ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਰੱਬੀ ਸੁਗਾਤ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਖਿੜਦਾ ਹੈ, ਮਹਿਕਦਾ ਹੈ, ਮਚਲਦਾ ਹੈ। ਖਿੜਨਾ, ਮਹਿਕਨਾ, ਮਚਲਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰੀਝ ਅੰਤਰ ਤਲ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਪਰਿਵਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਿਹਰਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਣਾ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਸਰਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਵਾਸ ਤਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੋਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੂਹ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਿੱਘ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਫੁੱਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ, ਰੰਗ, ਖੇੜਾ ਤੇ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਹ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ, ਰੰਗ, ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਖਿੜਿਆ ਹੋਵੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ। ਆਪਣੇ ਰੂਪ, ਰੰਗ, ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਲਾਬ ਹੈ, ਕੋਇਲ ਦੀ ਰੂਹ ਉਸ ਦੀ ਕੂਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੋਵੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ, ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰ ਕਿੱਤੇ ਵਿਚ ਉ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੇ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸਿਖਰ ਛੂਹ ਲਏ ਹਨ ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅੰਦਰ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਜਿਸ ਵੀ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅੰਦਰ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੂਹ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ/ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਰੂਹ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ/ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਿਸ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਹੀ ਖਿੜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਤਾਂ ਹੀ ਮਹਿਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਸਾਧਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੁਣਦਾ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਹਿਕ ਦੀ ਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਮਹਿਕ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਗ਼ੁਲਾਬ ਹੈ। ਕੋਇਲ ਕੋਲੋਂ ਸੁਰੀਲੀ ਕੂਕ ' ਦੀ ਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਮਿਠਾਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਕੋਇਲ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ੁਲਾਬ ਤੇ ਕੋਇਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ/ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਮੌਕੇ ਜਾਂ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਵਾਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਵਿਉਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਲੋੜ ਉਸ ਦੀ ਸਟੇਜ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਕ ਲੋੜ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਆਚਾਰ। ਜਦੋਂ ਮੌਕੇ ਤੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪਛਾਣ ਦਾ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਰੂਹ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਸਕੂਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੇਜ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਉਤਰਦਿਆਂ ਹੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰੂਹ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਦਾ ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਵੇ ਪਰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਟਲਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੂਕ ਹੀ ਸਹੀ ਰੂਹ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਦਾ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਨੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੱਜ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ। ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਲੋੜੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਤੋਂ ਧ੍ਰੋਹ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਰਾਖਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਕੀ ਹਿੱਤ ਕਰ ਸਕੇਗਾ? ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲ, ਲਿਖ ਕੇ ਮਾਣ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਮਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ ਮਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਬਿਹਤਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੈ! ਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਉਪਕਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਔਖਾ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕਦਮ ਵੱਖ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਧ ਤੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ, ਆਦਰ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਸਰਲ ਲਿਪੀ ਹੈ। ' ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਬਿਖਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਹਿਜ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਲਾਮਾਲ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਾ ਪੁੱਜੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਮਿਆਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਸਟੀਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੋਈ ਦੁਬਿਧਾ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੋਧ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੋਧ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਇੱਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਦੋਂ ਕਰਨੀ ਹੈ? ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਜੋੜ ਦੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਦੁਬਿਧਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਲੀ ਇਕੱਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਖਿੜਨਾ ਤੇ ਮਹਿਕਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਹਿਕਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨਾ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸਹਿਜ, ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਬਣ ਗਈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਸਦਾ ਹੀ ਅਨੰਦਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਸ ਲੈਣਾ ਇਕ ਸਹਿਜ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਜਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਪਲਕਾਂ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚੱਲਦਾ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੀਚਨਾ-ਖੁੱਲਣਾ ਆਪ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲੇ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬੋਲਣਾ ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਭੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਵਾਹ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਵੱਖ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਰੋਲ ਤੇ ਅਲੋਲ (ਇਸਥਿਤ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਰੋਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਨਿੱਜ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਅਲੋਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਰਲਾਏ ਵੀ ਨਾ ਰਲਣਾ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਤੇ ਅਲੋਲ ਸੋਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਨਿਰੀ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸੰਵਾਦ ਹੀ ਮਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿੰਨਾ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਫ਼ਰਜ਼, ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੇਧ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਸ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਉਤਰ ਕੇ ਲਾਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬੁੱਕ ਭਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਤਨ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਰ ਰੱਜਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਉਤਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਣ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਣਾ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਸੁਕਾ ਦੇਣ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਜੜ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਤਾਂ ਬਿਰਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਹਰੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੂਹ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਬੋਲੀ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਕਦੋਂ ਤਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਤਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਰੂਹ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਮੋ ਸਕਦੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਆਪ ਹੀ “ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ” ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ “ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ” ਸ਼ਬਦ ਮਾਤਰ ਤੇ ਮਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਹੀ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਗਟ ਕਰਨ 'ਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿੱਖ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤੀ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ “Yes”, ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ “ਜੀ” ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ “ਬਿਲਕੁਲ” ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ “ਹਾਂ ਜੀ” ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ “ਹਾਂ ਜੀ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤ ਭਰਿਆ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਹੈ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਜਿਹੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬੋਲੇ ਤੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। “ਹਾਂ ਜੀ” ਵੀ ਖੁੱਲੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਫ਼ਗੋਈ ਸਿੱਖ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਿਸੇ ਸਿਆਣਪ, ਚਤੁਰਾਈ, ਭੇਖ, ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮਾਤਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਜੋ ਅੰਤਰ ਮਨ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਬਾਹਰ ਵੀ ਰੂਪਮਾਨ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਪ੍ਰਭਿ ਆਪਿ ਮਿਲਾਇਆ ਸਚੁ ਮੰਨਿ ਵਸਾਇਆ ਕਾਮਣਿ ਸਹਜੇ ਮਾਤੀ ॥
ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਸੀਗਾਰੀ ਸਚਿ ਸਵਾਰੀ ਸਦਾ ਰਾਵੇ ਰੰਗਿ ਰਾਤੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 439)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੰਦ ਬਾਹਰ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹੈ ਉਹੀ ਬਾਹਰ ਆਚਾਰਵਿਉਹਾਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਨ ਤੇ ਤਨ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਅਨੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜੱਸ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਅਨੰਦ “ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ” ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਾਣ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਆਪਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀ ਹਰਿਆਵਲ ਗੁਆ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਹੋ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖੀ, ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਤਮ-ਸੰਤੋਖ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਲਿਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ, ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭਾਵਨਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਤਮ-ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਣਾ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ' ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਢਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਦਦਗਾਰ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ, ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜਨਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਉਚਾਈਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ ਉਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਮ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਜਨਮ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਣ ਨਾਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ। ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਰੱਕੀ 'ਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਖੜਾ ਹੋਣਾ ਸਵੈਮਾਣ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੈਮਾਣ ਤੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲਦੀ। ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਪੌੜੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕਤਾ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੀ ਕੋਠਰੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੁਨੱਕਰ ਹੋਣਾ ਹੈ | ਮਨ ਅੰਦਰ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ। ਕੌਣ ਕਹੇਗਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਥਾਂ ਨਾ ਦਿਉ। ਜੇ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਘਰ ਅੰਦਰ ਵੀ ਤਾਂ ਬਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਘਰ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬੋਲਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਮਿੱਥ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਮੀਰ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਸਟੇਟਸ (Status) ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਵਰਤਦਾ। ਅੰਬ ਦਾ ਬਿਰਖ ਅੰਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਬ ਦਾ ਫ਼ਲ ਦੇਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਾਣ ਹੈ। ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਵੇਲ ’ਤੇ ਅੰਗੂਰ ਦਾ ਫ਼ਲ ਲੱਗਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣਾ ਉਸ ਦਾ ਗੌਰਵ ਹੈ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਸਿਡਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੀ, ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਹੀ ਜੰਮ-ਪਲ ਦੋ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮੇਰੀ ਦੋਹਤੀ ਸੁਹਾਵੀ ਕੌਰ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਟੀ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਵੇਗੀ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅਸੀਂ ਹੀ ਸਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕੱਲ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਚ ਨਾ ਪਵੇ ਕਿ ਧਰਮ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਹੈ ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਬਾਹਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤਾਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਦਤ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾ ਹੋਣਾ ਸਵੈਮਾਣ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਈ ਢੰਗ ਹਨ ਜੋ ਆਦਤ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਪੱਤਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸੰਤੋਖ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਘਰ ਦੀ ਨਾਂ-ਪੱਟੀ” (Name Plate) ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਢੰਗ ਹੋ ਸਕਦੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਆਦਤ ਬਣਾਉਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ, ਜਿਹੇ ਨਾਅਰੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਆਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੀ ਥਾਂ ਹੈ? ਇਹ ਖੋਜ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਉਹ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਕਿਹਾ “ਸਬਦੁ ਗੁਰ ਪੀਰਾ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰਾ” ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਤੇ ਜਿਸ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤਾਂ ਉਸ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਬਾਣੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਹੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਫ਼ਲ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਿਪੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲ ਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ ਸੀ ਜੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰੇ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਾਤਰ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ’ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ, ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅੰਤਰੰਗਤਾ, ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਸੰਬੰਧੀਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜ੍ਹਤਾ ਆਦਿਕ ਮਾਤਰ ਸੰਕਲਪ ’ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੈ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਤਿੰਨੋਂ ਹੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਆਨ-ਲਾਈਨ ਕੋਰਸ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲੀਅਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸੰਕਲਪ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋੜ ਹੈ ਘਰ ਦੀ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਰ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ। ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਜੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸਗੋਂ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਆਪ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਨ ਲੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਤਾਂ ਵੇਖੋ।