ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (1469–1539) ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਘਟਨਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। 1498 ਈ. ਤੋਂ 1522 ਈ ਤਕ ਲੰਬੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਰੱਬੀ ਕਲਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ 18 ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਸਿਮਰਨ, ਨਾਮ-ਦਾਨ (ਲੰਗਰ) ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਰੀਰ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਤਿੰਨੇ ਸਿਧਾਂਤ-ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਹਿੱਤ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ, ਵਚਨ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਚੱਲਦੇ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ-

ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰਿ ਭੇਖ ਉਦਾਸੀ ਸਗਲ ਉਤਾਰਾ। (ਵਾਰ 138)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਤਿਨਾਮ ਦੇ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ ਧਰਮ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮਾਨਵ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮਾਨਵ (ਸਚਿਆਰੇ) ਬਣਾਇਆ। ਪਤਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਠੱਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧ (ਸ੍ਰੇਸਟ ਪੁਰਸ਼) ਬਣਾਇਆ, ਹੰਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਇਆ, ਲਤਾੜੇ, ਪਛਾੜੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਘ’ ਤੇ ‘ਸੂਰਜ’ ਨਾਲ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਭਾਵ, ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੁਕਣ ਨਾਲ, ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਨੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਤਾਰੇ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ ਭਾਵ ਮਤ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਰਾਵੀ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ (ਭਾਰਤ) ਵਿਚ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਵੀ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ' ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੱਸੀ ਹੈ-

ਸੋਦਰੁ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਭਾਰਿ ਅਥਰਬਣਿ ਤਾਰਾ॥ (ਵਾਰ 138)

ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚਲੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰਾਂ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਬਟਾਲਾ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਇਹ ਨਗਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਬਣਾਇਆ। ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਇਸ ਨੂੰ ਫੇਰ ਵਹਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਚੰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਔਲਾਦ- ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਪਾਸ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਸੁਧ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਰਲਵੇਂ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੋਈ, “ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ

ਪਿੰਡ ਨਥੂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ - 1400 ਰੁਪਏ
ਪਿੰਡ ਕਮਾਲਪੁਰ ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ - 825ਰੁਪਏ
ਪਿੰਡ ਤਾਲਪੁਰ ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ 710 ਰੁਪਏ

ਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਜ਼ਮੀਨ 1050 ਘੁਮਾ ਤੇ 70 ਘੁਮਾ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੈ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਆਦਿ ਹਨ, ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

‘ਦੇਹੁਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ’ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਵੇਰਕਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 34 ਮੀਲ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਮੇਹਰ ਚੰਦ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦੀ ਦੇ ਚਾਚੇ ਨਾਨਕ ਚੰਦ ਨੇ ਧਨ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ 1579 ਸੰਮਤ (1522 ਈ) ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ। 22 ਸਤੰਬਰ, 1539 ਈ ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਮਰ 70 ਸਾਲ 4 ਮਹੀਨੇ 3 ਦਿਨ ਸੀ।

ਵੇਈਂ ਨਦੀ (ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ) 1498 ਈ ਤੋਂ 1522 ਈ ਰਾਵੀ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ) ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਜਿਹੜਾ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਪਰੰਤੂ ਦੈਵੀ ਜੋਤ ਸਨ। ਦੇਵ ਦੇ ਅਰਥ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ (Divine Light) ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਸਨ, ਨਾਨਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਨ, ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ‘ਬਾਬਾ’ ਸਨ ਭਾਵ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ‘ਨਾਥ’ (ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਭੰਡਾਰ) ਸਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਰੱਬੀ ਨਾਦ ਸਨ, ਸ਼ਬਦ ਜਿਹੜਾ ਕਦੀ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਭਵੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਢਾਡੀ) ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਖਾਨਗਾਹਾਂ, ਮਠਾਂ, ਤਪੋਬਨਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਜ਼ਿਆਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਰੱਬੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਦੇ ਕੇ-ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਚਲਾਇਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, “ਬਾਬੇ ਕਹਿਆ ਅੰਗਦ ਅਸਾਨੂੰ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਸਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਿਟੀ ਦੀ ਢੇਰ ਵਤ ਹੈ।” ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ

ਸਚੁ ਸਮਾਣਾ ਸਚੁ ਵਿਚਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹੁ ਸਾਧਸੰਗਿ ਵਹਣਾ।
ਬਾਬਾਣੈ ਘਰਿ ਚਾਨਣੁ ਲਹਿਣਾ॥੬॥ (ਵਾਰ 256)

ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਦਾ ‘ਗੁਰ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ', ਸਫਾ. 4 ਅਨੁਸਾਰ ਕਥਨ ਹੈ, “ਪਹਿਲੇ ਦੇਹੁਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਮੇਂ ਬਨਾ ਥਾ। ਪੀਛੇ ਜਬ ਰਾਵੀ ਕੇ ਪਰਵਾਹ ਮੈਂ ਵਹੁ ਥਾਨ ਵਹਨੇ ਲਗਾ ਤਬ ਉਹਾ ਸੇ ਚਿਤਾ ਭਸਮ ਕੀ ਗਾਗਰ ਨਿਕਾਲ ਰਾਵੀ ਕੇ ਉਰਲੇ ਪਾਰ ਥਾਪਨ ਕਰ ਦੇਹੁਰਾ ਬਨਾਇਆ। ਈਹਾ ਸੇ ਹੀ ਜਹਾਂ ਕਹਾ ਵੇਦੀ ਸਾਹਿਬਜਾਦੇ ਫੈਲੇ। ,,

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਮੂਲਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਹੈ

“ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਵਣਾ ਕਿ ਤੁਸੀ ਜੋ ਮੇਰਾ ਪੰਚ ਭੂਤਕ ਸਰੀਰ
ਦੇਖਦੇ ਸੀ। ਸੋ ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਵਨੀ ਕਰਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਗੋਚਰ
ਆਵਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਧਾਰਿਆ। (ਸਾਖੀ ਨੰ. 584)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਤਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ, ਫਜ਼ੂਲ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਕੀ ਹੈ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।