“ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ” ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 466 ਉੱਤੇ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਲੋਕ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੱਲ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: 1. ਹਉਮੈਂ ਦੀਰਘ ਰੋਗ ਹੈ।
2. ਰੋਗ ਦੀਰਘ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸਾਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3. ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਇਹ ਰੋਗ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਵਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਉਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅਵਗੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ (ਨਾਮ) ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਤਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਤਿਤਾਂ, ਨੀਚਾਂ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਤਿਤੁ ਨਾਮਿ ਰਸਿਕੁ ਨਾਨਕੁ ਲਹਣਾ ਥਪਿਓ ਜੇਨ ਸ੍ਰਬ ਸਿਧੀ॥ (ਪੰਨਾ 1392) ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਹ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮਾਇਆਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੁਣ ਮੁੜ੍ਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਇਹ ਗੁਣ ਸਹਜ ਸੁਭਾਇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ। ਹੁਕਮ ਕੀ ਹੈ? ਸਤਿਸੰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਾਰ ਲੈਣੇ ਪੈਣਗੇ: ਸਤਸੰਗਤਿ ਕੈਸੀ ਜਾਣੀਐ ॥
ਜਿਥੈ ਏਕੋ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੀਐ ॥
ਏਕੋ ਨਾਮੁ ਹੁਕਮੁ ਹੈ ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰਿ ਦੀਆ ਬੁਝਾਇ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 72) ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਪਣੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਲਬੁਲਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਕਰ ਤਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਵੱਖਰਾਪਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਲਬੁਲੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਬੁਲਬੁਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੂਰੇਪਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਹਉਮੈਂਵਾਦੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਪਸਾਰਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਦੁਨੀਆ ਉਸਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਖਰੇਪਨ ਕਾਰਨ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਭੀਤ ਬਰੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮਨੁੱਖ ਹਉਮੈਂ ਕਾਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ: ਧਨ ਪਿਰ ਕਾ ਇਕ ਹੀ ਸੰਗਿ ਵਾਸਾ ਵਿਚਿ ਹਉਮੈ ਭੀਤਿ ਕਰਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1263) ਹਉਮੈਂ ਕੋਈ ਸਥੂਲ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੱਤਲੀ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਰੀਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੂਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ: ਭਾਂਭੀਰੀ ਕੇ ਪਾਤ ਪਰਦੋ ਬਿਨੁ ਪੇਖੇ ਦੂਰਾਇਓ ॥ (ਪੰਨਾ 624) ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਅਰਥ ਮੈਂ-ਮੇਰੀ ਦਾ ਭਾਵ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਅਰਥ ਅਹੰਤਾ, ਅਭਿਮਾਨ, ਹੰਕਾਰ, ਗਰਬ, ਖੁਦੀ ਆਦਿ ਅੰਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦਾ ਉਹ ਭੇਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਉਮੈਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਈ ਥਾਈਂ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ: ਹਉਮੈ ਬੂਝੈ ਤਾ ਦਰੁ ਸੂਝੈ॥
ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਕਥਿ ਕਥਿ ਲੂਝੈ॥ (ਪੰਨਾ 466) ਹਉਮੈਂ ‘ਹੳ+ਮੈਂ’ ਦਾ ਜੁੜਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ‘ਅਹੰ’ ਤੇ ‘ਮਮ’ ਦਾ ਤਤਭਵ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-- ਮੈਂ, ਮੇਰਾ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਅਰਥ ਹੈ- ਅਹੇ, ਅਭਿਮਾਨ। ਹਉਮੈਂ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਹੈ, ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਛਲ ਹੈ, ਵਲੇਵਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਮਾਇਆ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਰੂਪ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਹਉਂ’ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਵੀ ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਹਉ ਹਉ ਮੈ ਮੈ ਵਿਚਹੁ ਖੋਵੈ ॥
ਦੂਜਾ ਮੇਟੈ ਏਕੋ ਹੋਵੈ ॥ (ਪੰਨਾ 943) ਧਰਮ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: The conception of ego is very perplexing. It is difficult to describe its contents and to discover its fundamental principales. (Vol. V, p. 227) ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਸਰੂਪ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਦੁਖ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦੀਰਘ ਰੋਗ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵੱਡਾ ਰੋਗ’ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਂ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਅਹੰਬੁਧਿ ਬਹੁ ਸਘਨ ਮਾਇਆ ਮਹਾ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ॥ (ਪੰਨਾ 502) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਣ, ਗਰਬ, ਗੁਮਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਿਖ, ਮੇਲ, ਗੁਬਾਰ, ਪੀਰ (ਪੀੜ), ਗਲਫੰਦਾ, ਅਗਨੀ, ਕੁਸਟੀ, ਪੈਖੜ ਅਤੇ ਮਮਤਾ, ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਹਉਮੈਂ ਪੰਜ ਕਮਾਦਿਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਅਲਾਮਤਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਪਸਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜੰਜਾਲ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਆਲ ਜਾਲ ਮਾਇਆ ਜੰਜਾਲ॥
ਹਉਮੈ ਮੋਹ ਭਰਮ ਭੈ ਭਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 292) ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਕ ਪੁਤਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਅੱਗੇ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਝੂਠੀ ਦੁਨੀਆ ਉਸਾਰ ਕੇ ਜੰਮਣ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨਮੁਖ ਆਪਣੀ ਪਤਿ ਆਪ ਹੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਇਹੁ ਸਰੀਰੁ ਮਾਇਆ ਕਾ ਪੁਤਲਾ ਵਿਚਿ ਹਉਮੈ ਦੁਸਟੀ ਪਾਈ॥
ਆਵਣੁ ਜਾਣਾ ਜੰਮਣੁ ਮਰਣਾ ਮਨਮੁਖਿ ਪਤਿ ਗਵਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 31) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭਰਮ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਉਮੈਂ-ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ-ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਲਟਾ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ: ਵਿਚਿ ਹਉਮੈ ਸੇਵਾ ਥਾਇ ਨ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1071) ਹਉਮੈਂ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਨਾਮ ਸੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ : ਹਉਮੈ ਨਾਵੈ ਨਾਲਿ ਵਿਰੋਧੁ ਹੈ ਦੁਇ ਨ ਵਸਹਿ ਇਕ ਠਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 560) ਹਉਮੈਂ-ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਸਭ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਉਸ ਹਾਥੀ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਫਲ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਖੇਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜਦੋਂ ਮਨਮੁਖ ਅਹਿਸਾਸ ਜਤਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਕੀਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕੰਮ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹੀ ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੰਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੀਆਂ ਇਤਨੀਆਂ ਬਰੀਕ ਪਰਤਾਂ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਦਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਐਵੇਂ ਹੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਆਵਾਗਵਣ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਤਨ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਮੇਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਆਵਾਗਵਣ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਣ ਦੇਂਦਾ: ਜਬ ਇਹ ਜਾਨੈ ਮੈ ਕਿਛੁ ਕਰਤਾ॥
ਤਬ ਲਗੁ ਗਰਭ ਜੋਨਿ ਮਹਿ ਫਿਰਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 278) ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਹੰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਮੂਰਖ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਿਆਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਰੂਪ-ਵੰਤ, ਕਰਮ-ਵੰਤ, ਕੁਲ-ਵੰਤ ਤੇ ਸੂਰਮਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖਤਵ ਤੋਂ ਗਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਹਮ ਬਡ ਕਬਿ ਕੁਲੀਨ ਹਮ ਪੰਡਿਤ ਹਮ ਜੋਗੀ ਸੰਨਿਆਸੀ॥
ਗਿਆਨੀ ਗੁਨੀ ਸੂਰ ਹਮ ਦਾਤੇ ਇਹ ਬੁਧਿ ਕਬਹਿ ਨ ਨਾਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 974) ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤਬਾਹੀ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ-ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਹੀ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਤਕ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ: ਹਉਮੈ ਵਿਚਿ ਜਗਤੁ ਮੁਆ ਮਰਦੋ ਮਰਦਾ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 555) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਖਿਆਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਕ-ਇਕ ਰੋਗ ਨੇ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠਾ ਹੀ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਮ ਦਾ ਰੋਗ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਗਾ ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ ਦਾ ਰੋਗੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਹੀ ਸੜ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਸੁਣਨ ਦੇ ਰਸ ਨੇ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੀਭ ਦਾ ਰਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਕੁੰਡੀ ਵਿਚ ਫਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਸ਼ਨਾ ਦਾ ਰੋਗ ਭੋਰੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠਾ ਹੀ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਪੂਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸੋ ਰੋਗੀ॥
ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਜੋਗੀ॥ (ਪੰਨਾ 1140) ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਰੇ ਜੁਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਜੁਗ ਵਿਚ ਤਿਆਗੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਲੋਕ ਸਨ। ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਤ੍ਰੇਤੇ ਵਿਚ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਸਨ। ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਭੂਤਨਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ। ਕਲਜੁਗੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜ-ਅਭਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦਾ ਵਾਸੀ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਧਨ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਭਲਾ ਕਹਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹਉਮੈਂ ਰਹਿਤ ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਮਰਤਾ ਆਪਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਆਪਾ ਤਿਆਗ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਨੇਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਕੇ ਜਤਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੈਂ’ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਐਸਾ ਕਰਮ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਦਵੈਤ ਵੱਲ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: Ego is the factor, which determined the reaction of error. ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਹਉਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਬਿਖ ਤੇ ਬੰਧਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਉਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਤਤਪਰ ਕੀਤਾ। ਹਉਮੈਂ ਵਰਗੀ ਬੁਰਾਈ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਬਿਖ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ: ਹਉਮੈ ਬਿਖੁ ਪਾਇ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ ਸਬਦੁ ਵਸੈ ਬਿਖੁ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1009) ਹਉਮੈ ਰੋਗੁ ਮਾਨੁਖ ਕਉ ਦੀਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1140) ਹਉਮੈਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਮਤਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਮੋਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ-ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕ ਜਾਲ ਉਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਜਾਲ ਵਿਚ ਉਲਝ ਕੇ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਧਨ-ਰੂਪੀ ਜਾਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਮੋਹ ਵਰਗੇ ਅਉਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਰੋਗ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿਆਗੀ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਦ-ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਭਰਮਣ ਵਾਲੇ, ਪਾਠ-ਪਠਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧ ਵੀ ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕੇ। ਹਉਮੈਂ-ਯੁਕਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਉਰਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਸਭ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਹਉਮੈ ਵਿਚਿ ਸਭੁ ਜਗੁ ਬਉਰਾਨਾ॥
ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 159) ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤਕ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਕੁਟੰਬੀ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ, ਕੁਦਰਤ, ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲੇ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਖੰਡ, ਮੰਡਲ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਭੇਖਧਾਰੀ, ਜੋਗੀ, ਹਠੀ, ਤਪੀ, ਨਿਗ੍ਰਹੀ ਆਦਿ ਸਭ ਹਉਮੈਂ ਰੋਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਹੈ: ਰੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਸਰੁਦ੍ਰਾ ਰੋਗੀ ਸਗਲ ਸੰਸਾਰਾ॥
ਹਰਿ ਪਦੁ ਚੀਨਿ ਭਏ ਸੇ ਮੁਕਤੇ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1153) ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਬਿਨ ਗੁਰ ਗਰਬੁ ਨ ਮੇਟਿਆ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 225) ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤਪ-ਸਾਧਨਾ, ਤੀਰਥ-ਰਟਣ, ਧਰਤੀ-ਭਰਮਣ ਅਤੇ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਧੀਆ ਹਾਥੀ, ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਲੱਦੀ ਇਸਤਰੀ, ਧਨ-ਬਸਤਰ ਤੇ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਹਉਮੈਂ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਮਰ ਤਾਂ ਲੰਬੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਉਮੈਂ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਵਾਗਵਣ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ-ਭਾਗ, ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗਣ ਨਾਲ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਮਲਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ: ਪੂਜਾ ਅਰਚਾ ਬੰਦਨ ਡੰਡਉਤ ਖਟੁ ਕਰਮਾ ਰਤੁ ਰਹਤਾ॥
ਹਉ ਹਉ ਕਰਤ ਬੰਧਨ ਮਹਿ ਪਰਿਆ ਨਹ ਮਿਲੀਐ ਇਹ ਜੁਗਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 642) ਮਨੁੱਖ ਅਪਣੀ ਉੱਚੀ ਕੁਲ, ਧਨ-ਪਦਾਰਥ ਆਦਿ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਲੇਖਾ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਤਿਲ ਵਾਂਗੂ ਪੀੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮਾਇਆ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਭੈੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ ਖਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਮੰਮੈ ਮਤਿ ਹਿਰਿ ਲਈ ਤੇਰੀ ਮੂੜੇ ਹਉਮੈ ਵਡਾ ਰੋਗੁ ਪਇਆ॥
ਅੰਤਰ ਆਤਮੈ ਬ੍ਰਹਮੁ ਨ ਚੀਨ੍ਆਿ ਮਾਇਆ ਕਾ ਮੁਹਤਾਜੁ ਭਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 435) ਹਉਮੈਂ-ਗ੍ਰਸਤ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਤੇ ਗਧੇ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਧਾ ਵੀ ਢੀਠਪੁਣੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੋਤ ਤੇ ਸਾਧਨ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਰਮਲ ਸਾਗਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋਤ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗੁਰੂ ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦਾਤ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮਰੱਥ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਐ ਜੀ ਰਾਖਹੁ ਪੈਜ ਨਾਮ ਅਪੁਨੇ ਕੀ ਤੁਝ ਹੀ ਸਿਉ ਬਨਿ ਆਈ॥
ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਗੁਰ ਦਰਸੁ ਦਿਖਾਵਹੁ ਹਉਮੈ ਸਬਦਿ ਜਲਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 504) ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਪਾਸੇ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਆਤਮਕ ਜੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਘੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਿਆਂ ਸੱਚ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਮਨ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਡੋਲਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਚੜਾ ਦੂਰਿ ਨ ਭਾਲੀਐ ਘਟਿ ਘਟਿ ਸਬਦੁ ਪਛਾਣੋਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 581) ਗੁਰੂ-ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਜਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਅਵਗੁਣ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਪਾਸ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਤਿੰਨੇ ਵਸਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵਸਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਫਿਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਆਪਣਾ ਆਪ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਹਊਮੈਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ ਹੈ: ਚਰਨ ਕਮਲ ਸਿਉ ਲਾਗੋ ਪਿਆਰੁ॥
ਬਿਨਸੇ ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਅਹੰਕਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 1339) ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਵੱਲੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੱਲ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਦੀ ਖੋਟੀ ਮਤਿ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ (ਸ਼ਬਦ) ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪਰਦਾ ਫੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਰੂਪ ਬਿਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੰਤਰ ਹੀ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਲ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਤਾਪ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸੋ ਕਰੇ ਜਿਸੁ ਬਿਨਸੈ ਹਉਮੈ ਤਾਪੁ॥ (ਪੰਨਾ 45) ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਖਲਾਰਾ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਚਉਪੜ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕ ਝੂਠ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਸ ਖੇਡ ਦੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬਾਜ਼ੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਪਕੜ ਨਾਲ ਮਨ ਭਾਰਾ ਤੇ ਸਥੂਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤ ਦਾ ਦੁਆਰਾ ਅਤਿ ਬਰੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਉਮੈਂ-ਯੁਕਤ ਮੋਟਾ ਮਨ ਨਿਕਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਮਨ ‘ਜੋਤ’ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਨਾਨਕ ਮੁਕਤਿ ਦੁਆਰਾ ਅਤਿ ਨੀਕਾ ਨਾਨਾ੍ ਹੋਇ ਸੁ ਜਾਇ॥
ਹਉਮੈ ਮਨੁ ਅਸਥੂਲੁ ਹੈ ਕਿਉ ਕਰਿ ਵਿਚੁ ਦੇ ਜਾਇ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਮਿਲਿਐ ਹਉਮੈ ਗਈ ਜੋਤਿ ਰਹੀ ਸਭ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 509) ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਭੈ ਵੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਭੈ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਰੱਬੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ-ਸੁਆਰਥ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗੁਰ ਤੇ ਗਿਆਨੁ ਪਾਇਆ ਅਤਿ ਖੜਗੁ ਕਰਾਰਾ॥
ਦੂਜਾ ਭ੍ਰਮੁ ਗੜੁ ਕਟਿਆ ਮੋਹੁ ਲੋਭੁ ਅਹੰਕਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1087) ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਵਪਾਰ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਵਪਾਰ ਤੇ ਕਰਮ ਝੂਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ-ਨਾਮ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅੰਦਰ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਭੈੜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਵੀ। ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਭਰਮ-ਨਾਸ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਹੰਉਮੈ ਮਾਇਆ ਮੈਲੁ ਹੈ ਮਾਇਆ ਮੈਲੁ ਭਰੀਜੈ ਰਾਮ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਸੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋਰ ਹਉਮੈ ਮੈਲੁ ਭਰੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 570) ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਜੀਵ ਲਈ ਧੁਰ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਵੀ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਹੈ: ਹੁਕਮੁ ਮੰਨਹਿ ਤਾ ਹਰਿ ਮਿਲੈ॥
ਤਾ ਵਿਚਹੁ ਹਉਮੈ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 560) ਹੁਕਮ ਰਾਹੀਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ: ਸਿਮਰਿ ਗੋਵਿੰਦੁ ਮਨਿ ਤਨਿ ਧੁਰਿ ਲਿਖਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 199) ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਰਾਗ ਤਾਂ ਪਰਵਿਰਤੀ ਵਿਚ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਅਸਲ ਵੈਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵੈਰਾਗ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਕਮਾਉਣ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਵਿਚੇ ਗ੍ਰਿਹ ਗੁਰ ਬਚਨਿ ਉਦਾਸੀ ਹਉਮੈ ਮੋਹੁ ਜਲਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 513) ਹਉਮੈਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਆਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਣ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਨਿਤਾਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੀਤ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਰਹੈ ਅਤੀਤੁ ਜਾਣੈ ਸਭੁ ਤਿਸ ਕਾ॥
ਤਨੁ ਮਨੁ ਅਰਪੈ ਹੈ ਇਹੁ ਜਿਸ ਕਾ॥ (ਪੰਨਾ 832) ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਉਪਰੰਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਖਿਆਲ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਜਮਦੂਤ ਤੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਜੀਵ ਦੀ ਚਾਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਭਲੀ ਸਰੀ ਜਿ ਉਬਰੀ ਹਉਮੈ ਮੁਈ ਘਰਾਹੁ॥
ਦੂਤ ਲਗੇ ਫਿਰਿ ਚਾਕਰੀ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਵੇਸਾਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 18) ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪਰਦਾ ਫਟ ਜਾਣ ’ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮੁਹਤਾਜ਼ੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਹੀ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਜੀਵ ਪਰਮਗਤੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਹਉਮੈ ਮਲ ਧੋਈ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਗਤਿ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 736) ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੁ ਸੋ ਆਖੀਐ ਜਿਸੁ ਵਿਚਹੁ ਹਉਮੈ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1009) ਹਉਮੈਂ-ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਦੀ ਲਿਵ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਹਰ ਵਕਤ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਬਿਖ ਅੰਦਰੋ ਅੰਦਰੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਹੁੰ ਜੁਗਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਭਾਵ ਸਦੀਵੀਂ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਨੀ ਸਚੁ ਪਛਾਣਿਆ ਸੇ ਸੁਖੀਏ ਜੁਗ ਚਾਰਿ॥
ਹਉਮੈ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਮਾਰਿ ਕੈ ਸਚੁ ਰਖਿਆ ਉਰ ਧਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 55) ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਬਚਨ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਤੇ ਹਉਮੈਂ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਰਸਤੇ ਹਨ-- ਲਿਵ ਤੇ ਧਾਤ। ਜੇਕਰ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਉਮੈਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਹਉਮੈ ਬਿਖੁ ਪਾਇ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ ਸਬਦੁ ਵਸੈ ਬਿਖੁ ਜਾਇ ॥
ਜਰਾ ਜੋਹਿ ਨ ਸਕਈ ਸਚਿ ਰਹੈ ਲਿਵ ਲਾਇ ॥
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੁ ਸੋ ਆਖੀਐ ਜਿਸੁ ਵਿਚਹੁ ਹਉਮੈ ਜਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1009) ਹਉਮੈਂ ਦੀਰਘ ਰੋਗ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਲਈ ਕਰੜੀ ਤਪ-ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ-ਜਸ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਸਾਧਸੰਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਰੋਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਾ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਮੈਲ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਗੁਨ ਗਾਵਤ ਤੇਰੀ ਉਤਰਸਿ ਮੈਲੁ॥
ਬਿਨਸਿ ਜਾਇ ਹਉਮੈ ਬਿਖੁ ਫੈਲੁ॥
ਹਉ ਮੈਲਾ ਮਲੁ ਕਬਹੁ ਨ ਧੋਵੈ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਕੋਟਿ ਪਾਪ ਖੋਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 264) ਜਿਸੁ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਤੂਟੈ ਹਉ ਰੋਗੁ॥
ਨਾਨਕ ਸੋ ਜਨੁ ਸਦਾ ਅਰੋਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 282) ਸਾਧ ਕੈ ਸੰਗਿ ਮਿਟੈ ਅਭਿਮਾਨੁ॥
ਸਾਧ ਕੈ ਸੰਗਿ ਪ੍ਰਗਟੈ ਸੁਗਿਆਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 271) ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਅਰੁ ਲੋਭ ਮੋਹ ਬਿਨਸਿ ਜਾਇ ਅਹੰਮੇਵ॥
ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਗਤੀ ਕਰਿ ਪ੍ਰਸਾਦੁ ਗੁਰਦੇਵ॥ (ਪੰਨਾ 269) ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਉਮੈਂ-ਰੋਗ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਰਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਔਗੁਣ ਵੀ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਕਦਮ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। | 
