26 ਮਾਰਚ, 1899 ਈ. ਨੂੰ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ) ਸ. ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਭਗਤ, ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਾਲੇ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਘਰ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੇਜ਼ ਤਪ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਸ ਸਭ ਦੀ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਆਪ ਗਤਕੇ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਰੂਹ ਨੂੰ ਵਲੂੰਧਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਸਿਆਸੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪੈਣ, ਇਸ ਲਈ ਭਰਾ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ ’ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਰਾ ਦੇ ਪਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਿਮਲੇ ਆਰਮੀ ਹੈੱਡ ਕੁਆਰਟਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਰਾ ਨੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨੀਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ 15 ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।

ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਡਾਕਟਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਲੜਕਾ ਮਰ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਕਾਲ-ਚਲਾਣੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹੰਝੂ ਨਾ ਕੇਰੇ। ਹੁਣ ਭਾਈ ਜੀ ’ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਾਂ, ਐਪਰ ਸਿਦਕਵਾਨ ਸਿੱਖ ਹੁਣ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ।

ਦੇਵਨੇਤ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਔਲਾਦ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹੋਈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੋਣਹਾਰ ਸੀ। ਏਸੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸ਼ਿਮਲੇ ਤੋਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀ, ਭਾਈ ਜੀ ਉਸ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਅਭਿੱਜ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਆਪ ਨੇ ਕਾਲੀ ਪਗੜੀ ਸਜਾ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਆਪ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਜੋ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੀ, ਕਾਲੀ ਪਗੜੀ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਮਿਸਟਰ ਸਿੰਘ ਆਪ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕਾਲੀ ਪਗੜੀ ਪਹਿਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ।” ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਹੋ ਗਈ। ਹਾਕਮ-ਜਮਾਤ ਸੀ, ਫਲਸਰੂਪ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਘਰ ਘਰ ਵਿਚ ਪਰਤਨ ਦਾ ਜਦੋਂ ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਆਪ ਨੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੋ ਸਾਲ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਆਪ ठे ਸੂਟ ਸਾੜ ਕੇ ਖੱਦਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਣ ਲਏ।

ਆਪ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ ਜਨਵਰੀ, 1922 ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖੇਡਦਾ-ਖੇਡਦਾ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਾਅਦਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਮਲੇ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਜੀ ਸਬਰ ਸਿਦਕ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡੋਲੇ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਰਥੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਲੈ ਗਏ। ਅੰਗੀਠਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੇ ਮਾਲਕ! ਉਹ ਅੱਜ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੱਥਰੂ ਨਹੀਂ ਵਹਾਉਣ ਦਿੱਤੇ, ਸਗੋਂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਲਈ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।

ਸੰਨ 1922 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਾ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਇੱਕ ਅੱਯਾਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਕਾਰਜਵਿਧੀ ਤੋਂ ਇਲਾਕਾ ਨਿਵਾਸੀ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਸਿੰਘ ਵੀਰਾਂ 'ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜੇਲਾਂ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਜੋ ਕਿ ਭੁੱਖੇ-ਪਿਆਸੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਅਟਕ ਜੇਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ।

ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਨਾਉਂ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੋ ਗੱਡੀਆਂ ਲੰਘ ਗਈਆਂ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੱਡੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਰੋਕੋ ਤਾਂ ਜੋ ਦੂਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਆਏ ਭੁੱਖੇ ਪਿਆਸੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਛਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗੱਡੀ ਸਵੇਰੇ ਅੱਠ ਵਜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਸੰਗਤ ਨੇ ਲੰਗਰ ਪਰਸ਼ਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਅਰਦਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, “ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ! ਅਸੀਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪਰਸ਼ਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਖੜ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਕਰੀਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਾ ਕੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜੀਏ।” ਜਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੱਡੀ ਇੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ? ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੱਡੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੱਡੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਵੇ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਆਇਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲੰਗਰ ਪਰਸ਼ਾਦ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ’ਤੇ ਰੱਖੋ, ਗੱਡੀ ਜ਼ਰੂਰ ਰੁਕੇਗੀ। ਬੀਬੀ ਜੋ ਕਿ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਸਨ, ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 300 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸੀ । ਬਸ ਜੋਸ਼ ਭਰੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸੰਗਤ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਗੋਠ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਪਾਠ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਦੁੱਗਲ) ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਕਰਾਮਾਤ’ ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਗੱਡੀ ਆਈ ਤੇ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਨੇ ਵਿਸਲ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਕੋਈ ਨਾ ਉੱਠਿਆ। ਗੱਡੀ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘ ਗਈ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਾਉ ਫਿਰ ਸਾਡੀ ਸੁਰਤ ਲਿਓ। ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਗੱਡੀ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ ਤਾਂ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਗੱਡੀ ਭਜਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।” ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾ ਕੇ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਛੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਬਾਹਵਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਲਦ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਐਪਰ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਏਂ ਤਾਂ ਰੋ ਕੇ ਨਾ ਆਵੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਸ ਹੋ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸਿਓਂ ਪਾੜ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਐਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਜਪੁਜੀ’ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਆਪ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਗੱਡੀ ਦਾ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਰਾਈਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਜੱਜ ਤੋਂ ਪੜਤਾਲ ਕਰਵਾਈ। ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਨੇ ਜੋ ਬਿਆਨ ਜੱਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੱਡੀ ਖੜੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਇੰਜਣ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਜਦ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਗੱਡੀ ਟਕਰਾਈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਗੱਡੀ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਈ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਵੈਕਮ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਜਣ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਬਰੇਕ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਸਪੈਂਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਹੁਣ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਪਰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਜੋ ਗੱਡੀ ਥੱਲੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਸੱਟਾਂ ਬਹੁਤ ਲੱਗੀਆਂ। ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਪਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਗਏ।

ਸਿੱਖੀ ਜਿੱਥੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਇੱਥੇ “ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ” ਦੀ ਵੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਜਾਬਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਦਿਲ ਤੋਂ।

ਜਦੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਸਾਕੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜਬਰ ਦੀ ਘੋਰ ਨਿੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜਬਰ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਵੀ ਹੋਈ। ‘ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ' ਜੋ ਕਿ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਖਬਾਰ ਸੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ:-

ਨੁਸਰਤ ਹਮ ਰਕਬ ਉਠਾਉ ਜਿਧਰ ਕਦਮ,
ਤੁਮ ਕੋ ਮਿਲੇਗਾ ਫਤਹਿ ਕਾ ਤਗਮਾ ਅਕਾਲੀਓ।
ਸਵਰਾਜ ਦਾ ਕਾ ਰਾਜ ਹੈ ਅਪਨੇ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ
ਹੋਗਾ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਝੰਡਾ ਅਕਾਲੀਓ

‘ਦਰਪਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :

“ਮੁਝੇ ਹੈਰਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਗਿਰ ਨਾ ਪੜਾ ਤੂੰ ਚਕਰਾ ਕਰ,
ਜ਼ੁਲਮ ਜਬ ਹੋਤੇ ਹੂਏ ਦੇਖੇ ਨਿਰਾਲਾ ਤੂ ਨੇ।
ਕੌਮ ਕੇ ਹਾਥ ਲਰਜ਼ਨੇ ਥੇ ਅਕਾਲੀ ਸ਼ਾਬਾਸ਼,
ਖੂਬ ਸਵਰਾਜਾ ਕੇ ਝੰਡੇ ਕੋ ਸੰਭਾਲਾ ਤੂ ਨੇ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕੋਟ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੱਡੀ ਰਾਸ਼ੀ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਦਾ ਉੱਜਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।