ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਉਪਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਖਾਈ ਪਈਆਂ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਲੰਬੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਪਿੰਡਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ, ਨਗਰਾਂ ਤਕ ਦੇ ਸਫਰ 'ਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜਿੰਨੀਆਂ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਤਾਪ ਉਨੇ ਹੀ ਵੱਧਦੇ ਗਏ ਹਨ। ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਇਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਬਰ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਵਿੱਸਰ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੇ ਕੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗਿਆਸਾ ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਖ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਬੇਹਿਸਾਬ ਮਨੁੱਖੀ ਚਾਹਤ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ, ਕੌਤਕਾਂ, ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕੌਤਕਾਂ ਦੀ ਆਸ ਵਿਖਾਈ ਪਈ। ਪਰਾਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਤਮ-ਬਲ ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਧਰਮ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਤਕ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਪਰਾਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਕੌਤਕ ਨਹੀਂ ਵਰਤਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੌਤਕ ਵਿਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੋਚ ਅੱਗੇ ਹਾਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।

ਜਿਸ ਦੇ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਤ ਜਾਣਾ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਹਿਜ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਕੌਤਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹ ਸਹਿਜ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਰਾਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜੋ ਭਾਰੀ ਜਪ, ਤਪ ਤੇ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਦਰਅਸਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਉਹ ਕੌਤਕ ਵਰਤਾਇਆ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੌਤਕ ਸੱਚ ਦਾ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਾਇਆ:

ਬਾਝੋ ਸਚੇ ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਰੁ ਕਰਾਮਾਤਿ ਅਸਾਂ ਤੇ ਨਾਹੀ। (ਵਾਰ 1:43)

ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਬਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸੱਚ ਵੇਖਣ ਲਈ ਸੱਚ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਨਾਲ ਨਿਕਟਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਦਾ ਸੱਚ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਰਲੱਭ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਵਾਲਹੁ ਨਿਕੀ ਆਖੀਐ ਖੰਡੇ ਧਾਰਹੁ ਸੁਣੀਐ ਤਿਖੀ ਦੀ ਧਾਰ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਸੇ ਤਿੱਖੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਕਲਪ-ਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਖੁੱਲਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੀਤ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚਲਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਜਪੀ, ਤਪੀ, ਸਾਧਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਠਿਨ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, ਨੇਮ, ਵਰਤ, ਯੱਗ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰ ਮੰਗ ਲਏ, ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਸਵਰਗ 'ਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਜਿਸ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੂਬਰੂ ਕਰਾਇਆ ਉਹ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਲੇ, ਸਵਰਗ 'ਚ ਥਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਇਕਦਮ ਵੱਖ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੱਚ ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿਕਟ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਬਣਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਮਨ ਸਦਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ 'ਚ ਲੀਨ ਰਹੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਨ ਅੰਦਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਲ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ:

ਕਰਮ ਕਰਤੂਤਿ ਬੇਲਿ ਬਿਸਥਾਰੀ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਫਲੁ ਹੂਆ॥
ਤਿਸੁ ਰੂਪੁ ਨ ਰੇਖ ਅਨਾਹਦੁ ਵਾਜੈ ਸਬਦੁ ਨਿਰੰਜਨਿ ਕੀਆ॥
ਕਰੇ ਵਖਿਆਣੁ ਜਾਣੈ ਜੇ ਕੋਈ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਵੈ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 351)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਪਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੁਲ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਸੱਚ ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਤੇ ਰੇਖ ਭਾਵ ਭੌਤਿਕ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਰੇਖ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਭੌਤਕ ਸੀ। ਅਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵਰੂਪ ਦੇਣਾ, ਅਗੰਮ ਨੂੰ ਅੰਤਰ 'ਚ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਅਕੱਥ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ, ਅਨਾਹਦ ਦਾ ਨਾਦ ਸੁਣਨ ਤੇ ਸੁੰਨ ’ਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੰਗ ਚੁਣਨ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਾਚ ਨੇ ਧਰਮ ਮੰਡਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸਮਾਦ ਅੰਦਰ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਖ਼ਾਰਿਜ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ:

ਜਗੁ ਸੁਪਨਾ ਬਾਜੀ ਬਨੀ ਖਿਨ ਮਹਿ ਖੇਲੁ ਖੇਲਾਇ॥
ਸੰਜੋਗੀ ਮਿਲਿ ਏਕਸੇ ਵਿਜੋਗੀ ਉਠਿ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 18)

ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਡ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਉਹ ਪਲਾਂ ’ਚ ਉਲਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੰਜੋਗ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਦੋਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਵਿਛੋੜਾ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਧੁਰਾਂ ਤੋਂ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਇਹੋ ਸੱਚ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ:

ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ॥
ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਇਕ ਪੱਕੀ ਲੀਕ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿਚ, ਭਰਮ ਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ। ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਸਹਿਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਪੱਖ ਚੁਣਨਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਬਹੁਤੀ ਸੀ ਪਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਡੋਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਸੀ। ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਝੂਠ ਹੀ ਸੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭਰਮ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਥਾਪਨਾ ਲਈ ਨਿਰਾਲਾ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਦਰ-ਕਿਨਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਹਾਥੀ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਤਨ ਰੂਪੀ ਵਣ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਮਨੁ ਕੁੰਚਰੁ' ਕਾਇਆ ਉਦਿਆਨੈ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਸ਼ੋਭਾ ਉਸ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਖਾਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸਿਦਕ ਤੇ ਸੁਰਤਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਬਿਨਾ ਹਲ ਵਾਹਿਆਂ ਖ਼ੇਤ ਅੰਦਰ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਬੀਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮਨ ਦੇ ਜੁੜੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਤਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੇਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਨ ਅੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹਲ਼ ਵਾਹ ਕੇ ਹਲਧਰ ਮਨ ਹੀ ਬੀਜਦਾ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਅੰਦਰ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਾਜ਼ੀ ਤੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਤਨ ਰੂਪੀ ਖੇਤ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਹਲ਼ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਰੂਪੀ ਕਿਸਾਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਪਰ ਬੀਜੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਅਜਿਹੀ ਨਮਾਜ ਜਾਂ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਨ ਨੇ ਬੀਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬੀਜਿਆ, ਫ਼ਲ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਣੇ? ਕੌਤਕ ਤਾਂ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਤਿਨਾਮੁ ਦਾ ਚਕ੍ਰ ਚਲਾ ਕੇ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਜੀਤੇ ਨਵ ਖੰਡ ਮੇਦਨੀ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਦਾ ਚੱਕ ਫਿਰਾਇਆਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਹਰ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਹਰ ਕਲਾ ਨ ਛਪੈ ਛਪਾਈ।

ਮਨ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਵੱਸ ਜਾਣਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦਾ ਕੌਤਕ ਮਨ ਅੰਦਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਮਨਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ:

ਰਾਮ ਨਾਮਿ ਮਨੁ ਬੇਧਿਆ ਅਵਰੁ ਕਿ ਕਰੀ ਵੀਚਾਰੁ॥
ਸਬਦ ਸੁਰਤਿ ਸੁਖੁ ਊਪਜੈ ਪ੍ਰਭ ਰਾਤਉ ਸੁਖ ਸਾਰੁ॥
ਜਿਉ ਭਾਵੈ ਤਿਉ ਰਾਖੁ ਤੂੰ ਮੈ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਅਧਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮਨ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਤਿਨਾਮੁ ਦੇ ਕੌਤਕ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਆਪ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਤਾਂ ਜੋੜਿਆ ਹੀ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ:

ਮਨਹਠ ਬੁਧੀ ਕੇਤੀਆ ਕੇਤੇ ਬੇਦ ਬੀਚਾਰ॥
ਕੇਤੇ ਬੰਧਨ ਜੀਅ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੋਖ ਦੁਆਰ॥
ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਹਠ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਭਰਮ ਤੇ ਦੋਖ ਵੀ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ’ਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਵੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਰ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਿਖਮ ਤੇ ਡਰਾਵਨਾ ਹੈ ਭਾਈ ਰੇ ਭਵਜਲੁ ਬਿਖਮੁ ਡਰਾਂਉ ਇਸ ਡਰਾਵਨੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ 'ਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਹੈ ਨਾਨਕ ਤਰੀਐ ਸਚਿ ਨਾਮਿ ਸਿਰਿ ਸਾਹਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ॥

ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹਾਲ ਜਾਣ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਰੋਗ ਕਲੇਜੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਰੋਗ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੈਦ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਕੇ ਨਬਜ਼ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਰੀ ਖੇਡ ਮਨ ਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਵਿਕਾਰ ਉਠ ਖੜੋਤੇ ਹਨ ਮਨੁ ਭੂਲੋ ਬਹੁ ਚਿਤੈ ਵਿਕਾਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਨਾ ਮਨੁ ਮਰੈ ਨ ਕਾਰਜੁ ਹੋਇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੁਖ ਹੀ ਦੁਖ ਡੇਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਸਭ ਦੂਖ ਨਿਵਾਸੁ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਸ ਜਾਏ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਮੂਰਤਿ ਹਿਰਦੈ ਵਸਾਏ॥ ਜੋ ਇਛੈ ਸੋਈ ਫਲੁ ਪਾਏ॥ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਤਿਨਾਮੁ ਦੇ ਜਿਸ ਚੱਕ੍ਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਉਸ ਦੇ ਕੌਤਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਰਿਦੈ ਸਚਾ ਹੋਇ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਨਾਮੁ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕੌਤਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਹੈ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਸਚਿ ਧਰੈ ਪਿਆਰੁਮਨ ਅੰਦਰ ਆਨੰਦ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦੁਆਰ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਨਾਮੁ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕੌਤਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਜੁਗਤਿ ਜਾਣੈ ਜੀਉ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਤਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਭਾਵ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਤੇ ਜਾਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਤਿਨਾਮੁ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਦਇਆ ਜਾਣੈ ਜੀਅ ਕੀ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਚੁ ਤਾਂ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਆਤਮ ਤੀਰਥਿ ਕਰੇ ਨਿਵਾਸੁ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਭਟਕਣ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਥਿਰ, ਸਹਿਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਕੋਈ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਮਜਬੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਹ ਆਮ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮ ਸਾਬਤ ਕਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਅਦੁੱਤੀ ਕਰਾਮਾਤ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ’ਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਸਤਿਨਾਮੁ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਮੋੜ ਲਈ। ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ, ਬਲੀ-ਨਿਰਬਲ ਆਦਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਭੇਦਭਾਵ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਾਈਆਂ ਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਸੰਗਤ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਤੇ ਇੱਕ ਪੰਥ ਨੇ ਪੂਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਏਕਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਸੌਗਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਇੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਸ ਅੱਗੇ ਭਿਖਾਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆਏ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਮੰਗ ਸੀ ਨਾਮ ਦੀ ਜੋ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ:

ਤੂ ਪ੍ਰਭ ਦਾਤਾ ਦਾਨਿ ਮਤਿ ਪੂਰਾ ਹਮ ਥਾਰੇ ਭੇਖਾਰੀ ਜੀਉ॥
ਮੈ ਕਿਆ ਮਾਗਉ ਕਿਛੁ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹਾਈ ਹਰਿ ਦੀਜੈ ਨਾਮੁ ਪਿਆਰੀ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 597)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਿਆ ਜੋ ਇੱਕੋ ‘ਦਾਨਾਂ ਸਿਰ ਦਾਨ ਨਾਮ ਦਾਨ' ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਤੇ ਕਿਰਤ 'ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅੰਦਰ ਸੀ। ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੰਥੁ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੰਥੁ ਚਲਾਇਓਨੁ ਸੁਖ ਸਾਗਰੁ ਬੇਅੰਤੁ ਅਮੇਉ।