ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਨਮ 3 ਫਰਵਰੀ, 1922 ਈ. ਪਿੰਡ ਕਲਰ, ਤਹਿਸੀਲ ਚਕਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜ਼ਿਹਲਮ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਸਨ। ਇਹ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਵਾਲਾ ਪਰਵਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਪਿਆ।

ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1939 ਈ. ਵਿਚ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ (First Division) ਵਿਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1940 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ, 1941 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਅਤੇ 1943 ਈ. ਵਿਚ ਬੀ. ਏ. ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 1947 ਈ. ਵਿਚ ਐਮ. ਏ. (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਡੀ. ਏ. ਵੀ. ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।

1948 ਈ. ਤੋਂ 1950 ਈ. ਤਕ ਸਿਵਲ ਸਪਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿਖੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਆਡੀਟਰ (Auditor) ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਪਰੰਤੂ ਮਨ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਹੋਰ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੇਖਾ ਨਿਰੀਖਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕਾਲਜ, ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਐਮ. ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਜਿਹੜੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਆ ਗਈ ਸੀ) ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਐਮ. ਏ. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਧ ਗਈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਗਨ ਸੀ ਇਸ ਦਾ ਸਦਕਾ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਲਿਖਣ ਵਲ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ। ਫਗਵਾੜਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਜੀ 1952 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਆਪ ਦੇ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪਦੇ ਰਹੇ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ 1952 ਈ. ਤੋਂ 1966 ਈ. ਤਕ ਰਹੇ।

1957 ਤੋਂ 1959 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਓਰੀਐਂਟਲ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ, ਬਿੰਦਾਵਨ ਵਿਖੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਤੇ ਕਲਚਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗਾਇਡ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਬੜੇ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 1959 ਈ. ਵਿਚ ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਜੀ ਮੁੜ 1959 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। 1964 ਤੋਂ 1966 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ।

ਆਪ ਜੀ 1966 ਈ. ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਮੁਖੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ 15 ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 30 ਜਨਵਰੀ, 1981 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰਬੀਣ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਸਫਲ ਟੀਕਾਕਾਰ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਲੱਥਾਕਾਰ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸੋਮੇ' 1961 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 20 ਸਾਲ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੈਰੀਅਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ 30-31 ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪਬਲਿਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ਛਾਪੀਆਂ।

ਅੱਜ ਵੀ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਿਆਸੂ ਪਾਠਕ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਨੁਭਵੀ ਰਚਨਾ ਪਾਠਕ ਤੇ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੀਣ ਲੇਖਕ ਆਪ ਵੀ ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸਫਲ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਟੀਕਾਕਾਰ, ਕੋਸ਼ਕਾਰ, ਉਲੱਥਾਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਰਾਏ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨਾ ਤਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਪ ਜੀ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਲਿਖਣ ਢੰਗ ਸਹਜਸਧਾਰਨ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਓ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਦਲੀਲ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸੋਚਣੀ ਤੇ ਸਵੈ-ਪਰਤੀਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਗ੍ਰਸਤ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪ ਜੀ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਰਾਏ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਰਾਇ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀਪਨ ਤੇ ਨਿਰੋਲਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਅਨੁਭਵ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੇ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਨੇ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚਣੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸੋਚ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ 30 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਿਆਖਿਆ, ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਟੀਕਾ, ਜੀਵਨ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਸੰਕਲਪਾਂ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਸੰਪਾਦਨਾਂ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ, ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਢੰਗ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਤਜ਼ਰਬਾ ਕੀਤਾ ਇਸ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਰਹੱਸਾਤਮਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਕੁ ਹਵਾਲੇ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪੁ, ਬਾਰਾਮਾਹ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਆਦਿ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਪੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਸੁਰ ਬਰਾਬਰ ਗੂੰਜਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਸਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਗਾਸ ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਪਕੜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸਮਾਦਮਈ ਅਵਸਥਾ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਹੀ ਫ਼ਲ ਹੈ।

ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ- ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਪੱਖ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦੇ ਫਲੀਭੂਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਦਾਚਾਰਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੀ ਹੈ... ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਅਤਮਿਕ ਪੱਖ ਉਸਰਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਖਰੀ ਸਬੂਤ ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ- ਸਦਾਚਾਰਕ ਵਤੀਰਾ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ। (ਨਾਮ ਨਿਧਾਨ)

ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਪਰਵਿਰਤ ਹੋ ਰਹੀ ਨਿਰੋਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ, ਨਰੋਆ ਤੇ ਨਿਰਾਲਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਕਰਨੀ ਤੇ ਕਥਨੀ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰਤਾ ਤੇ ਇਕਰੂਪਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੁਰ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹਾਂਗੇ।

ਗੁਰੂ ਦੀ (ਕਿਰਪਾ) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਸਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਕੇਸਰ ਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪਰਿਆਇਵਾਚੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਕੇਸਰ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ, ਬੜੇ-ਬੜੇ ਜੋਧਿਆਂ ਜੇਤੂਆਂ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਵੀ ਕੇਸਰ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ :

ਕੇਸਰਿ ਕੁਸਮ ਮਿਰਗਮੈ ਹਰਣਾ ਸਰਬ ਸਰੀਰੀ ਚੜਣਾ
ਚੰਦਨ ਭਗਤਾ ਜੋਤਿ ਇਨੇਹੀ ਸਰਬੇ ਪਰਮਲੁ ਕਰਣਾ॥2॥
ਘਿਅ ਪਟੁ ਭਾਂਡਾ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥
ਐਸਾ ਭਗਤੁ ਵਰਨ ਮਹਿ ਹੋਇ ॥
ਤੇਰੈ ਨਾਮਿ ਨਿਵੇ ਰਹੇ ਲਿਵ ਲਾਇ ॥
ਨਾਨਕ ਤਿਨ ਦਰਿ ਭੀਖਿਆ ਪਾਇ ॥3॥1॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 721)

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਰਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਬੜੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਿੱਘਰੇ ਹੋਏ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੇਧ, ਨਵਾਂ ਰੂਪ, ਨਵਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਨਵਾਂ ਹੀ ਸਮਾਜ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਇਸੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਖਿਆਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਇਕ ਹਨ। ਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਰਹੱਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਰਸ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੈ। (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੂਪ ਰਸ, ਮੁੱਖ ਬੰਦ, ਪੰਨਾ 1)

ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਆਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿੱਗਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਿਹੜਾ ਪਾਠਕਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਕ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਨਵਾਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਇਸੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸਚਿਆਰ, ਗਿਆਨੀ, ਭਗਤ, ਗੁਰਮੁਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ, ਸੰਤ-ਸਾਧ ਜਨ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅੰਦਰ ਜਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਵਿਵਹਾਰ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤਾਂ (Values) ਤੇ ਕਦਰਾਂ (Virtues) ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੈ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਕ ਜਗਿਆਸਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਤੇ ਨਦਰ ਵਰਗੇ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਭਾਵੇਂ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ The ideal Man of Guru Granth (Sahib) ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਤੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਭੂਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

-ਵਿਣ ਗੁਣ ਕੀਤੇ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਇ ॥
-ਨਾਨਕ ਨਿਰਗੁਣਿ ਗੁਣੁ ਕਰੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 2)
ਗੁਣਵੰਤਿਆ ਗੁਣੁ ਦੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4)

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਤੇ ਸਾਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਰਤਨਾਵਲੀ' ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਪੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਪੱਖ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :-

1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪਰਿਚਯ- ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ, ਗਿਆਰਾਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

2. ਸੰਕਲਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ- ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

3. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਤਰਤੀਬ

4. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਰਚਨਾਵਾਂ।

5. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ।

ਵਾਲੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਤਿਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਰੂਪ ਡਾ. ਸਰੁਤੀ ਕਾਂਤ ਤੇ ਡਾ. ਬੀ. ਐਲ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਬੀ. ਐਸ. ਮੈਣੀ, ਪ੍ਰੋ. ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਿੰਘ ਤੇ ਡਾ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹੀ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੁਚੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ, ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ, ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ, ਹੰਢਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ। ਸੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ 1953 ਈ. ਤੋਂ 1966 ਈ. ਤਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। 1966 ਈ. ਤੋਂ 1980 ਈ. ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿਖੇ ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੁਚੀ ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਪਿੱਛੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਇਸ ਜਨਮ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਮਿਲਿਆ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬੜੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਪਰੀਚੈ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪੱਖ ਉਸਾਰਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਰਧਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤਰਕ ਤੇ ਦਲੀਲ ਘੱਟ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਇਕ ਐਸੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੀਮਤ ਘੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦਰਪਣ, ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਛੇ ਪੱਖ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਭਾਵਾਰਥ, ਪਰਮਾਰਥ, ਸ਼ਾਸਤਾਰਥ, ਇਤਿਹਾਸਾਰਥ ਤੇ ਸਾਹਿਤਾਰਥ। ਇਹ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੇਧਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਲੇਖ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਕੇਤ ਮਾਤਰ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਪਰਵਿਰਤੀ, ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਹੈ।