਸ ਨੇ ਸੌਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਕੋਰਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਲੋੜ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਛੂਹ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਕੌਮ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਉਸ ਕੌਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਿਤ ਤੇ ਪਰਮ ਵਿਦਵਾਨ ਕੌਮ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹੀ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਮਝਣ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ‘ਸਿੱਖ ਫੇਥ’। ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤਾਂ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭੇਟਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਅਦਾ ਕੀਤਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਸਿੱਖ ਲਈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਵਾਲ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਸਿੱਖ ਦਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਅਲਪ-ਗਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹਿਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਹਿਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖਾਸ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਰਹੁ ਰੀਤੀ ਸਬ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 17 ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਇਸ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸੰਨ 1932 ਈ. ਵਿਚ ਇੱਕ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਪੰਥ ਨੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਲਈ ਗਈ। ਲੰਮੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1936 ਵਿਚ ਸਰਬ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਈ। ਸੰਨ 1945 ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਧੇ-ਘਾਟੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਰਹਿਣੀ, ਬਹਿਣੀ ਕੀ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਮਰਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀ ਹਨ, ਨਿੱਤਨੇਮ, ਸਾਧਾਰਣ ਪਾਠ, ਅਖੰਡ ਪਾਠ, ਕਥਾ, ਕੀਰਤਨ ਆਦਿਕ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਹ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਕਿਤਾਬਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਭੇਟਾ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਮੁਹਿਮ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਵੇ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਵੀ ਤਾਂ ਪਵੇਗਾ।