ਲੇਖ - Zafarnamah (poetic commentary)

ਕਰਾਮਾਤ, ਨਿਰਲੇਪ,
deep
1 July, 2022
3
ਜ਼ਫਰਨਾਮਹ (ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਆਖਿਆ)
-
ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
ਕਮਾਲਿ ਕਰਾਮਾਤ ਕਾਯਮ ਕਰੀਮ ॥

1. ਕਮਾਲਿ ਕਰਾਮਾਤ ਕਾਯਮ ਕਰੀਮ ॥
ਰਜ਼ਾ ਬਖਸ਼ੋ ਰਾਜ਼ਿਕ ਰਹਾਕੋ ਰਹੀਮ ॥

ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ
ਹਰ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਕਮਾਲ ਦਿੱਸੇਂ।
ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਬਖਸ਼ਦਾਂ ਖਲਕ ਨੂੰ ਦੇਵੇਂ ਰੋਜ਼ੀ
ਦਾਤਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ, ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਿਤਪਾਲ ਦਿੱਸੇਂ।

2. ਅਮਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਓ ਦਸਤਗੀਰ ॥
ਰਜ਼ਾ ਬਖਸ਼ ਰੋਜ਼ੀ ਦਿਹੋ ਦਿਲ-ਪਜ਼ੀਰ ॥2॥

ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ਦਾਂ, ਭੁੱਲਾਂ ਮੁਆਫ ਕਰਦੈਂ,
ਦਰ ਢੱਠਿਆਂ ਦੀ ਰਖਦੈਂ ਲਾਜ ਆਪੇ।
ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ, ਬਾਂਹ ਫੜਨ ਵਾਲਾ
ਰਾਜ਼ਿਕ ਸਭ ਦਾ, ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ਼ ਆਪੇ।

3. ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹਿ ਖੂਬੀ ਦਿਹੋ ਰਹਨਮੂੰ ॥
ਕਿ ਬੇਰੁੰਨੋ ਬੇ ਚੂੰਨੋ ਚੂੰ ਬੇ ਨਮੂੰ ॥3॥

ਨਾ ਅਕਾਰ ਤੇਰਾ, ਰੰਗ ਰੂਪ ਕੋਈ ਨਾ,
ਖਜ਼ਾਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ, ਰਾਹ ਨੁਮਾਅ ਏਂ ਤੂੰ।
ਨਾ ਹੀ ਜਗ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰੀਕ ਤੇਰਾ,
ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਏਂ ਤੂੰ।

4. ਨ ਸਾਜ਼ੋ ਨ ਬਾਜ਼ੋ ਨ ਫੌਜੋ ਫ਼ਰਸ਼ ॥
ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਹਿ ਐਸ਼ਿ-ਅਰਸ਼ ॥4॥

ਸਾਜ ਬਾਜ ਨਾ ਫੌਜ ਨਾ ਰਾਜ ਹੋਵੇ,
ਰਹਿਮਤ ਭਰੀ ਪਰ ਤੇਰੀ ਨਦਰ ਹੋ ਜਾਏ।
ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦਾ ਬਣੇ ਵਾਰਿਸ,
ਉਸਦੀ ਵਿਚ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਕਦਰ ਹੋ ਜਾਏ।

5. ਜਹਾਂ ਪਾਕ ਜ਼ਬਰੱਸਤ ਜ਼ਾਹਿਰ ਜ਼ਹੂਰ ॥
ਅੱਤਾ ਮੇ ਦਿਹੱਦ ਹਮਚੂ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹਜ਼ੂਰ ॥5॥

ਨਿਰਲੇਪ ਜਗ ਤੋਂ ਸ਼ਾਖਸ਼ਾਤ ਰੂਪ ਉਸਦਾ,
ਮਾਲਕ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਜਾਹਿਰ ਜਹੂਰ ਹੈ ਉਹ।
ਵੰਡਦਾ ਸ਼ੋਹਰਤਾਂ ਦਇਆਵਾਨ ਡਾਢਾ,
ਜ਼ਰੇ-ਜ਼ਰੇ ਵਿਚ ਹਾਜਰ ਹਜੂਰ ਤੇ ਉਹ।

6. ਅੱਤਾ ਬਖਸ਼ਦੋ ਪਾਕੁ ਪਰਵਰਦਿਗਾਰ ॥
ਰਹੀਮ ਅਸਤ ਰੋਜ਼ੀ ਦਿਹ ਹਰ ਦਿਆਰ ॥6॥

ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਵਰਦਗਾਰ ਹੈ ਉਹ,
ਪਾਕ ਸਾਫ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ ਉਹ।
ਸਾਈਂ ਮਿਹਰਾਂ ਦਾ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸਭ ਤੇ,
ਵੰਡਦਾ ਰਿਜ਼ਕ ਸਭ ਨੂੰ ਐਸਾ ਦਾਤਾਰ ਹੈ ਉਹ।

7. ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਦਿਆਰੱਸਤੁ ਆੱਜ਼ਿਮ ਅੱਜ਼ੀਮ ॥
ਕਿ ਹੁਸਨੁਲ ਜਮਾਲੱਸਤੁ ਰਾਜ਼ਿਕ ਰਹੀਮ ॥7॥

ਵਾਲੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ,
ਕੁਲ ਆਲਮ ਤੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
ਉਸ ਦੇ ਹੁਸਨ ਦਾ ਦੁਨੀਆਂ ਜਮਾਲ ਦਿਸੇ,
ਨਾਲ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੇ ਝੋਲੀਆਂ ਭਰਨ ਵਾਲਾ।

8. ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਊਰ ਅਸਤੁ ਆੱਜਿਜ਼ ਨਵਾਜ਼ ॥
ਗ਼ਰੀਬੁਲ ਪ੍ਰੋਸਤੋ ਗ਼ਨੀਮੂਲ ਗੁਦਾਜ਼ ॥8॥

ਬਖਸ਼ੇ ਸੋਝੀਆਂ ਤਾਂ ਸੋਝੀਵਾਨ ਹੁੰਦੇ,
ਹੈ ਰੱਖਦਾ ਮਾਣ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦਾ।
ਹੈ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ,
ਤਾਣ ਬਣਦਾ ਅਨਾਥਾਂ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ।

9. ਸ਼ਰੀਅੱਤ ਸਤੋ ਫ਼ਜ਼ੀਲਤ ਮੁਆੱਬ ॥
ਹਕੀਕਤ ਸ਼ਨਾਸੋ ਨਬੀਉਲ ਕਿਤਾਬ ॥9॥

ਪਾਲਕ ਧਰਮ ਦਾ ਸੋਮਾ ਸ਼ੋਹਰਤਾਂ ਦਾ,
ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਬਿਰਦ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਹਕੀਕਤ ਇਕ ਹੀ ਹੈ ਬਾਕੀ ਝੂਠ ਦੁਨੀਆ,
ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਰ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

10. ਕਿ ਦਾਨਿਸ਼ ਪਹ ਅਸਤ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਊਰ ॥
ਹਕੀਕਤ ਸ਼ਨਾਸਸਤੋ ਜ਼ਾਹਿਰ ਜ਼ਹੂਰ ॥10॥

ਪੁੰਜ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦਾ, ਸਾਗਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹੈ,
ਧਰਮੀ ਦਾਨਿਆਂ ਹੀ ਉਸਦਾ ਭੇਤ ਪਾਇਆ।
ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਦਾ ਧਰਮ ਪਾਂਧੀਆਂ ਦੀ,
ਜ਼ਾਹਿਰ ਜਰੂਰ ਹੈ, ਉਹਦਾ ਹਰ ਸਿਰ ਲਾਇਆ।

11. ਸ਼ਨਾਸਿੰਦਾਇ ਇੱਲਮਿ ਕਾੱਲਮ ਖੁਦਾਇ ॥
ਕੁਸ਼ਾਇੰਦਾਇ ਕਾਰੁ ਏ ਆਲਮ ਕੁਸ਼ਾਇ ॥11॥

ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਇਲਮ ਉਸਦੇ,
ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੋ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨੇ।
ਉਹ ਹੱਲ ਹੈ ਸਭਨਾਂ ਮੁਸ਼ਿਕਲਾਂ ਦਾ,
ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹਰ ਨਰ-ਨਾਰ ਦੇ ਨੇ।

12. ਗੁਜ਼ਾਰਿੰਦਹਇ ਕਾਰਿ ਆਲਮ ਕਬੀਰ ॥
ਸਨਾਸਿੰਦਇ ਇੱਲਮਿ ਕਾੱਲਮ ਅਮੀਰ ॥12॥

ਕੁਲ ਆਲਮ ’ਤੇ ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਚੱਲਦਾ,
ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੰਸਾਰ ਸਾਰਾ।
ਉਸ ਕੀ ਕਰਨਾ, ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ,
ਸਮਾਂ ਉਸਦਾ ਹੈ ਤਾਬਿਦਾਰ ਸਾਰਾ।

13. ਮਰਾ ਏਤਬਾਰੇ ਬਰੀਂ ਕਸਮ ਨੇਸਤ ॥
ਕਿ ਏਜ਼ਦ ਗਵਾਹ ਅਸਤੁ ਯਜਦਾਂ ਯਕੇਸਤ ॥13॥

ਜਾਣੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਭਰੋਸਾ ਕੀ ਕਰਾਂ ਤੇਰਾ,
ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਬਾਰ ਹੈ ਮਰ ਚੁੱਕਿਆ।
ਕਸਮਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਤੇਰਾ ਖ਼ੁਦਾ ਜਾਣੇ,
ਤੇਰਾ ਹਰ ਇਕਰਾਰ ਹੈ ਮਰ ਚੁੱਕਿਆ।

14. ਨ ਕਤਰਹ ਮਰਾ ਏਤਬਾਰੇ ਬਰੋਸਤ ॥
ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ੀਉ ਦੀਂਵਾਂ ਹਮਹ ਕਿਜ਼ਬਗੋਸਤ ॥14॥

ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਇਤਬਾਰ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ
ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੇ ਝੂਠੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ।
ਏਹ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀਵਾਨ ਜੋ ਕਰੇ ਇਕੱਠੇ,
ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਦੀਨੇ ਬੇਇਤਬਾਰਿਆਂ 'ਤੇ।

15. ਕਸੇ ਕੌਲਿ ਕੁਰਆਂ ਕੁਨਦ ਏਤਬਾਰ ॥
ਹਮਾਂ ਰੋਜ਼ਿ ਆਖਿਰ ਸ਼ਵਦ ਮਰਦ ਖ੍ਵਾਰ ॥15॥

ਜੋ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕੌਲ ਕਰਦਾ,
ਉਹ ਤਾਂ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਕਾਬਿਲ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਨਾ।
ਇਤਬਾਰ ਕਰੇ ਜੇਹੜਾ, ਓਹੀ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦਾ,
ਉਹ ਬੰਦੇ ਦਾ ਕੁਝ ਸੁਆਰਦੇ ਨਾ।

16. ਹੁਮਾਂ ਰਾ ਕਸੇ ਸਾਯਹ ਆਯਦ ਬਜ਼ੇਰ ॥
ਬਰੋ ਦਸਤ ਦਾਰਦ ਨ ਜ਼ਾਗੇ ਦਲੇਰ ॥16॥

ਜੋ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਹੁਮਾਂ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠਾਂ,
ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕੀ ਕਾਂ ਉਸਦਾ।
ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਹੱਥ ਪਰਵਰਦਗਾਰ ਦਾ ਹੈ,
ਉੱਡ ਜਾਣਾ ਤੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਂ ਉਸਦਾ।

17. ਕਸੇ ਪੁਸ਼ਤ ਉਫ਼ਤਦ ਪਸੇ ਸ਼ੇਰਿ ਨਰ ॥
ਨ ਗੀਰਦ ਬੁਜ਼ੋ ਮੇਸ਼ ਆਹੂ ਗੁਜ਼ਰ ॥17॥

ਇਕ ਵਾਰ ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਜਾਏ,
ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨਾ ਕੋਲੋਂ ਦੀਆਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਨੇ।
ਡਾਰ ਹਿਰਨਾਂ ਦੀ ਹੋ ਜਾਏ ' ਮੰਤਰ,
ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨਾ ਡਰਦੀਆਂ ਖੰਘਦੀਆਂ ਨੇ।

18. ਕਸਮ ਮੁਸਹਫੇ ਖੁਫ਼ੀਯਹ ਗ਼ਰਈਂ ਖੁਰਮ ॥
ਨ ਅਫ਼ਵਾਜ ਅਖੀਂ ਜ਼ੇਰਿ ਸੁਮ ਅਫ਼ਗਨਮ ॥18॥

ਜੇ ਮੈਂ ਥਾਂ ਤੇਰੀ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ,
ਇਕ ਵੀ ਕਦਮ ਨਾ ਅਗਾਂਹ ਪਿਛਾਂਹ ਹੁੰਦਾ।
ਤੂੰ ਬੇ-ਦੀਨ ਹੋਇਆ, ਕਸਮ ਤੋੜਦਾ ਨਾ,
ਦੀਨਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਵੀ ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ।

19. ਗੁਰਸਨਹ ਚਿਹ ਕਾਰੇ ਕੁਨੰਦ ਚਿਹਲ ਨਰ ॥
ਕਿ ਦਹ ਲੱਕ ਬਿਆਯਦ ਬਰੋ ਬੇਖ਼ਬਰ ॥19॥

ਭੁੱਖੇ ਪੇਟ ਚਾਲੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਿੱਦਾਂ?
ਕਰਦੇ ਦੱਸ ਲੱਖ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸੀ।
ਸਿੱਟਾ ਤੇਰੀਆਂ ਇਹ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ੀਆਂ ਦਾ, ਤੇਗਾਂ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਸੀ।

20. ਕਿ ਪੈਮਾਂਸ਼ਿਕਨ ਬੇਦਿਰੰਗ ਆਮਦੰਦ ॥
ਮਿਯਾਂ ਤੇਗ਼ੋ ਤੀਰ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ ਆਮਦੰਦ ॥20॥

ਕਸਮਾਂ ਤੋੜ ਤੇਰਾ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ ਲਸ਼ਕਰ,
ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੇਗਾਂ ਤੀਰ ਲੈ ਵਿਚ ਮੈਦਾਨ ਆ ਗਏ।
ਟੁੱਟ ਪਏ ਚਾਲੀ ਭੁੱਖੇ ਭਾਣਿਆਂ ’ਤੇ,
ਰੰਗੜ ਗੁੱਜਰ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਖਾਨ ਆ ਗਏ।

ਬ ਲਾਚਾਰਗੀ ਦਰਮਿਆਂ ਆਮਦਮ ॥
ਬ ਤਦਬੀਰਿ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ ਆਮਦਮ ॥21॥

ਪੈ ਗਈ ਚੁੱਕਣੀ ਫਿਰ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ,
ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਰ ਕਮਾਨ ਆਪਣੀ
ਜਦ ਮਰੇ ਦੋ ਚਾਰ ਜਰਨੈਲ ਤੇਰੇ,
ਬਾਕੀ ਕੰਧ ਓਹਲੇ ਬਚਾਉਂਦੇ ਸੀ ਜਾਨ ਆਪਣੀ।

ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ ॥
ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ ॥22॥

ਦਰ ਗੁਜਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਚੇ ਨਾ ਕੋਈ ਹੀਲਾ,
ਤਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਹੱਥ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਫੜਨੀਂ।
ਯੋਧਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ ਕਰਦਾ,
ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਕਿਉਂ ਹੋ ਦਿਲਗੀਰ ਫੜ੍ਹਨੀਂ।

ਚਿਹ ਕਸਮੇਂ ਕੁਰਆਂ ਮਨ ਕੁਨਮ ਏਤਬਾਰ ॥
ਵਗਰਨਹ ਤੂ ਗੋਈ ਮਨ ਈਂ ਰਹਿ ਚਿਹਕਾਰ ॥23॥

ਟੁੱਟੀ ਤੇਰੀ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਕਸਮ ਦਾ ਮੈਂ,
ਤੂੰ ਹੀ ਦੱਸ ਫਿਰ ਕੀ ਇਤਬਾਰ ਕਰਦਾ।
ਏਸ ਜੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸੰਬੰਧ ਕੀ ਸੀ,
ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ।

ਨ ਦਾਨਮ ਕਿ ਈਂ ਮਰਦਿ ਰੋਬਾਹ-ਪੇਚ ॥
ਮਗਰ ਹਰ ਗਿਨੀਂ ਰਹ ਨਿਆਰੰਦ ਹੇਚ ॥24॥

ਨਾਂ ਸਾਂ ਜਾਣਦਾ ਲੂੰਬੜ ਚਾਲ ਚਲਦੇ,
ਏਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਡਾਢੇ ਤੇਰੇ ਮੱਕਾਰ ਲੋਕੀਂ।
ਫੱਸਦਾ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਾ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚ,
ਏਹ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ ਤੇ ਬੇਇਤਬਾਰ ਲੋਕੀਂ।

ਹਰਾਂ ਕਸ ਕਿ ਕਉਲਿ ਕੁਰਆਂ ਆਯਦਸ਼ ॥
ਨ ਜ਼ੋ ਕੁਸ਼ਤਨੋ ਬਸਤਨ ਬਾਯਦਸ਼ ॥25॥

ਜੋ ਇਤਬਾਰ ਕਰਦਾ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਕੌਲ ਉੱਤੇ,
ਸੀ ਤੇਰਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇ।
ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜੰਗਾਲ ਦਿੱਸਦਾ,
ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਬਰਬਾਦ ਹੋਵੇ।

ਬ ਰੰਗੇ ਮਗਸ ਸਿਯਾਹ-ਪੋਸ਼ ਆਮਦੰਦ ॥
ਬਾ ਯਕ-ਬਾਰਗੀ ਦਰ ਖ਼ਰੋਸ਼ ਆਮਦੰਦ ॥26॥

ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਕੀ ਸੀ, ਹੈ ਸੀ ਮਖ਼ੀਰ ਕਾਲਾ,
ਭੀ ਭੀ ਕਰਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਆਣ ਪਈਆਂ।
ਸਾਂ ਸਾਂ ਕਰਦੀ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਅੰਦਰ,
ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਈਆਂ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਣ ਪਈਆਂ।

ਹਰਾਂ ਕਸ ਜ਼ਿ ਦੀਵਾਰ ਆਮਦ ਬਿਰੂੰ ॥
ਬਖ਼ੁਰਦਨ ਯਕੇ ਤੀਰ ਸ਼ੁਦ ਗ਼ਰਕਿ ਖੂੰ ॥27॥

ਜਰਨੈਲਾਂ ਤੇਰਿਆਂ ਦਾ ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਾਲ ਦੱਸਦਾ,
ਓਟ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਤੋਂ ਜੋ ਵੀ ਬਾਹਰ ਆਇਆ।
ਤੀਰ ਖਾ ਕੇ ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਹੋਇਆ,
ਦੂਜੇ ਆਖਦੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਾਰ ਆਇਆ।

ਕਿ ਬੇਰੂੰ ਨਿਯਾਮਦ ਕਸੇ ਜੋ ਦੀਵਾਰ ॥
ਨ ਖ਼ੁਰਦੰਦ ਤੀਰੋ ਨ ਗਸ਼ਤੰਦ ਖ੍ਵਾਰ ॥28॥

ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਮੌਤ ਵੇਂਹਦੇ,
ਕੋਈ ਫੇਰ ਨਾ ਆਇਆ ਬਾਹਰ ਡਰਦਾ।
ਓਹਲੇ ਵਿਚ ਕੀ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰ ਖਾਣੇ,
ਕੋਈ ਮਰਨ ਲਈ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਿਆਰ ਡਰਦਾ।

ਚੁ ਦੀਦਮ ਕਿ ‘ਨਾਹਰ’ ਬਿਆਮਦ ਬ ਜੰਗ ॥
ਚਸ਼ੀਦਮ ਯਕੇ ਤੀਰ ਤਨਿ ਬੇਦਰੰਗ ॥29॥

ਨਾਹਰ ਖਾਂ ਤੇਰਾ ਜਦ ਆਇਆ ਨਜ਼ਰ ਮੇਰੀ,
ਤੁਰੰਤ ਤੀਰ ਦਾ ਸੁਆਦ ਚਖਾਅ ਦਿੱਤਾ।
ਜਿੱਥੋਂ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜਿਆ ਨਾ ਅੱਜ ਤੀਕਰ,
ਹੈ ਸੀ ਓਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਅ ਦਿੱਤਾ।

ਹਮ ਆਖਿਰ ਗੁਰੇਜ਼ਦ ਬ ਜਾਏ ਮਸਾਫ ॥
ਬਸੇ ਖਾਨਹ ਖ਼ੁਰਦੰਦ ਬੇਰੂੰ ਗੁਜ਼ਾਫ ॥30॥

ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਜੋ ਸ਼ੇਖੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਸੀ,
ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਛੱਡ ਮੈਦਾਨ ਭੱਜ ਗਏ।
ਸਭ ਡਰ ਗਏ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਕੋਲੋਂ,
ਰੰਗੜ ਗੁੱਜਰ ਸਭ ਖੱਬੀਖਾਨ ਭੱਜ ਗਏ।

ਕਿ ਅਫਗਾਨ ਦੀਗਰ ਬਿ ਆਮਦ ਬ ਜੰਗ ॥
ਚੁ ਸੈਲਿ ਰਵਾਂ ਹਮਲੁ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ ॥31॥

ਇਕ ਅਫਗਾਨ ਯੋਧਾ ਨਦੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗੂ,
ਗੋਲੀ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਮਾਤ ਆਇਆ।
ਤੇਜੀ ਓਸਦੇ ਕਦਮਾਂ 'ਚ ਤੀਰ ਵਰਗੀ,
ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਤ ਆਇਆ।

ਬਸੇ ਹਮਲਹ ਕਰਦੰਦ ਬ ਮਰਦਾਨਗੀ ॥
ਹਮ ਅਜ਼ ਹੋਸ਼ਗੀ ਹਮ ਜ਼ਿ ਦੀਵਾਨਗੀ ॥32॥

ਹਮਲੇ ਕਈ ਕੀਤੇ ਓਸ ਨੇ ਵਾਂਗ ਮਰਦਾਂ,
ਪੂਰੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਕੁਝ ਵਾਰ ਕੀਤੇ।
ਹੋਸ਼ੇਪਣ ਵਿਚ ਵੀ ਸੀ ਕਈ ਵਾਰ ਲੜਦਾ,
ਪਰ ਕਈ ਹਮਲੇ ਉਸ ਬਣ ਖੂੰਖਾਰ ਕੀਤੇ।

ਬਸੇ ਹਮਲਹ ਕਰਦਹ ਬਸੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਖ਼ੁਰਦ ॥
ਦੋ ਕਸ ਰਾ ਬਜਾਂ ਕੁਸ਼ਤ ਜਾਂ ਹਮ ਸਪੁਰਦ ॥33॥

ਹਮਲੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਕਰਦਾ,
ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਆਪ ਹੋਇਆ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਗਿਆ ਓ।
ਤੇ ਫਿਰ ਹਾਰ ਗਿਆ ਜੰਗ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ,
ਦੋ ਮਾਰ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ ਓ।

ਕਿ ਆਂ ਖੋਜਹ ਮਰਦੂਦ ਜ਼ਿ ਸਾਯਹ ਦੀਵਾਰ ॥
ਬ ਮੈਦਾਂ ਨਿਆਮਦ ਬ ਮਰਦਾਨਹ ਵਾਰ ॥34॥

ਟੱਟੂ ਭਾੜੇ ਦਾ ਜ਼ਫ਼ਰ ਬੇਗ ਗੀਦੀ,
ਨਹੀਂ ਓ ਲਾਹਨਤੀ ਵਿਚ ਮੈਦਾਨ ਆਇਆਂ।
ਰਿਹਾ ਕੰਧ ਓਹਲੇ ਬਚਦਾ ਮੌਤ ਕੋਲੋਂ,
ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਤੇਰਾ ਖਾਨ ਆਇਆ।

ਦਗ਼ਾ ਅਗਰ ਰੂਇ ਓ ਦੀਦਮੇ ॥
ਬ ਯੱਕ ਤੀਰ ਲਾਚਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ੀਦਮੇ ॥35॥

ਜੇਕਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਉਸਦਾ ਨਜ਼ਰ ਚਿਹਰਾ,
ਦੇਂਦਾ ਬਖਸ਼ ਮੈਂ ਓਸ ਨੂੰ ਤੀਰ ਇੱਕੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਓਸ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਰੁੱਸ ਜਾਂਦੀ,
ਮੱਥੇ ਮੌਤ ਦੀ ਲਿਖਤਾ ਤਹਿਰੀਰ ਇੱਕੋ।

ਹਮ ਆਖ਼ਿਰ ਬਸੇ ਜ਼ਖ਼ਮਿ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ ॥
ਦੁਸੂਏ ਬਸੇ ਕੁਸ਼ਤਹ ਸ਼ੁਦ ਬੇ ਦਿਰੰਗ ॥36॥

ਵਾਛੜ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ਜਦੋਂ ਚੱਲੀਆਂ,
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।
ਫੱਟ ਖਾ-ਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਲਏ,
ਮੈਦਾਨ ਜੰਗ ਦਾ ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਹੋਇਆ।

ਬਸੇ ਬਾਰ ਬਾਰੀਦ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ ॥
ਜ਼ਮੀ ਗਸ਼ਤ ਹਮਚੂੰ ਗੁਲੇ ਲਾਲਹ ਰੰਗ ॥37॥

ਵਰਖਾ ਹੋਈ ਜਦ ਤੀਰਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ,
ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਧਰਤੀ ਏਦਾਂ ਲਾਲ ਦਿੱਸਦੀ।
ਜੀਕੂੰ ਪੋਸਤ ਦੇ ਵਿਛੇ ਨੇ ਫੁੱਲ ਧਰਤੇ,
ਲਹੂ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਸਭ ਕਮਾਲ ਦਿੱਸਦੀ।

ਸਰੋ ਪਾਇ ਅੰਬੋਹ ਚੰਦਾ ਸ਼ੁਦਹ ॥
ਕਿ ਮੈਦਾਂ ਪੁਰ ਅਜ਼ ਗਇਉ ਚੌਗਾਂ ਸ਼ੁਦਹ ॥38॥

ਮੋਇਆ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ,
ਏਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਸੀ ਘਮਸਾਨ ਮੱਚਿਆ।
ਖਿੱਦੋ ਖੂੰਡੀਆਂ ਖਿਲਰੀਆਂ ਹੋਣ ਜੀਕੂੰ,
ਤਾਂਡਵ ਮੌਤ ਦਾ ਵਿਚ ਮੈਦਾਨ ਮੱਚਿਆ।

ਤਰੰਕਾਰ ਤੀਰੋ ਤਰੰਗੋ ਕਮਾਂ ॥
ਬਰਾਮਦ ਯਕੇ ਹਾਇ ਹੂ ਅਜ਼ ਜਹਾਂ ॥39॥

ਤੀਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜਦੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ,
ਤੇ ਜਦ ਨਿਕਲਦੇ ਤੀਰ ਕਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ।
ਟਣਕਾਰ ਗੂੰਜਦੀ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ,
ਚੀਕ ਚਿਹਾੜਾ ਹੀ ਸੁਣੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ।

ਦਿਗਰ ਸ਼ੋਰਸ਼ੇ ਕੈਬਰਿ ਕੀਨਹਕੋਸ਼ ॥
ਜ਼ਿ ਮਰਦਾਨਹ ਮਰਦਾਂ ਬਿਰੂੰ ਰਫ਼ਤ ਹੋਸ਼ ॥40॥

ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਦੀ ਜਦ ਸ਼ੁਰੂ ਲੜਾਈ ਹੋ ਗਈ,
ਮਾਰੂ ਬਰਛਿਆਂ ਧੂਮ ਮਚਾਅ ਦਿੱਤੀ।
ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਗਹਿਗੱਚ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ,
ਵੱਡਿਆਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਹੋਸ਼ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ।

Articles Author Views

ਨਮਨ ਉਹਨਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ... - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 October, 2025
Level: starting Views: 7
ਪੜੋ - read...
ਸ਼ੁਕਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨਸ਼ੁਕਰੇ ਨੂੰ... - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 September, 2025
Level: starting Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਾਰੀ ਜੇਰਿਆਂ ਤੋਂ... - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 January, 2025
Level: starting Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 August, 2023
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਜ਼ਫਰਨਾਮਹ (ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਆਖਿਆ) - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 July, 2022
Level: deep Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸੂਰਜ : ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 June, 2022
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 October, 2021
Level: starting Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਗ਼ਜ਼ਲ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 August, 2021
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਦੱਸ ਕਰੀਏ ਕੀ ਤੇਰਾ ਇਤਬਾਰ ਦਿੱਲੀਏ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 January, 2021
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਰੱਤਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸਦਾ ਨਾਮਾ... - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 October, 2020
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
. . . ਤੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਿਆ ਕਰ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 September, 2020
Level: starting Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਅੰਬਰਾਂ ਦਾ ਸੂਰਜ. . . ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 August, 2020
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਅਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਬਰਕਤਾਂ. . .(ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ) - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 March, 2020
Level: deep Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਚਿੱਠੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਔਰੰਗੇ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਸਤਿਗੁਰ. . - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 January, 2020
Level: deep Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰੋਸ਼ਨ ਜਹਾਨ ਹੋਇਆ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 July, 2019
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਦਾਤੇ ਆਖਿਆ . . . - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 May, 2019
Level: deep Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਸੂਰਜ ਸਾਹਿਤ ਦਾ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 December, 2018
Level: starting Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਆਂ ’ਚੋਂ ਲੱਭਦਾ ਮਸਤੀਆਂ ਤੂੰ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 October, 2018
Level: starting Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਹੋਵੇ ਵੱਸਦਾ ਜੀਹਦੇ ਕਰਤਾਰ ਅੰਦਰ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 September, 2018
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਜਿਸ ਦੀ ਤੇਗ ਨੇ ਕੌਮ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕਿਸਮਤ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 May, 2018
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਵਾਰ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 March, 2018
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਰਹਿਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਸਦਾ ਅੱਲੇ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 November, 2017
Level: medium Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਗੁਰੂ ਬੇਅੰਤ ਸਾਡਾ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 September, 2017
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸਰਸਾ ਬੇਵਫ਼ਾ ਨਿਕਲੀ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 December, 2016
Level: starting Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ ਨਹੀਂ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 November, 2016
Level: starting Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 September, 2016
Level: starting Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਜੋ ਡੁਲਾਏ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 March, 2013
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਖਾਂ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 October, 2012
Level: starting Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਗੱਟੇ ਨਕਲੀ - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 May, 2012
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਗੁੰਮ ਤੇਰੇ ਸਿਰੋਂ ਦਸਤਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਈ? - ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
1 August, 2011
Level: starting Views: 3
ਪੜੋ - read...