ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋ ਲੈ ਕੈ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤਕ ਲੱਗਭਗ ਛੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਚਿੰਤਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰੰਭਿਕ 13 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ 31 ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਲੱਗਭਗ ਇਤਨੇ ਹੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਸਲੋਕ, ਸਵੱਯੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਰਾਗਮਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ 1353 ਤੋਂ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵ-ਜਾਤੀ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ, ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੰਤ-ਫ਼ਕੀਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਮਰਾਠੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਬ੍ਰਜ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ, ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਬਹੁਤੀ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਲੇਖ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਨਾ 526 ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਟੀਕਾ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਦ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਹੈ:

ਗੂਜਰੀ ਸ੍ਰੀ ਜੈਦੇਵ ਜੀਉ ਕਾ ਪਦਾ ਘਰੁ 4 ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥
ਪਰਮਾਦਿ ਪੁਰਖਮਨੋਪਿਮੰ ਸਤਿ ਆਦਿ ਭਾਵ ਰਤੰ॥
ਪਰਮਦਭੁਤੰ ਪਰਕ੍ਰਿਤਿ ਪਰੰ ਜਦਿਚਿੰਤਿ ਸਰਬ ਗਤੰ॥1॥
ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨਾਮ ਮਨੋਰਮੰ॥ ਬਦਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਤ ਮਇਅੰ॥
ਨ ਦਨੋਤਿ ਜਸਮਰਣੇਨ ਜਨਮ ਜਰਾਧਿ ਮਰਣ ਭਇਅੰ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਇਛਸਿ ਜਮਾਦਿ ਪਰਾਭਯੰ ਜਸੁ ਸ੍ਵਸਤਿ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕ੍ਰਿਤੰ॥
ਭਵ ਭੂਤ ਭਾਵ ਸਮਬ੍ਹਿਅੰ ਪਰਮੰ ਪ੍ਰਸੰਨਮਿਦੰ॥2॥
ਲੋਭਾਦਿ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਪਰ ਗ੍ਰਿਹੰ ਜਦਿਬਿਧਿ ਆਚਰਣੰ॥
ਤਜਿ ਸਕਲ ਦੁਹਕ੍ਰਿਤ ਦੁਰਮਤੀ ਭਜੁ ਚਕ੍ਰਧਰ ਸਰਣੰ॥3॥
ਹਰਿ ਭਗਤ ਨਿਜ ਨਿਹਕੇਵਲਾ ਰਿਦ ਕਰਮਣਾ ਬਚਸਾ॥
ਜੋਗੇਨ ਕਿੰ ਜਗੇਨ ਕਿੰ ਦਾਨੇਨ ਕਿੰ ਤਪਸਾ॥4॥
ਗੋਬਿੰਦ ਗੋਬਿੰਦੇਤਿ ਜਪਿ ਨਰ ਸਕਲ ਸਿਧਿ ਪਦੰ॥
ਜੈਦੇਵ ਆਇਉ ਤਸ ਸਫੁਟੰ ਭਵ ਭੂਤ ਸਰਬ ਗਤੰ॥5॥ (ਪੰਨਾ 526)

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਕਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ‘ਗੀਤਗੋਬਿੰਦ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਬਨਾਰਸ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸਲੋਕ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 1353 ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਲੋਕਾਂ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ 67 ਸਲੋਕ ਉਚਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਨਾ 1353-1360 ’ਤੇ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :

ਪੜਿ੍ ਪੁਸਤਕ ਸੰਧਿਆ ਬਾਦੰ॥
ਸਿਲ ਪੂਜਸਿ ਬਗੁਲ ਸਮਾਧੰ॥
ਮੁਖਿ ਝੂਠੁ ਬਿਭੂਖਨ ਸਾਰੰ॥
ਤ੍ਰੈਪਾਲ ਤਿਹਾਲ ਬਿਚਾਰੰ॥
ਗਲਿ ਮਾਲਾ ਤਿਲਕ ਲਿਲਾਟੰ॥
ਦੁਇ ਧੋਤੀ ਬਸਤ੍ਰ ਕਪਾਟੰ॥
ਜੋ ਜਾਨਸਿ ਬ੍ਰਹਮੰ ਕਰਮੰ॥
ਸਭ ਫੋਕਟ ਨਿਸਚੈ ਕਰਮੰ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਨਿਸਚੌ ਧ੍ਹਿਾਵੈ॥
ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਬਾਟ ਨ ਪਾਵੈ॥1॥
ਨਿਹਫਲੰ ਤਸ੍ਹ ਜਨਮਸ੍ਹ ਜਾਵਦ ਬ੍ਰਹਮ ਨ ਬਿੰਦਤੇ॥
ਸਾਗਰੰ ਸੰਸਾਰਸ੍ਹ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਤਰਹਿ ਕੇ॥
ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਸਮਰਥੁ ਹੈ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਬੀਚਾਰਿ॥
ਕਾਰਣੁ ਕਰਤੇ ਵਸਿ ਹੈ ਜਿਨਿ ਕਲ ਰਖੀ ਧਾਰਿ॥2॥
ਜੋਗ ਸਬਦੰ ਗਿਆਨ ਸਬਦੰ ਬੇਦ ਸਬਦੰ ਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਹ॥
ਖ੍ਹਤ੍ਰੀ ਸਬਦੰ ਸੂਰ ਸਬਦੰ ਸੂਦ੍ਰ ਸਬਦੰ ਪਰਾ ਕ੍ਰਿਤਹ॥
ਸਰਬ ਸਬਦੰ ਤ ਏਕ ਸਬਦੰ ਜੇ ਕੋ ਜਾਨਸਿ ਭੇਉ॥
ਨਾਨਕ ਤਾ ਕੋ ਦਾਸੁ ਹੈ ਸੋਈ ਨਿਰੰਜਨ ਦੇਉ॥3॥
ਏਕ ਕ੍ਰਿਸੰ ਤ ਸਰਬ ਦੇਵਾ ਦੇਵ ਦੇਵਾ ਤ ਆਤਮਹ॥
ਆਤਮੰ ਸ੍ਰੀ ਬਾਸ੍ਵਦੇਵਸ੍ਹ ਜੇ ਕੋਈ ਜਾਨਸਿ ਭੇਵ॥
ਨਾਨਕ ਤਾ ਕੋ ਦਾਸੁ ਹੈ ਸੋਈ ਨਿਰੰਜਨ ਦੇਵ॥4॥ (ਪੰਨਾ 1353)

ਉਕਤ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬਾਦੰ, ਸਮਾਧੰ, ਸਾਰੰ, ਬਿਚਾਰੰ, ਲਿਲਾਟੰ, ਕਪਾਟੰ, ਕਰਮੰ, ਨਿਹਫਲੰ, ਸਾਗਰੰ, ਸਬਦੰ, ਕ੍ਰਿਸੰ, ਆਤਮੰ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜੋ ਬਿੰਦੀ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ੁਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਇਕ ਵਚਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਹ, ਆਤਮਹ ਆਦਿ ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਇਕ ਵਚਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਨਸਿ, ਬਿੰਦਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਰੂਪ ਹਨ। ‘ਦੇਵਾਤ’ ਦੇਵ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦੇਵਤਾ’ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਕਤ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਧਾਰਿਤ ਹੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 67 ਸਲੋਕ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ-ਗੋਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ਜ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਕੋਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਕਤ ਚਾਰ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕਰਦਿਆਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਸਲੋਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹਨ:

ਕਤੰਚ ਮਾਤਾ ਕਤੰਚ ਪਿਤਾ ਕਤੰਚ ਬਨਿਤਾ ਬਿਨੋਦ ਸੁਤਹ॥
ਕਤੰਚ ਭ੍ਰਾਤ ਮੀਤ ਹਿਤ ਬੰਧਵ ਕਤੰਚ ਮੋਹ ਕੁਟੰਬ੍ਹਤੇ॥
ਕਤੰਚ ਚਪਲ ਮੋਹਨੀ ਰੂਪੰ ਪੇਖੰਤੇ ਤਿਆਗੰ ਕਰੋਤਿ॥
ਰਹੰਤ ਸੰਗ ਭਗਵਾਨ ਸਿਮਰਣ ਨਾਨਕ ਲਬਧ੍ਹੰ ਅਚੁਤ ਤਨਹ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1353)

ਉਕਤ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਸੁਤਹ, ਤਨਹ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਇਕ ਵਚਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗੰ, ਲਬਧ੍ਹੰ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਇਕ ਵਚਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਟੰਬ੍ਹਤੇ, ਪੇਖੰਤੇ, ਕਰੋਤਿ ਆਦਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆਵਾਚਕ ਹਨ। ‘ਕਤੰ’ ਅਤੇ ‘ਚ’ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ‘ਕਤੰ’ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ਚ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ‘ਅਤੇ’ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ‘ਕਤੰ’ ਦੀ ਬਿੰਦੀ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ‘ਮਮੇ’ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਗ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਅਰਥ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਸੈਭੰ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਸੈ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੈ ਤੇ ‘ਭੰ’ ਦਾ ਅਰਥ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅੰਤ ਉਚਾਰਨ ਭੰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੈਭੰ ਦਾ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਣਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲੜੀਵਾਰ ਭਾਵ ਜੁੜਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਪਦ-ਛੇਦ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਲੋਕਾਂ ਤੋ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 28 ਸਲੋਕ ‘ਗਾਥਾ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 1360 ਤੋ 1361 ਪੰਨੇ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦੋ ਸਲੋਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:

ਹੋਯੋ ਹੈ ਹੋਵੰਤੋ ਹਰਣ ਭਰਣ ਸੰਪੂਰਣ:॥
ਸਾਧੂ ਸਤਮ ਜਾਣੋ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਾਰਣੰ॥23॥
ਸੁਖੇਣ ਬੈਣ ਰਤਨੰ ਰਚਨੰ ਕਸੁੰਭ ਰੰਗਣ:॥
ਰੋਗ ਸੋਗ ਬਿਓਗੰ ਨਾਨਕ ਸੁਖੁ ਨ ਸੁਪਨਹ॥24॥ (ਪੰਨਾ 1361)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਰਲੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਣ:, ਕਾਰਣੰ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਅਖੀਰਲਾ ਸਲੋਕ ਤਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਖੇਣ, ਬੈਣ ਕਰਨ ਕਾਰਕ ਇਕ ਵਚਨ, ਰਤਨੰ, ਰਚਨੰ, ਬਿਓਗੰ, ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਇਕ ਵਚਨ, ਰੰਗਣ: ਸੁਪਨਹ ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਇਕ ਵਚਨ ਦੇ ਰੂਪ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਉਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜਕਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਾਲਜ, ਸਕੂਲ, ਸਟੇਸ਼ਨ, ਸੈਮੀਨਾਰ, ਕਲਾਸ ਰੂਮ, ਗਲਾਸ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜੋ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾ ਹੀ ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਉਰਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਬੋਲ-ਬਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਰਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਤਤਸਮ ਅਤੇ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਤਸਮ ਰੂਪ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਰੂਪ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਤਸਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਿਹਾਰੀ ਜਾਂ ਔਂਕੜ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਹਾਰੀ ਅਥਵਾ ਔਂਕੜ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਗੁਰੂ- ਕਾਲ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਗਿਆਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਤ-ਸਿਹਾਰੀ ਬੋਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਰੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਝਿਜਕ ਸਹਿਤ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਜਿਹਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤਿ, ਦ੍ਰਿਸਟਿ, ਜਨਨਿ, ਸ੍ਰਿਸਟਿ, ਸਿਮ੍ਰਤਿ, ਮੁਕਤਿ, ਕੀਰਤਿ, ਸੁਰਤਿ, ਮੂਰਤਿ, ਤ੍ਰਿਪਤਿ, ਪ੍ਰਾਪਤਿ, ਪ੍ਰਤੀਤਿ, ਵਨਸਪਤਿ, ਅਧਿਪਤਿ, ਭੁਪਤਿ, ਨਰਪਤਿ, ਸਚੀਪਤਿ, ਹਸਤਿ, ਰੈਨਿ, ਕਵਿ, ਕਲਿ, ਭਾਂਤਿ, ਰਿਧਿ, ਸਿਧਿ, ਨਵਨਿਧਿ, ਨਿਸਿ, ਕੋਟਿ, ਅਤਿ, ਰਵਿ, ਸਸਿ, ਮਿਤਿ, ਗਤਿ, ਹਰਿ, ਮਤਿ, ਮਿਤਿ, ਮੋਨਿ, ਮੁਨਿ, ਬਿਧਿ, ਬੁਧਿ, ਜੋਨਿ, ਭੁਮਿ, ਬਿਆਧਿ, ਆਦਿ, ਜੁਗਾਦਿ, ਵਗੈਰਹ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਿਹਾਰੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਿਹਾਰੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਣਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਛ ਉਦਾਹਰਨ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਹਨ :

‘ਜਨਨਿ ਪਿਤਾ ਲੋਕ ਸੁਤ ਬਨਿਤਾ ਕੋਇ ਨ ਕਿਸ ਕੀ ਧਰਿਆ’॥ (ਪੰਨਾ 10)

ਇੱਥੇ ‘ਜਨਨਿ’ ਦੀ ਸਿਹਾਰੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ‘ਜਨਨ’ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਿਤਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ‘ਮਾਤਾ’ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਦੀਨ ਬੰਧੁ ਦੁਸਟਨ ਕੇ ਹੰਤਾ” ਵਿਚ ‘ਦੀਨ ਬੰਧੁ’ ਦੇ ਔਂਕੜ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ’। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਹੇ ਰਵਿ ਹੇ ਸਸਿ ਹੇ ਕਰੁਨਾ ਨਿਧਿ ਮੇਰੀ ਅਬੈ ਬਿਨਤੀ ਸੁਨ ਲੀਜੈ” ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ, ਹੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ੀਤਲ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਮੇਰੀ ਹੁਣ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ’ ਪਰ ਰਵ ਦਾ ਅਰਥ ਚੀਖਨਾ, ਚਿਲਾਨਾ ਜਾ ਧੁਨੀ ਹੈ ਤੇ ਸਸ ਦਾ ਅਰਥ ਖਰਗੋਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਤਰਾਂ ਸਿਹਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿਹਾਰੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ “ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਦ ਸੰਗਿ ਹਜੂਰੀ” ਵਿਚ ਰਵਿ ਦਾ ਅਰਥ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਥੇ ‘ਰਵ’ ਨਾਲ ਅਥਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ‘ਆਪਣੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਆਪਤ ਹੈ’। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਵਸ਼ਕਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਸਿਹਾਰੀ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਆ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤਿ, ਪ੍ਰਣਵਤਿ ਜੋ ਫਸਟ ਪਰਸਨ ਇਕ ਵਚਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਤੰਤਿ, ਰਚੰਤਿ, ਸਿਮਰੰਤਿ, ਮਿਟੰਤਿ, ਸੋਭੰਤਿ, ਵਰਤੰਤਿ, ਜਪੰਤਿ, ਜਾਚੰਤਿ, ਭਜੰਤਿ ਆਦਿ ਫਸਟ ਪਰਸਨ ਬਹੁ ਵਚਨ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਆਦਰ ਸੂਚਕ ਇਕ ਵਚਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਨਸਿ, ਭਜਸਿ, ਛਪਸਿ ‘ਸੈਕੰਡ ਪਰਸਨ ਇਕ ਵਚਨ’ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਵਾਕ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾ ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ “ਅਬ ਨ ਭਜਸਿ ਭਜਸਿ ਕਬ ਭਾਈ” ਇਸ ਵਾਕ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਦਰਸਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਪਰ ‘ਭਜਸਿ’ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਦੋ ਭਜੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਭਜਸਿ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਹੈ, ‘ਭਜਸ’ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸਰੇ ਕ੍ਰਿਆ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਦੇਹਿ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਬਾਬਾ ਜਿਸੁ ਤੂ ਦੇਹਿ ਸੋਈ ਜਨੁ ਪਾਵੈ”, ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ “ਜਿਸ ਨੋ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੈ ਤਿਸੁ ਆਪਨ ਨਾਮੁ ਦੇਇ” ਇੱਥੇ ਦੇਹਿ ਜਾਂ ਦੇਇ ਦਾ ਅਰਥ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅੱਗੇ “ਦੁਲਭ ਦੇਹ ਤਤਕਾਲ ਉਧਾਰੈ” ਵਿਚ ‘ਦੇਹ’ ਸੰਗਿਆ (ਨੋੁਨ) ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਦੇਹ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮੂਲਰੂਪ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਰੂਪ ਲਈ ਥੋੜਾ ਪਰਵਰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ-ਪੋਹੰਤਿ, ਦ੍ਰਿਸਟੰਤਿ, ਦ੍ਰਿੜੰਤਿ, ਲੰਘੰਤਿ, ਛਿਜੰਤਿ, ਤਾੜੰਤਿ, ਬਸੰਤਿ, ਬਝੰਤਿ, ਨਿਵੰਤਿ, ਹੋਵੰਤਿ, ਗਰਬੰਤਿ, ਬਿਨਵੰਤਿ, ਚਾਲਸਿ ਆਦਿ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਔਂਕੜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੰਧੁ, ਮੇਰੁ, ਰੇਣੁ, ਕੇਤੁ, ਪਸੁ, ਬਪੁ, ਕਾਮਧੇਨੁ, ਸਤ੍ਰੁ, ਬਿਸਨੁ, ਵਸਤੁ, ਸਤ੍ਰੁਨ ਆਦਿ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕੁਝ ਅੱਧੇ ਅੱਖਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਅੱਧੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਅੱਧੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਅੱਖਰ ਕਰ ਕੇ ‘ਯ’ ਲਈ ਸਿਹਾਰੀ ਦਾ ਅਤੇ ‘ਵ’ ਲਈ ਔਂਕੜ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਤਿ, ਮਧਿ, ਭ੍ਰਮਿ, ਸਤੁ, ਤਤੁ, ਅਸੁ ਧੁਨਿ ਆਦਿ। ਇੱਥੇ ਸਿਹਾਰੀ ਜਾਂ ਔਂਕੜ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪਾਣਿਨੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕ੍ਰਮਾਨੁਸਾਰ ਸਤ੍‍ਯ, ਮਧ੍‍ਯ, ਭ੍ਰਮ੍‍ਯ, ਸਤ੍‍ਵ, ਤਤ੍‍ਵ, ਅਸ਼੍‍ਵ, ਧਵ੍‍ਨਿ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼੍‍ਵਰ ਹੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਰਮੇਸ਼੍‍ਵਰ ਲਈ ਅੱਧਾ ‘ਸ਼’ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਾਠ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਉਕਤ ਅੰਤਿਮ ਅੱਖਰ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਅਰਥ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਆਮ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜ਼ਰੂਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਯਾ ਲੈ ਕੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਉਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ? ਕਿਉਂ ਨਿਰਮਲ ਭੇਖਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂ ਸੰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਗੇਰੂਏ ਵਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਗਿਆਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ? ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਇਤਨੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਨਿਰੂਪਣ ਵਾਸਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤਿ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿਖਿਆਰਥਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਨਿਮਾਣਾ ਜਿਹਾ ਯਤਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਦਾ ਆਵਸ਼ਕਤਾ ਰਹੇਗੀ।