ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਿਐ ਵਡੀ ਵਡਿਆਈ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਿਵੇਕਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਤਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 'ਚ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਗੁਰ ਭਗਤਿ ਹੈ ਵਿਰਲਾ ਪਾਏ ਕੋਇਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖੇ ਜੋ ਤਿਨਿ ਕੀਆ ਸੋ ਸਚੁ ਥੀਆਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹੁਕਮ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਸਤਿਗੁਰਿ ਦੀਆ ਨਾਮ ਮਨ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ’ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਟਿਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਨਾਮ ਜਪਦਿਆਂ-ਜਪਦਿਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਨਤੁੱਟ ਪ੍ਰੀਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਨਦਿਨੁ ਨਾਲਿ ਪਿਆਰੇ ਸੰਗੁ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਲਈ ਹਰਿ ਦੀ ਸ਼ਰਨ 'ਚ ਵੱਸ ਜਾਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਨਾਮ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਰਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਸੱਚ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਿੱਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਆਪਿ ਤਰੈ ਸੰਗਤਿ ਕੁਲ ਤਾਰੈ ਅਜਿਹੀ ਅੰਤਰ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਤੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ 'ਚ ਸਮਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਿ ਤਤੁ ਵੀਚਾਰੈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਿਰਖ ਵਾਂਗੂੰ ਬਣ ਜਾਏ ਜੋ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਅੰਦਰ ਦਫਨ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆ ਨੇਕੀਆਂ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਬਿਰਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ’ਤੇ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ’ਚ ਰਹੇ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਉਸ ਬਿਰਖ ਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜੋ ਵੱਟੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਖ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਆਰੇ ’ਤੇ ਕੱਟ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਬੇੜੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਾ ਵਾਰ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਵੇ। ਲੱਕੜ ਦੀ ਬੇੜੀ ਉਸ ਤਰਖਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਬਿਨਾ ਸੇਵਾ ਨਿਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਵਿਣੁ ਸੇਵਾ ਦੋਹਾਗਣੀ ਪਿਰੁ ਮਿਲੈ ਨ ਹਾਸੈ ਸੇਵਾ ਕੋਈ ਮਨ-ਪਰਚਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਬਿਰਖ ਵਾਂਗੂੰ ਸਿਰ (ਹੰਕਾਰ, ਵਿਕਾਰ) ਮੇਟ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟੇਕ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ ਹੈ। ਤਨ, ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਹਿਜਤਾ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਦਾ ਬਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬਲ ਹੀ ਆਰੇ ’ਤੇ ਤਨ ਵੀ ਚਿਰਾਉਣ 'ਚ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਨ ਚੀਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਦਕ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਇਸ ਗੁਰ-ਵੀਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਲਾਸਾਨੀ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਸੱਚ 'ਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੋਦਰਾ ਵਿਚ ਸੰਨ 1647 ’ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਕ ਧਨਵਾਨ ਵਪਾਰੀ ਸਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਵਾਨੀ 'ਚ ਹੀ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਈ। ਇੱਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 'ਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੋ ਗਏ। ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ’ਤੇ ਲਾਇਆ।

ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਜਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਜ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪੂਰੇ ਚਾਉ ਨਾਲ ਉਹ ਜਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਮਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਸਤ੍ਰ ਹੈ:

ਮਨਸਾ ਏਕ ਮਾਨਿ ਹਾਂ॥ ਗੁਰ ਸਿਉ ਨੇਤ ਧਿਆਨਿ ਹਾਂ॥
ਦ੍ਰਿੜੁ ਸੰਤ ਮੰਤ ਗਿਆਨਿ ਹਾਂ॥ ਸੇਵਾ ਗੁਰ ਚਰਾਨਿ ਹਾਂ॥
ਤਉ ਮਿਲੀਐ ਗੁਰ ਕ੍ਰਿਪਾਨਿ ਮੇਰੇ ਮਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 409)

ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨ ਅੰਦਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕਾਗਰ ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ, ਵਿਕਾਰ ਤੇ ਹਊਮੈਂ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਨ ਜੋੜਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹੀ ਅੰਤਰ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਵਿਗਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਵਿਕਾਰਾਂ, ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਤੋਂ ਨਿੱਖੜੇ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਚੰਦ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੀ ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨ। ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।

ਜਿਸ ਦੈ ਅੰਦਰਿ ਸਚੁ ਹੈ ਸੋ ਸਚਾ ਨਾਮੁ ਮੁਖਿ ਸਚੁ ਅਲਾਏ॥
ਓਹੁ ਹਰਿ ਮਾਰਗਿ ਆਪਿ ਚਲਦਾ ਹੋਰਨਾ ਨੋ ਹਰਿ ਮਾਰਗਿ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 140)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ—ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਟਕ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ (ਵਰਤਮਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ) ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਵਾਹ (ਕਵੇਹ) ਵਿਚ ਇਕ ਧਰਮਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਧਰਮਸਾਲ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਈ, ਇੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲਦੇ, ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਕਥਾ ਹੁੰਦੀ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ, ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਛੇਤੀ ਹੀ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਤੇ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਨੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨੇੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਮੰਨ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਉੱਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਕਠਿਨ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਬਿਨਾ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਿਹਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਅੰਦਰ ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣੀ ਸੀ ਉਹ ਕਵਾਹ ਆ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਨਿਖਰ ਗਈ। ਸੇਵਾ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਇਹੋ ਵੱਡਾ ਰਹੱਸ ਹੈ ਜੋ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ:

ਅਦਿਸਟੁ ਦਿਸੈ ਤਾ ਕਹਿਆ ਜਾਇ॥ ਬਿਨੁ ਦੇਖੇ ਕਹਣਾ ਬਿਰਥਾ ਜਾਇ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਦੀਸੈ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ॥ ਸੇਵਾ ਸੁਰਤਿ ਏਕ ਲਿਵ ਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 222)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਲਿਵ ਤਾਂ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਅੰਤਰ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਏ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਹਿਜਤਾ ਭਰਿਆ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਜਾਏ। ਸੰਸਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸੁਭਾਵਕ ਪ੍ਰੇਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੇੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ 'ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਇੱਕੋ ਦਰਜਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਘੱਟ-ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੇਵਾ ਉਹੀ ਸਫਲ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਅੰਦਰ ਸਹਿਜ ਰਹਿ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਮਨ 'ਚ ਵਸਾ ਕੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਉਹ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਵੀ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਉਮੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਕਥਿਤ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਬਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਲ ਦੇ ਮਟਕੇ ਢੋਣਾ, ਜੂਠੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣੇ, ਸਾਫ਼-ਸਫਾਈ ਕਰਨਾ, ਵਸਤਰ ਧੋਣੇ ਆਦਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮੰਨਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਖਸ਼ੀ ਭਲੀ ਸੁਹਾਵੀ ਛਾਪਰੀ ਜਾ ਮਹਿ ਗੁਨ ਗਾਏ ਅਨੰਦ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਜੋੜਨ 'ਚ ਹੈ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮਾਇਆ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਣ ਅੰਤ `ਚ ਦੁਖਦਾਈ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਸੰਤੋਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਪੀਸਨੁ ਪੀਸਿ ਓਢਿ ਕਾਮਰੀ ਸੁਖੁ ਮਨੁ ਸੰਤੋਖਾਏ॥
ਐਸੋ ਰਾਜੁ ਨ ਕਿਤੈ ਕਾਜਿ ਜਿਤੁ ਨਹ ਤ੍ਰਿਪਤਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 745)

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਵਪਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਹਬਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਗਾਇਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਰਸ ਨੇ ਅਨੰਦ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਮਿਟ ਗਈ। ਕਵਾਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਦੇ ਰੰਗ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ ਤੇ ਜਲ, ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅਸਤਬਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸਬਦ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਲਗਨ ਦ੍ਰਿੜ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਵੀ ਆਪ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ 'ਚ ਖਾਸ ਢੁਕਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ:

ਕੇਸਾ ਕਾ ਕਰਿ ਬੀਜਨਾ ਸੰਤ ਚਉਰੁ ਢੂਲਾਵਉ॥
ਸੀਸੁ ਨਿਹਾਰਉ ਚਰਣ ਤਲਿ ਧੂਰਿ ਮੁਖਿ ਲਾਵਉ॥
ਮਿਸਟ ਬਚਨ ਬੇਨਤੀ ਕਰਉ ਦੀਨ ਕੀ ਨਿਆਈ॥
ਤਜਿ ਅਭਿਮਾਨੁ ਸਰਣੀ ਪਰਉ ਹਰਿ ਗੁਣ ਨਿਧਿ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 745)

ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਦਾ ਆਪਾ ਮਿਟ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ 'ਚ ਸਮੋਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਸਤਕ ’ਤੇ ਲਾਉਣ ਜੋਗ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਪ ਲਈ ਵਡਮੁੱਲੀ ਦਾਤ ਜਿਹੀ ਸੀ। ਅੰਤਰ ਦੀ ਮਿਠਾਸ, ਦੀਨਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਸਰਲਤਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਹਿਜਤਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਮੀਲ ਦਾ ਪੱਥਰ ਹੈ। ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਸਜ ਕੇ ਗਲ੍ਹੇ `ਚ ਤੇਗ ਪਾਈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੇਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰੋਗੇ? ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਕ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੇਗ ਲੈ ਲਵੋ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਉ। ਆਪ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ ਜੂਝਣਾ ਭਾਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਮਰਨਾ ਤਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪਾਵਨ ਭਾਵਨਾ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਹਾਲਾਤ 'ਚ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਿਆਣਪ ਜਾਂ ਢੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਪੁੱਜਣਾ ਹੈ? ਮਤਿ ਤਾਂ ਆਪ ਸੁਆਮੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਜਹ ਤੇ ਉਪਜਿਓ ਤਹੀ ਸਮਾਇਓ ਇਹ ਬਿਧਿ ਜਾਨੀ ਤਬਹੂੰ ॥
ਜਹਾ ਜਹਾ ਇਹ ਦੇਹੀ ਧਾਰੀ ਰਹਨੁ ਨ ਪਾਇਓ ਕਬਹੂੰ॥ (ਪੰਨਾ 529)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਕਵਾਹ ਚਲੇ ਆਏ ਤੇ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਸੇਵਾ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ 'ਚ ਲਾਇਆ ਆਪ ਦੇ ਸਿਦਕ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਜੋਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।