ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਸ਼ਬਦ ਸਿਰੀ ਰਾਗ’ ਮਹਲਾ 5 ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਸਿਰੀ ਰਾਗ’ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਰ ਬਾਕੀ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਲੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੈਸਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀਵਨ, ਘਾਲ ਕਮਾਈ, ਗੁਰਿਆਈ, ਕਾਰਜ, ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ-ਜਗਤ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ।

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਵਡਿਆਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਬਦ (ਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਇਕ ਐਸੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਲੇਸ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਧੱਕਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ੁਲਮ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ, ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਕ ਅਮੁੱਲ ਤੋਹਫਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਮ ਦਾ ਬੀਜਣਾ ਭਾਵ ਕਮਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਫਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਰ ਤੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਆਸਰਿਆਂ ਦੇ ਛੱਡਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈ :

ਨਾਉ ਬੀਜਣ ਲਗਾ ਆਸ ਕਰਿ ਹਰਿ ਬੋਹਲ ਬਖਸ ਜਮਾਇ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 73)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਲਈ ਧੀਰਜ ਦਾ ਦਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਧੀਰਜ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਕਾਰ-ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸਤਿਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਕਾਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਖ਼ੁਦ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਪੰਜ ਚੋਰ ਲੁਟੇਰੇ ਸਨ- ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੀ। ਜੈਸਾ ਕਿ ਕਥਨ ਹੈ :-

ਪੰਚ ਬਿਖਾਦੀ ਏਕੁ ਗਰੀਬਾ ਰਾਖਹੁ ਰਾਖਨਹਾਰੇ ॥ (ਪੰਨਾ 205)

ਮਾਰਹਿ ਲੂਟਹਿ ਨੀਤ ਨੀਤ ਕਿਸੁ ਆਗੈ ਕਰੀ ਪੁਕਾਰ ਜਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 155)

ਹਉ ਆਇਆ ਸਾਮੈ੍‍ ਤਿਹੰਡੀਆ ਪੰਜਿ ਕਿਰਸਾਣ ਮੁਜੇਰੇ ਮਿਹਡਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 73)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਓਟ ਆਸਰੇ ਨਾਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰਮਾਰਥ ਲਈ ਸਹਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਦੇਹੀ ਰੂਪ ਨਗਰੀ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਪਿੰਡ ਸ਼ੁੱਭ ਗੁਣ, ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੰਘਣਾ (ਘੱਘ) ਭਰਪੂਰ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

... ਨਾਨਕ ਵੁਠਾ ਘੁਘਿ ਗਿਰਾਉ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 73)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੇਹੀ (ਸਰੀਰ) ਲਈ ਨਗਰੀ ਦਾ ਰੂਪਕ ਚਿੱਤਰ ਕੇ ਜਿਸ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਦੀ ਇਕ ਐਸੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਚੋਰ, ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਓਟ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਫਲ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਚੋਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਉੱਜੜ ਗਿਆ ਸੀ ਬੰਜਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਗਦਾ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਉੱਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ :

ਉਜੜੁ ਥੇਹੁ ਵਸਾਇਓ...॥ (ਪੰਨਾ 73)

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਰਣਨ ਹੋਰ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ।

ਦੇਹੀ ਨਗਰੀ ਊਤਮ ਥਾਨਾ॥
ਪੰਚ ਲੋਕ ਵਸਹਿ ਪਰਧਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1039)

ਦੇਹੀ ਨਗਰਿ ਕੋਟਿ ਪੰਚ ਚੋਰ ਵਟਵਾਰੇ ਤਿਨ ਕਾ ਥਾਉ ਥੇਹੁ ਗਵਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1117)

ਦੇਹੀ ਨਗਰਿ ਤਸਕਰ ਪੰਚ ਧਾਤੂ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਹਰਿ ਕਾਢੇ ਮਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1135)

ਗੁਰੂ ਨਦਰ ਤੇ ਸਤਿ ਸੰਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਨਾਮ ਦੀ ਕਾਰ ਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਸ਼ਾਵਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸਭ ਖਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਧੰਦਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਨਾਮ ਰਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਕਮਾਈ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਮ ਧਨ ਸਦੀਵੀਂ ਹੈ, ਖਰਚਣ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਆਤਮ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਇਕ ਐਸੀ ਧਰਮਸਾਲ (ਅਧਿਆਤਮ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ) ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖ ਲੱਭ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਸਤਿਸੰਗ ਰੂਪੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣਗੇ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਜਿੱਤਾ ਜੀ ਵੱਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਥਨ ਹੈ :

ਮੈ ਬਧੀ ਸਚੁ ਧਰਮ ਸਾਲ ਹੈ॥
ਗੁਰਸਿਖਾ ਲਹਦਾ ਭਾਲਿ ਕੈ॥
ਪੈਰ ਧੋਵਾ ਪਖਾ ਫੇਰਦਾ ਤਿਸੁ ਨਿਵਿ ਨਿਵਿ ਲਗਾ ਪਾਇ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 73)

ਇਹ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਸਤਿਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲ ਨਾਮ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ), ਦਾਨ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸੇਵਾ), ਇਸ਼ਨਾਨ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੇਵਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਮਲ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਮਲ (ਹੰਢਾਉਣ) ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਕ ਸੱਚ ਦੀ ਬੇੜੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੇੜੀ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ, ਸਤਿਸੰਗਤ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਸਫਲਤਾ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਕਿਤਾ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਕਈ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਧੱਕਾ ਕਰ ਕੇ ਝੂਠੀ ਸੱਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਵੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਬੰਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਜਦ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ- ‘ਰਾਜੁ ਹਮਾਰਾ ਸਦ ਹੀ ਨਿਹਚਲੁ’ ਸਤਿਸੰਗੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ-ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਭੂ-ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ- ਹਉਂ, ਹੰਕਾਰ, ਅਭਿਮਾਨ ਆਦਿ ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਦੇ ਲੋਕ ਨਿਮਰ ਭਾਵ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਲੋਚਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ (ਮਨੁੱਖ) ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਪਿਤਾ ਪੂਤ ਰਲਿ ਕੀਨੀ ਸਾਂਝ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਜਉ ਪਿਤਾ ਪਤੀਨੇ॥
ਪਿਤਾ ਪੂਤ ਏਕੈ ਰੰਗਿ ਲੀਨੇ॥ (ਪੰਨਾ 1141)

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਜਿਹੜਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਤਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਰਸਾ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿਚ ਨਿਮਰ ਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਨੈਤਿਕ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ‘ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋਈ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪਕ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਰੂਹ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤ ਮਾਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾਇਕ ਤੱਤ ਹਨ ਇਹ ਰੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਬਾਧਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਛਿੰਜ ਦੇ ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਘੋਲ ਦਰਸਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਥਾਪੜੇ ਦੁਆਰਾ ਰੂਹ ਦੈਵੀ ਤੱਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਰ ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਸ ਜੀਵਨ ਘੋਲ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ‘ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ’ (ਮਨ ਦੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਐਸੀ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ’ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਿਆਂ ਇੰਦਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ, ਮਾਇਆ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੈ, ਮਨਮੁਖ ਤਾਂ ਮੂਲ (ਸੁਆਸਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ) ਗੁਆ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹਨ:

ਜਹ ਲਾਲਚ ਜਾਗਾਤੀ ਘਾਟ॥
ਦੂਰਿ ਰਹੀ ਉਹ ਜਨ ਤੇ ਬਾਟ॥2॥
ਜਹ ਆਵਟੇ ਬਹੁਤ ਘਨ ਸਾਥ॥
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕੇ ਸੰਗੀ ਸਾਧ॥3॥ (ਪੰਨਾ 393)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਨਿਰਮਲ ਜੋਤਿ ਤਿਨ ਪ੍ਰਾਣੀਆ ਓਇ ਚਲੇ ਜਨਮੁ ਸਵਾਰਿ ਜੀਉ ॥ (ਪੰਨਾ 73)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੰਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ‘ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ’ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਟੇਕ ਰੱਖ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੈਵੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਵਰਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਵੇਂ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਤਾਈਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

ਇਸ ‘ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਲੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅੰਤਮ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

1. ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।
2. ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ।
3. ਇਸ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਾਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬੀਜੀ ਗਈ।
4. ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉੱਜੜੇ ਪਿੰਡ (ਸਰੀਰ) ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਖੇਤੀ ਉੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
5. ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਬਰਕਤ ਦਾ ਸਦਕਾ ਵੈਰਾਨ ਨਗਰੀ (ਸਰੀਰ) ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
6. ਗੁਰੂ ਨੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਪੰਜ ਵੈਰੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਗਏ।
7. ਫੇਰ ਮਾਲਕ (ਗੁਰੂ) ਨੇ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਸਤਿਸੰਗ ਰੂਪੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ, ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੱਖ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਲੋੜ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
8. ਸਤਿਸੰਗਤ ਦੇ ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਐਸੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਧੱਕਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਕਰਤਾ ਕੋਮਲ ਨਿਮਰ ਭਾਵ ,ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦੋਹਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਭਾਵ- ਬਾਹਰੀ ‘ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ’ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਹਿਜ ਹੈ, ਸਬਰ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਐਸੇ ਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ, ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੂਹ, ਮਾਦੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੀਆ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਘੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਖੇੜਾ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਹੈ, ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਇਹ ‘ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ’ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਦੈਵਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ।