ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੋਹਿਥ, ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਲਕਬਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਗਭਗ 43 ਸਾਲ ਦੀ ਆਯੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਲੰਘੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ, ਬਿਗਾਨਿਆਂ ਦੀ, ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ, ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ, ਗੁਰੂ-ਦੋਖੀਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਸਦਾ ਹੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਅਸ਼ਕੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ’ਤੇ ਹਨ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ, ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਖੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ, ਚੰਦੂ, ਪੀਲੂ, ਕਾਨ੍ਹਾ, ਛੱਜੂ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਵੀ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਾਬੀ ਤੇ ਅਯਾਸ਼ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ, ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਬਣੇ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਮੁਹਸਿਨ ਫਾਨੀ ‘ਦਬਿਸਤਾਨ ਮੁਜਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨਾ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਖਾਨ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਕਿਉਂਕਿ ਲੁੱਟ ਦੇ ਵੀ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਮਹੇਸ਼ਦਾਸ (ਬੀਰਬਲ) ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾੜੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੀ ਭੁਗਤਦਾ। ਪਰ ਅਕਬਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ, ਇੱਕੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਅਕਬਰ ਵੇਲੇ ਬੀਰਬਲ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਦਾਲ ਨਹੀਂ ਗਲ਼ੀ। ਬੀਰਬਲ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਬਾਉਣ ਗਿਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਦੋਖੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖਿਲਾਫ ਹਰ ਹੜਬਾ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ।

ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਰਮਚਾਰੀ ਢਿੱਡੋਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਸਨ ਪਰ ਅਕਬਰ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸੱਯਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਬਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਸ਼ੇਖ ਫੱਤੇ ਦੀ ਗੱਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਸਾਉਣਾ ਵੀ ਸਰਵਰੀਆਂ ਲਈ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ।

ਅਕਬਰ ਦੀ ਸੁਰ, ਪੋਤਰੇ ਖੁਸਰੋ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਜੋ ਰੋਜ਼ ਰੱਜਵੀਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਅਯਾਸ਼ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਇਕ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਲਈ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਦਿਵਾਇਆ ਪਰ ਉਹ ਬਚ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਕੋਈ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕ ਸਕਿਆ ਤੇ ਪਿਉ ਪੁੱਤ ਵਿਚ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। 1605 ਈ: ਵਿਚ ਜਦ ਅਕਬਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮਹਿਲ ਲਈ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਖੁਸਰੋ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਕਾਫੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਘੇਰੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਓਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਖੁਸਰੋ ਕਾਬਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਤੁਰਿਆ। ਪਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ ਕੇ ਖੁਸਰੋ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਹਮਾਇਤੀ ਰਹੀਮ ਤੇ ਹੁਸੈਨ ਬੇਰੀ ਨੂੰ, ਜੀਉੁਂਦਿਆਂ ਗਾਂ ਦੀ ਖੱਲ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ‘ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ’ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੁਖਾਰੀ ਸ਼ੇਖ ਸਰਹੰਦੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਵਕਤ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬਾਗੀਆਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਰਾਬੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਕਬਰ ਵਰਗਾ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਤਖ਼ਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਦੀਨੀ ਬਣਨ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਅੱਲਾ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਬੁਖਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ’ਤੇ ਅਮਲ ਦਰਾਮਦ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਾ ਲਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ‘ਤੌਜ਼ਿਕੇ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ’ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਚੰਦੂ ਤੇ ਕਾਨ੍ਹਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਖਾਰ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਨਾ ਸਮਝਿਆ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਖੁਰਮ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਚੰਦੂ ਤੇ ਕਾਨ੍ਹੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ। ਚੰਦੂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਰੰਜਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਰੰਜਸ਼ ਲਈ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰੇ।

ਕਾਨ੍ਹਾ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵਕਤ ਕਵੀ ਕਾਨ੍ਹਾ, ਪੀਲੂ, ਛੱਜੂ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਏ ਪਰ ਕਾਨ੍ਹਾ ਮਨ ਵਿਚ ਰੰਜਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਚੁਣਿਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖੂਨ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਕਤਰਾ ਡੁੱਲ੍ਹਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਖੂਨ ਡੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਉਸ ’ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਦੂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕੱਢ ਲਈ। ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਸਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੌਰ ਝੁੱਲਦਾ ਸੀ ਉਸ ’ਤੇ ਗਰਮ ਰੇਤਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਸਫਲ ਹੋਏ। ਅੱਗ ਦੇ ਝੁਲਸੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦੀ ਬਰੇਤੀ ’ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਘਬਰਾਏ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਲੇ ਕਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ। ਰੋਂਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੇ ਤਨ ਆਪਣੀ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਇਉਂ ਗੁਰੂ ਜੋਤੀ ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।

ਛੱਲਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਹਵਾ ਹਉਕੇ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਤਵੀ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਕਾਣੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅੱਗ ਝੂਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਤਾਂ ਮੁਰਤਜਾ ਖਾਨ, ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ ਤੇ ਚੰਦੂ। ਪਰ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਅਸਾਂ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੋਲ ਖੋਹ ਲਏ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਬੋਲ ਅਮਰ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਸਿਜਦੇ ਕਰਿਆ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੇਧ ਲਿਆ ਕਰੇਗੀ। ਜਿਸ ਗੁਰੂ ਦੇ ਤਨ ਨੂੰ ਤੱਵੀਆਂ ’ਤੇ ਭੁੰਨਿਆਂ ਗਿਆ, ਉਸ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਛਬੀਲਾਂ ਲਾ ਕੇ ਪਿਆਸਿਆਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣਗੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਗੇ! ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰਿਆ ਹੈ। ਐਸੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੀ ਰੱਖਣਾ ਸਾਡਾ ਪਹਿਲਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਹਨੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਚਾਨਣ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।